Ivan Pavlov

Иван Петрович Павлов – 1849-йил 14-сентябрда туғилган. Рязанда 1936-йил 27-февралда Ленинградда вафот этган. Рус физиологи, классик кондиционерлик бўйича ишлари билан машҳур.

İван Павлов

У физиология ва психология соҳасидаги тадқиқотлари билан психофизиология ва экспериментал психология соҳаларига ўз таъсирини кўрсатган олимдир. У иккала фаннинг асосчиларидан бири ҳисобланади. 1904-йилда физиология ва тиббиёт соҳасида Нобел мукофотига сазовор бўлади.

Олим Россия давлатининг Рязан шаҳрида катта оилада таваллуд топган. 1860-йилда у руҳонийликка тайёргарлик кўриш учун Рязандаги илоҳиёт мактабига боради. У 1864-йилда бу мактабни тугатиб, Рязан илоҳиёт мактабига ўқишга киради. У черков тарихи ва ўқитиш, рус ва жаҳон тарихи, адабиёт, мантиқ, табиий фанлар, тил ва фалсафа бўйича бир нечта курсларни тугатган. Клод Бернард илоҳиёт таълимидан физиология фанига ўтишида асосий рол ўйнади. У рефлекслар устида ишлаган. 1870-йилда Санкт-Петербург университетига ўқишга киради. Бу ерда у Менделеэв, Бекетов, Сеченов каби олимлардан дарс олади. У ўзининг мутахассислиги сифатида ҳайвонлар психологиясини танлаб олади. Санкт-Петербургда олган таълимидан сўнг, Ҳарбий тиббиёт академиясига ўқишга киради. 1881-йилда у Серафима исмли аёл билан турмуш қуради, у Серафима билан 1879-йилда умумий дўстлари орқали танишган эди. 1883-йилда у ўз диссертациясини чоп этди. У чоп этган диссертацияларида юракнинг марказий тақсимланган нервлари ҳақидаги тадқиқотлари билан ўша давр олимларининг диққатини тортади. 1890-йилда Санкт-Петербургдаги Ҳарбий тиббиёт академиясига фармакология профессори этиб тайинлангунига қадар қашшоқликда яшади. У ҳайвонларни ўргатиш устида ишлаган. Шундан сўнг у жарроҳлик усулини ишлаб чиқди. 1886-йилда у овқат ҳазм қилиш аппаратини ўрганади. 1889-йилда у ҳайвон овқатланаётганда ошқозондаги безлар нима сабабдан меъда ширасини ишлаб чиқаришини ўрганиб чиқди. У итларнинг овқати уларнинг ошқозонига тушмаса ҳам, уларнинг ошқозонидаги безлар кўп миқдорда „иштаҳа суюқлиги“ ишлаб чиқаришини аниқлади. У физиология фанига сурункали эксперимент усулини киритади. 1890-йилда у Ҳарбий тиббиёт академиясининг таъсис комиссиясига, беш йилдан сўнг эса физиология тайинланди. „Кичик ошқозон“ ёки „ажратилган ошқозон“ операцияси кўпчиликнинг диққатини тортди. У ўз тажрибаларида ҳайвоннинг ноқулайлигини бартараф этиш учун беҳушлик ва кўплаб усулларни ишлаб чиқди. 1935-йилда Павловнинг илтимосига биноан Санкт-Петербургдаги Экспериментал тиббиёт институти ёнида тажрибада фойдаланилганлар хотирасига ит ҳайкали ўрнатилди.

Павлов ўз ходимларининг интизоми ва ўз ишига жонкуярлигига катта эътибор қаратди. У ўтказган тажрибаларида унга ёрдам берган ёрдамчиларни хатосиз ишлашини хохлар эди. Ўша пайтда кўпчилик Павлов билан ишлашни истар эди. Бунга давлат томонидан рағбатлантириш берилиши сабаб бўлади.Мамлакатда 5 ёшгача бўлган болаларнинг вафоти 50 фоизга етади. Бундан ташқари, тиф, чечак ва дифтерия каби юқумли касалликлар бўйича Россия Европада биринчи ўринда турар эди. Бу вазиятдан чиқиш учун давлат шифокорларни чет элга чиқиб, ўзларини тажрибаларини оширишга ундади. Чет элга бориб, у жойда таҳсил олган кўплаб шифокорлар ўз мамлакатларига қайтгач, докторлик унвонини олиш учун Павлов лабораториясига ҳужжат топширишар эди. Динамит ихтироси орқали бойлик орттирган Алфред Нобел 1893-йилда Павловга лабораториясини катталаштириш учун бир миқдор (10 000 рубл) хайрия қилди. Ҳақиқатдан ҳам ушбу хайрия лаборатория учун ишлатилди. Павлов Нобел эҳсонидан фойдаланиб, ўзи учун қулай лаборатория ташкил қилди. Ушбу икки қаватли тош бинонинг подвалида питомниклар, 1. 2-қаватда учта тажриба хонаси. Биринчи қаватда экспериментал ҳайвонлар даволанадиган операция хоналари ва ҳайвонлар операциядан кейин тикланишлари учун парвариш қилинадиган хоналар бор эди. Павлов айниқса, бинонинг иккинчи қавати билан фахрланар эди, уни „дунёдаги биринчи физиология лабораторияси махсус жарроҳлик бўлими“ деб номлаган. Павлов бу ерда ўтказган операцияси билан биринчи марта “қорин бўлиниши” операциясини амалга оширади. Ушбу ғайриоддий усул Павлов ва унинг ёрдамчиларига илк маротаба ошқозондаги овқат ҳазм қилиш жараёнини тўлиқ ўрганиш имкониятини берди. Ошқозоннинг бўлиниши Павловга ошқозонда овқат ҳазм қилишнинг иккала босқичини ҳам яхшилашга имкон берди.Ўша даврнинг „зеитгеисти“га мувофиқ, Павлов овқат ҳазм қилиш тизимини мураккаб заводга ўхшатди. Ўша даврда Англияда бошланган саноат инқилоби ҳам даврнинг зейтгеистини ўзгартирди, айланувчи ғилдираклар, ишлайдиган машиналар ва заводлар барча соҳалар қатори фан соҳасига ҳам ўз таъсирини ўтказди. Шу ўринда Павловнинг бундай ўхшатишини қилиш ажабланарли эмас. 1900-йилларда Павлов илмий дунёда катта обрўга эга бўлди. Унинг лабораториясида ишлайдиганлар Павловнинг тадқиқотлари ҳақидаги маълумотларни тарқатишди. Бутун дунё олимлари Павлов амалга оширган операцияларни ўрганиш мақсадида унинг лабораториясига ташриф буюришди. Унинг лаборатория ходимларидан бири 1898-йилда Павловнинг китобини немис тилига таржима қилган. Китобнинг франсуз ва инглизча нашрлари ҳам бир неча йил ичида тайёрланди. Шундай қилиб, рус тилини билмайдиган кўп одамлар Павловнинг асарлари билан осон танишиш имконига эга бўлишди. Ўзининг саховатли ёрдами билан Павловга ўзи хоҳлаган услубда лаборатория ташкил этишга ёрдам берган Нобел Павлов ҳаётида яна бурилиш нуқтаси бўлади. 1904-йилда биринчи Нобел мукофотлари топширилганидан уч йил ўтгач, Павлов физиология-тиббиёт бўйича Нобел мукофотига номзод бўлди ва ўтказилган текширувлар натижасида мукофотга сазовор бўлди. Физиология ва тиббиёт бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлган биринчи физиолог ва биринчи рус Павловга Швеция қироли ИИ томонидан мукофот тақдим этилди. У буни Оскардан олади. Павлов нутқининг биринчи жумласида инсоннинг энг асосий ва энг кучли инстинкти „озиқ-овқат топиш“ эканлигини айтди. Кейин у „шартли рефлекс“ ва „шарциз рефлекс“ ҳақида сўзладиъи, бу эса овқат ҳазм қилиш тизимидаги фаолияти сабабли унга кўпроқ шуҳрат қозонган эди. Залдаги кўпчилик бу сўзларни илк марта эшитишди. Павлов ўз нутқи орқали ҳаммани ҳайратда қолдирди. Томошабинлар унинг овқат ҳазм қилиш соҳасидаги кашфиётлари ҳақида нутқини кутишган. У психология соҳасидаги ишлари билан психофизиология ва экспериментал психология соҳаларига чуқур таъсир кўрсатди. Шу сабабли, у иккала фаннинг асосчиларидан бири ҳисобланади. У ўқишни Ленинград физиология институтининг раҳбарияти сифатида давом эттирди. Унинг шартли рефлексларнинг табиати ва фаолияти ҳақидаги кашфиёти таълим соҳасидаги барча тадқиқотларга замин яратди. Лабораторияда ошқозон устида ишлаётганда Павлов бир нарсани сезади. Гўшт берилишидан олдин оёқ товушини эшитган итнинг сўлаги оқарди. Ушбу воқеадан кейин Павлов ўз ишини ушбу йўналишда юксалтирди.

Павловнинг кондиционер тажрибаларининг асоси психологик ҳолатларни эмпирик тарзда ҳам ўрганиш мумкин деган қараш эди. Шунинг учун, унинг асосий мақсади ақлий фаолиятни физиологик нуқтаи назардан тушунтириш эди.

Павлов итлардаги безларни ўрганади.У бу топилмалардан олинган натижалар орқали одам ва ҳайвонларнинг хатти-ҳаракатлари ҳақида умумий хулосаларга эга бўлди. Итга қўллаган тажриба натижасида Павлов итнинг секреция ҳолатини табиий огоҳлантиришлардан ташқари қўнғироқ ва чироқ каби огоҳлантиришларга жавоб қайтариш орқали текширди. Оддий ҳолатда гўштни кўрган итнинг сўлаги ҳеч қандай шартни талаб қилмайдиган табиий ҳолатдир, шунинг учун, бу реаксия шарциз жавоб деб номланади. Шарциз рефлекслар, организмнинг мувозанати ва яхлитлигини сақлайди. Итга гўштли қўнғироқни бериш орқали ит қўнғироққа шартланади ва кейинги синовларда қўнғироқ товушидан сўлак оқиши шартли жавоб деб аталади. Шартли рефлекс кўпинча йўқолади, зиддиятдаги ҳайвон доимо уйқу жараёнида бўлади.

Итлар билан ишлаш натижасида,Павлов асосий жавобларни учта йўл билан тушунтирди: Биринчидан, атроф-муҳитнинг ҳар бир қўзғатувчиси фаоллашув ёки инҳибисёнга сабаб бўлди. Иккинчидан, фаоллаштириш ва инҳибисёнда иштирок этадиган нерв жараёнлари мияда маълум қоидаларга асосланиб ўзаро таъсир кўрсатади. Учинчидан, асаб тизимларида туғма индивидуал фарқлари бор эди.

Павлов инстинктни рефлекс тушунчаси орқали изоҳлади ва инстинктлар мураккаб рефлекслардан ташкил топган, деб айтиб ўтади. Шунингдек, Павловнинг фикрича, шартли рефлексни ўрганиш ҳайвонлар физиологиясида янги тадқиқот соҳасининг туғилишига олиб келди. Павлов шартли рефлекслар билан одамларда ғурур ва тарбия каби ҳодисаларни ҳам тушунтириб берди.

Павловнинг тажрибаларида, экспериментал неврознинг ҳаддан ташқари стресс остида бўлган пайдо бўлиши кузатилди.

1904-йилда америкалик Эдвин Буркет Твитмер томонидан ёзилган тизза рефлекси бўйича докторлик диссертацияси эътиборни ўзига жалб қилмаганидан сўнг, кейинги йилларда Павловнинг ғоялари эътиборни торта бошлади. Кейинчалик, Уоцон тажрибалари билан Павловнинг рефлексли ғоялари Ғарбга тарқалди.

Павлов 1904-йилда физиология ёки тиббиёт бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлди .

Павловнинг фикрича, баъзи „миллий типлар“ (немислар ва бошқалар) мувозанатли асаб тизимига эга, шунинг учун, улар фан, саноат, адабиётга жуда катта ҳисса қўшган. Русларнинг асаб тизими жуда беқарор эди. Павловнинг сўзларига кўра, бу Россиядаги ижтимоий секинлашувнинг асосий сабабларидан эди. Лекин, у лаборатория тажрибалари заиф ва беқарор асаб тизимларини тегишли тайёргарлик ва муҳит билан даволаш мумкинлигини исботлаб берди. Шунга таяниб, Павлов одамларнинг асаб тизимини юксалтириш лойиҳасини бошламоқчи эди.

Тажрибалар давомида эҳтиёткорлик ва эҳтиёткорлик чораларига қарамастан, у ўз тажрибасидаги ҳайвонларга кичик ўзгарувчилар ҳам таъсир қилиши мумкин деб ўйлади. Бунинг олдини олиш мақсадида Павлов фавқулодда чора-тадбирлар билан жиҳозланган 3 қаватли изоляция қилинган лабораторияни лойиҳалаштирди ва кейинчалик у „Сукунат миноралари“ деб номланди. У шу ерда ўз тажрибаларини давом эттирди. Тажриба хоналарига ҳеч ким, ҳатто Павлов ҳам кирмас эди. Ҳамма жараён машиналар томонидан амалга оширилар эди. Павлов 1910-йилдаги йиғилишда сўзлаган нутқида Сукунат миноралари нима учун зарурлигини батафсил баён қилди. Яна ушбу нутқида у итлар товуш интенсивлигидаги фарқни фарқлашда одамларга қараганда анча муваффақиятли эканлигини айтиб ўтади.

Павлов1900-йилларнинг бошларида олган Нобел мукофоти сабабли дунё бўйлаб шов-шув ва машҳур бўлди. Кўпгина мамлакатлар, жумладан, Россия Фанлар Академияси уюшмаларига аъзо бўлиб, бирданига 3 та лабораторияни юрита бошлади.Фарзандлари ҳам катта муваффақиятларга эришдилар; Вера, отаси каби, шартли рефлекслар мавзусида шлаган.

Павлов доимий жадвал асосида яшаган.У 8 ой тўхтовсиз ишлаган. Жума куни тунда у уйда дўстлари билан карта ўйнайди. У пунктуал ва перфекционист эди. Ёзда у велосипед минар, сузар, романлар ўқирди. У дам олаётганда ҳам жисмоний машқлар билан шуғулланган.

Павлов; Тадқиқотлари оқибатида у адабиётга “эркинлик ва тутқунлик рефлекслари” ва “мудофаа ва озиқ-овқат рефлекслари”ни киритди ва “Озодлик рефлекси” китобини нашр эттирди. Худди шу йили у Санкт-Петербург фалсафий кенгашидан нутқ сўзлаш таклифини олади.

У ҳайвонларни ўрганиш ўзимизни англашнинг энг фойдали усули эканлигига ишонар эди. У ҳайвонлар психологияси қатори инсонларда ҳам илмий билимларга эга бўлиш мумкин, деб ҳисоблаган. Экспериментал ҳайвонларнинг хатти-ҳаракатларидаги фарқларга таяниб, у тартибсиз ва нормал хатти-ҳаракатларни ўз ичига олган „Шахс турлари назариясини“ илгари суради. Кейин у „Асаб тизими турлари назарияси“ ни ишлаб чиқади. Вйгоцкий китобларидан бирида Павлов онг ва руҳни илмга тўғри келмайди, деб баҳоламаганлигини айтиб ўтади.

1914-йилда унинг мамлакатида содир бўлган воқеалар кейинчалик Павловнинг ҳаётига ҳам таъсир кўрсатади. У Россиядаги миллий офат ҳамда очарчиликдан ҳам катта зарар кўради. Янги болшевиклар маъмурияти ҳатто унга мукофот сифатида берилган пулларни ҳам олиб қўяди, бир фарзанди вафот этади, иккинчиси сургун қилинади. Уруш туфайли у ҳамкасблари ва итларидан айрилади. Бу воқеалар сабабли, у ҳукуматга мактуб йўллаб, иш билан шуғулланишга кўп вақти йўқлигини, иқтисодий қийинчиликларга дуч келганини ва хорижга кетмоқчи эканлигини тушунтиради. Хатни олган Ленин унга барча имкониятларни тақдим этишни буюради ва шу тариқа Павлов учун қулай ҳаёт бошланади.

Павловнинг яна бир бурилиш нуқтаси Ленинграддаги Нева дарёси сабабли келиб чиққан тошқиннинг оқибатида итларининг шартли рефлекслари ўзгарганини ва натижада унинг лабораториясини ҳам сув босганини билганида эди.

Павлов ҳеч қачон марксизмни қабул қилмаган, лекин совет психологлари унинг қарашларини Маркс билан боғлашга ҳаракат қилишган эди.Ленин ҳеч қачон Павловни қаршилигини қўллаб-қувватлашдан тўхтамаган эди; Лениндан сўнг Сталин ёрдам беришда давом этади. Бироқ,Павлов ҳукумат тазйиқларидан узоқда, асосий мақсадлари ўзгармади.Ўқишни янада кенгайтирди.1929-йилда ҳукумат Колтушида илмий қишлоқ ташкил этиб, унга совға қилади. Павлов ва унинг дўстлари бу ерда ўз ишларини давом эттирадилар. Бу жой „шартли рефлекслар пойтахти“ унвонига сазовор бўлади. Вақт ўтиши билан Павлов ва режим ўртасидаги муносабатлар янада мўтадил бўлади. Россияда кўплаб конгресслар ўтказишга имкон берган Павлов бир қурултой давомида режимга миннатдорчилик билдиради ва социализм билан тажрибада муваффақиятлар тилади.

Павлов евгеника мавзусини илмий исботлаб бериш учун изланишлар олиб боради, бу эса „такомиллаштирилган асаб тизимига эга юқори тип“ ни яратишга қаратилган ҳамда бу унинг қаттиқ танқидига сабаб бўлди. Аммо,55 ёшида нерв системасини ўрганиши билан у яна илмий ҳаётининг чўққисига чиқади, меҳнатга бўлган иродасини, динамиклигини ҳеч қачон йўқотмайди.

Лекин,1936-йил 27-февралда пневмония хуружидан ўзини тиклай олмай ўлади. Тажриба ва кузатишни таъкидлаб, Павлов ўлими вақтида ўзининг мия фаолиятини ҳам ўрганиб чиқади ва ёрдам учун неврологга мурожаат қилади.

Ўлимидан сўнг, 2004-йилда, Нобел мукофотига сазовор бўлганининг 100 йиллиги муносабати билан, Физиология институти ўрнида Павлов хотирасига ҳайкал ўрнатилди.

Унинг вафотидан кейин, 1900-йилларда Павловнинг иши якунланди ва бутун дунёга тарқалди. В.Хорсли Гант 1955-йилда Павлов жамиятига асос солган.

У лабораторияда жамоа бўлиб ишлашга катта аҳамият берган олим эди. У крепларни жуда яхши кўрар эди У физиологлар Цион, Людвиг, Ҳеиденҳаир каби олимлар билан ҳам ишлаган. У адабий журнал ва китобларга ҳам қизиқарди. Шунингдек, у фармакология, руҳий касалликлар, асаб тизими физиологияси, мия физиологиясида ҳам иш юритган.

Павлов „чоршанба учрашувлари“ни ўтказар эди. Ушбу учрашувлар лабораторияда иш олиб борган ҳар бир киши иштирокида ўтказилади. У ўқитувчи сифатида ҳам намоён бўлади.

Филмда Павловнинг иши намойиш этилади. Шарциз жавобни шартли жавобга айлантириш жараёни „Мия механикаси“ филмида томошабинларга тақдим этилган эди. „Асаб тизими“ филми Павлов раҳбарлигида суратга олинганди.

Иштирок этиш ва мукофотлар

• У Россия Фанлар академиясининг аъзоси этиб сайланган. (1901)
• У физиология ёки тиббиёт бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлди. (1904)
• У Россия Фанлар академиясига академик этиб сайланган. (1907)
• У Кембриж университетининг фахрий доктори унвони билан тақдирланган. (1912)
• У Париж тиббиёт академиясининг „Легион д'ҳоннеур“ ордени билан тақдирланган. (1915)

Иван Петрович Павлов хронологияси

• 1849-йил - 27-сентябр, у Россиянинг провинцияси Рязан шаҳрида туғилган.
• 1856-йил - Бахциз ҳодиса натижасида бошидан жароҳат олди ва 11 ёшгача мактабга боролмади.
• 1859-йил - Чарлз Дарвин "Турларнинг келиб чиқиши" китобини нашр этди.
• 1860-йил - у руҳонийликка тайёргарлик кўриш фикри билан маҳаллий илоҳиёт-черков мактабига борди.
• 1863-йил - И.М.Сеченов "Мия рефлекслари" китобини нашр этди.
• 1869-йил - Френсис Галтон ақлнинг ирсий эканлигини таклиф қилди. У „Ҳеритарй Гениус“ китобини нашр этди.
• 1870 - Ст. Санкт-Петербург университетида кимё билан бир қаторда физиологияни ҳам ўрганган. У ўз мутахассислиги сифатида ҳайвонлар психологиясини танлади.
• 1875-йил - Ст. Санкт-Петербург университетига ўқишга кирди ва Ҳарбий тиббиёт академиясида профессор Цион лабораториясида ассистент бўлиб ишлай бошлади.
• 1876 - Френсис Галтон ирсий ва атроф-муҳит тушунчаларини тавсифлаш учун „табиат ва тарбия“ атамаларидан фойдаланади.
• 1876-1878 - Устимович лабораториясида ассистент бўлди.
• 1879-йил — Вилгелм Вундт инсон хулқ-атворини ўрганиш учун лаборатория ташкил қилди.
• 1880-йил - 13-июн, у Серафима Карчевскаяга таклиф қилди.
• 1881-йил - Серафима билан турмуш қурган.
• 1884-1886-йиллар - У ўзи қўлга киритган стипендия билан Германияга бориб, Рудолф Хайден-хайн ва Карл Людвиг билан ишлаган.
• 1886-йил - Россияга қайтди.
• 1887-йил - Алфред Бинет ва C. Фере гипнозни ўрганиш бўйича ҳайвонларнинг магнитланишини нашр этди.
• 1890-йил - Уилям Жеймс "Психология тамойиллари" ни нашр этди.
• 1891-1900-йиллар - Экспериментал тиббиёт институтида физиология соҳасидаги энг муҳим тадқиқотини амалга оширди.
• 1892-йил — Америка Психологик Ассоциацияси ташкил топди.
• 1897-йил - Овқат ҳазм қилиш безларининг асосий функсияларини ўрганиш бўйича маърузаларини нашр этди.
• 1898-йил - Эдвард Л. Торндик бошқотирма қутисини тасвирлайди.
• 1899-йил - Баер компанияси аспирин ишлаб чиқарди.
• 1900-йил - Зигмунд Фрейд "Тушлар талқини" ни нашр этди.
• 1903-йил - шартли рефлекс таърифидан фойдаланилди.
• 1908-йил - Владимир Бектерев Баланс нервининг юқори қисмидаги ядрони (Бектерев ядроси) тасвирлайди.
• 1910-йил - сукунат миноралари қурилиши бошланди.
• 1912 - Кембриж университети томонидан фахрий доктор унвони берилган.
• 1917-йил - Цар ИИ. Николай ағдарилди; Болшевиклар мамлакатни эгаллаб олишди.
• 1921-йил - 24-январ, Ленин имзолаган ҳукумат қарори билан тақдирланган.
• 1924-йил - Ҳарбий тиббиёт академиясининг профессорлигидан истеъфога чиқди.
• 1935-йил - кенжа ўғли Всеволод вафот этди.
• 1935-йил - Совет ҳукумати томонидан қурилган ва шартли рефлекс тадқиқотларини давом эттириш учун унга ажратилган катта лаборатория ташкил этилди.
• 1936-йил - 27-феврал, Ленинградда вафот этди.

Яна қаранг

• Хулқ-атвор
• классик кондиционер

Манбалар

Махсус

• Харидор, Т., (2012). Таълимнинг илмий асослари. Анқара: Палме нашриёти.
• Акпур, У., (2011). Иван Павлов. Истанбул: Нашрларни айтинг. ИСБН 978-975-468-682-1