Jacques Pierre Brissot sahifasining manbasini koʻrish

{{Davlat arbobi bilgiqutisi
| ismi = Jacques Pierre Brissot de Warville
| tasvir = François Bonneville - Portrait de Jacques-Pierre Brissot de Warville (1754-1793), journaliste et conventionnel - P2608 - Musée Carnavalet.jpg
| izoh = François Bonneville ishlagan portret, {{circa}} 1790
| lavozim = [[Milliy konvensiya]] aʼzosi ([[Eure-et-Loir]]dan)
| boshlanish davri = 1792-yil 20-sentyabr
| tugash davri =1793-yil 30-oktyabr
| oʻtmishdoshi = Étienne Claye
| vorisi =Claude Julien Maras
| lavozim_2 = [[Qonun chiqaruvchi assambleya (Fransiya)|Qonun chiqaruvchi assambleya]] aʼzosi ([[Seine (departament)|Seine]]dan
| boshlanish davri_2 = 1791-yil 1-oktyabr
| tugash davri_2 = 1792-yil 19-sentyabr
| vorisi_2 = [[Antoine Sergent-Marceau]]
| tugʻilgan paytidagi ismi = Jacques Pierre Brissot
| tugʻilgan sanasi = {{Birth date|1754|01|15|df=y}}
| tugʻilgan joyi = [[Chartres]], [[Orléanais]], [[Fransiya qirolligi|Fransiya]]
| vafot sanasi = {{Death date and age|1793|10|31|1754|01|15|df=y}}
| vafot joyi =Parij, [[Fransiya birinchi respublikasi|Fransiya]]
| vafot sababi = [[Gilotina]]
| dafn etilgan joyi = [[Chapelle manzilgohi]], Parij {{Coord|48.873611|2.322778|display=inline}}
| partiya = [[Jirondachilar]]
| turmush_oʻrtogʻi = {{marriage|Félicité Dupont|1759}}
| bolalari = {{ubl|Pierre Augustin Félix|Edme Augustin Sylvain|Jacques Jérôme Anacharsis}}
| alma_mater = [[Orléans universiteti]]
| kasbi = jurnalist, noshir
| imzosi = Jacques Pierre Brissot signature.svg
}}

'''Jak Per Brissot''' ({{IPA-fr|ʒak pjɛʁ bʁiso}}; 1754-yil 15-yanvar — 1793-yil 31-oktyabr), shuningdek, '''Brissot de Varvil''' nomi bilan ham tanilgan, [[fransuz]] [[jurnalist]]i, abolitsionist va [[Milliy Konvensiya]]dagi [[Jirondachilar]] (dastlab Brissotins deb atalgan) [[Siyosiy fraksiya|fraksiya]]sini boshqargan [[inqilobchi]].

1788-yil fevral oyida Brissot [[qora tanlilarning doʻstlari qullikka qarshi jamiyati]]ga asos solgan edi. 1789-yil iyul oyida inqilob boshlanganidan keyin inqilobning eng faol tarafdorlaridan biriga aylandi. [[Qonun chiqaruvchi assambleya (Fransiya)|Qonunchilik assambleyasi]]ning aʼzosi sifatida Brissot 1792-yilda Fransiyaning inqilobiy yutuqlarini taʼminlash uchun [[Avstriya]] va boshqa Yevropa kuchlariga qarshi [[Birinchi koalitsiya urushi]] deb nomlangan urushni yoqlab chiqdi. [[Louis XVI|Lyudovik XVI]]ning zudlik bilan qatl etilishiga qarshi ovoz berishi [[Montagnardlar]] tomonidan mashhurligiga rahna solinishi sababi boʻldi. 1793-yil 3-aprelda [[Maksimilyen Robespyer]] konvensiyada butun urush Dumouriez va Brissot hamkorligida [[Birinchi Fransiya Respublikasi]]ni agʻdarish uchun tayyorlangan oʻyin ekanligini eʼlon qildi<ref>{{Cite web|url=https://www.munseys.com/diskeight/maxf.htm#1_0_46|title=Munsey's People Search: Page 1|qaralgan sana=2023-07-26|arxivsana=2023-01-28|arxivurl=https://web.archive.org/web/20230128104524/https://www.munseys.com/diskeight/maxf.htm#1_0_46}}</ref>. Uni qirollikni qayta tiklashga urinishda ayblagan Robespyer bilan toʻqnashuvlar oxir-oqibat uning chetlatilishiga olib keldi<ref>Wikisource: Œuvres complètes de Maximilien Robespierre. Speech Robespierre against Brissot and the girondins Delivered to the Convention on 10 April 1793 [https://fr.wikisource.org/wiki/Discours_contre_Brissot_%26_les_girondins# Discours contre Brissot & les girondins]</ref>. 8-oktyabr kuni Konvensiya Brissotni qamoqqa olishga qaror qildi. 1793-yil oktyabr oyining oxirida [[Charlz-Anri Sanson]] tomonidan 28 nafar jirondachilar bilan birga gilotinaga tortildi<ref>Sanson Memoirs Vol II p.70</ref>.

== Biografiyasi ==

=== Yoshligi va oilasi ===

Brissot [[Chartres]] shahrida tugʻilgan. U taverna qoʻriqchisining 13-farzandi edi<ref>Robert C. Darnton, "The Grub Street Style of Revolution: J.-P. Brissot, Police Spy", p. 301 in ''[[The Journal of Modern History]]'' vol. 40, no. 3 (Sept. 1968)</ref>. Taʼlim olib, avval Shartr, keyin Parijda huquqshunos boʻlib ishlagan<ref name="Encyclopedia Britannica">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Jacques-Pierre-Brissot|title=Jacques-Pierre Brissot {{!}} French revolutionary leader|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=2017-04-03|language=en}}</ref>. Adabiy karyera qilish maqsadida 1774-yilda Londonga koʻchib oʻtgan. Otasining mulki boʻlgan [[Lèves]] qishlogʻidagi [[Ouarville]] qishloqchasi nomidan Uorvilni olib, familiyasini „anglosaksonlashtirish“ga qaror qildi<ref>Frederick A. de Luna, " The Dean Street Style of Revolution: J.-P. Brissot, Jeune Philosophe ", pp. 162 in: ''[[French Historical Studies]]'', Volume 17, No. 1 (Spring 2001)</ref>. Britaniya poytaxtida yashagan vaqt davomida koʻplab adabiy maqolalar chop etgan. U yerda Brissot ikkita davriy nashrga asos soldi. Ushbu nashrlar yaxshi ishlamay, muvaffaqiyatsizlikka uchragan<ref name="Encyclopedia Britannica"/>. U ingliz asarlarini, jumladan [[Oliver Goldsmith]] va [[Robert Dodsley]]ni tarjima qilgan Felisit Dyuponga (1759–1818) uylangan. Ular [[London|Londonda]] yashab, uch nafar farzand koʻrishgan. Birinchi asarlari ''Theorie des lois criminelles'' (1781) va ''Bibliothèque philosophique du législateur'' (1782) [[Qonun falsafasi|huquq falsafasi]] mavzulariga bagʻishlangan. Asarlarida [[Jean-Jacques Rousseau|Jan-Jak Russo]] qoʻllab-quvvatlagan axloqiy qoidalarning chuqur taʼsirini yoritgan.

=== Ijtimoiy sabablar boʻyicha yozuvchi ===

Brissot ''Theorie des lois criminelles'' kitobining muqaddimasida kitob konturini [[Voltaire|Volter]]ga taqdim etgani haqida maʼlumot berib, 1778-yil 13-apreldagi javobdan iqtibos keltirgan. ''Théorie des lois criminelles'' asari jinoiy islohot uchun daʼvo ham edi. Bu pamflet oʻta provokatsion hisoblangan. Chunki asar hukumat va qirolichaga qarshi chiqish sifatida qabul qilingan. Brissot qamoqqa olinib, [[Bastiliya]] qamoqxonasiga joylashtirilgan, ammo 1784-yil sentyabrda ozod etilgan<ref name="Encyclopedia Britannica"/><ref>{{Cite encyclopedia|url=https://search.credoreference.com/content/entry/columency/brissot_de_warville_jacques_pierre/0?searchId=1d4ffaa6-01d2-11e7-8483-0aea1e3b2a47&result=0%7B%7Bfull+cite+needed%7Cdate=March+2017%7D%7D|title=Brissot de Warville, Jacques Pierre|encyclopedia=The Columbia Encyclopedia|via=Credo Reference|access-date=2023-07-26|archivedate=2023-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230726062545/https://search.credoreference.com/content/entry/columency/brissot_de_warville_jacques_pierre/0?searchId=1d4ffaa6-01d2-11e7-8483-0aea1e3b2a47&result=0%7B%7Bfull+cite+needed%7Cdate=March+2017%7D%7D}}</ref><ref>{{cite book |last=Brissot de Warville|title=Théorie des lois criminelles|language=fr|volume=1|url=https://books.google.com/books?id=SkQUAAAAQAAJ&pg=PP1|year=1781}}</ref>. 

Brissot yozuvchi sifatida tanilib, ''[[Mercure de France]]'', ''Courrier de l'Europe'' va boshqa gazetalarda ishlagan. Insoniyat ishiga sadoqatli boʻlib, barcha Yevropa ziyolilarining hamkorligi rejasini taklif qildi. Oʻzi asos solgan ''Journal du Lycée de Londres'' gazetasi ziyolilar qarashlari matbuot organi boʻlishi kerak edi. Reja muvafaqqiyatsizlikka uchragan. Parijga qaytganidan koʻp oʻtmay, Brissot qirolichaga qarshi ''Passe-temps de Toinette'' pornografik pamfletini nashr etganlikda ayblanib, 1784-yilda Bastiliyaga joylashtirildi. Brissot katoliklik bilan ixtilofda ekani va cherkovning ierarxik tizimi bilan kelishmovchiliklari haqida yozgan<ref>{{cite book |last1=Loft |first1=Lenore |title=The International Encyclopedia of Revolution and Protest : 1500 to the present |url=https://archive.org/details/internationalenc0002unse_d4n1 |pages=[https://archive.org/details/internationalenc0002unse_d4n1/page/n9 1]–3 |date=2009 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=9781405184649 |chapter=Brissot, Jacques Pierre (1754–1793)|doi=10.1002/9781405198073.wbierp0247}}</ref>.

Toʻrt oydan soʻng ozodlikka chiqqach, Brissot [[pamflet]]lar yozishga qaytdi. Ayniqsa 1785-yilda Avstriya imperatori [[Joseph II]]ga atab yozilgan ''Seconde lettre d'un défenseur du peuple a l'Empereur Joseph II, sur son règlement concernant, et principalement sur la révolte des Valaques'' nomli [[ochiq xat]]i monarxning notoʻgʻri boshqaruviga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarish huquqini qoʻllab-quvvatlagan. Mazkur mojaro tufayli maʼlum muddat Londonda yashab turishiga toʻgʻri keldi<ref>Léonore Loft, "The Transylvanian Peasant Uprising of 1784, Brissot and the Right to Revolt: A Research Note", pp. 209–218 in: ''[[French Historical Studies]]'', Vol. 17, No. 1 (Spring, 1991)</ref>. 

1787-yilning yozida [[Étienne Clavière]] bilan birgalikda oʻsha vaqtdagi „demokratik eldorado“ boʻlgan [[Utrext]]ga, [[Abbé Sièyes]] bilan uchrashish uchun Rotterdamga va bankir [[Pieter Stadnitski]] bilan uchrashish uchun Amsterdamga tashrif buyurdi<ref>{{Cite book|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k111231q|title=Mémoires de Brissot / avec introduction, notices et notes par M. de Lescure|first=Jacques-Pierre (1754-1793) Auteur du texte|last=Brissot de Warville|date=18 April 1877|via=gallica.bnf.fr}}</ref><ref>Jourdan, A. (2007). "The 'alien origins' of the French Revolution: American, Scottish, Genevan, and Dutch influences". ''Proceedings of the Annual Meeting of the Western Society for French History'', 35, 185–205. http://quod.lib.umich.edu/cgi/p/pod/dodidx?c=wsfh;idno=0642292.0035.012</ref><ref>Rosendaal, J.G.M.M. (2005) De Nederlandse Revolutie. Vrijheid, volk en vaderland 1783–1799, p. 242, 245.</ref>. Sentyabr oxirida Parijga qaytib kelgan<ref>Perroud, C. (1912) Correspondance et papiers de Brissot, p. XLIV, 161.</ref>.

=== Abolitsionistlar ===

[[File:Paris - 2, 4, 6, 8, 10 rue d'Amboise.JPG|thumb|Clavière va Brissot 1789-yilda 10 rue d'Amboiseda yashagan<ref>Roster of Membership in the Society of Friends of Blacks, 1789,” LIBERTY, EQUALITY, FRATERNITY: EXPLORING THE FRENCH REVOUTION, accessed June 13, 2023, https://revolution.chnm.org/d/339</ref>.]]

[[Madame de Genlis]]ning ukasi Charlz-Lui Dyukrest hamrohligida Londonga ikkinchi tashrifi chogʻida [[Birlashgan Qirollikda abolitsionizm|abolitsionist]]lar bilan tanishdi. 1788-yil 19-fevralda Parijga qaytgach, [[Étienne Clavière]] bilan [[qora tanlilarning doʻstlari jamiyati]] deb nomlanuvchi [[Afrikada quldorlik|qullik]]ka qarshi guruh tuzib, guruh kotibi boʻldi.

Brissot yangi tashkil etilgan jamiyat agenti sifatida 1788-yil iyunidan 1789-yil yanvarigacha Qoʻshma Shtatlarga u yerdagi abolitsionistlar bilan uchrashish uchun sayohat qildi. Bu vaqtda mamlakat mustaqillikka erishganiga bir necha yil boʻlgan boʻlsa-da, hamon quldorlik davlati boʻlib qolayotgan edi. Shuningdek, Filadelfiyadagi konstitutsiyaviy konvensiya aʼzolari bilan uchrashib, Qoʻshma Shtatlarning ichki qarzi va [[Scioto kompaniyasi]]ga investitsiya imkoniyatlarini oʻrganish uchun nima qila olishini bilib oldi. Brissot oilasi bilan Qoʻshma Shtatlarga koʻchib oʻtishga qiziqish bildiradi. Amerikaning [[Parij|Parijdagi]] elchisi [[Thomas Jefferson]] Brissot bilan yaxshi tanish boʻlib, „Uorvil bizning mamlakatimizga maftun boʻlib qaytdi. U oʻz xotini va bolalarini oʻsha yerga koʻchirmoqchi“, degan edi<ref name="ReferenceA">David Andress, ''1789: The Threshold of the Modern Age'', 87.</ref>. Biroq, bu emigratsiya hech qachon amalga oshmadi.

Brissot 1789-yilda [[Amerika sanʼat va fanlar akademiyasi]] xorijiy faxriy aʼzosi etib saylandi<ref name=AAAS>{{cite web|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter B|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterB.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|access-date=28 July 2014}}</ref>. 1790—1791-yillarda qora tanlilarning doʻstlari jamiyatining prezidenti boʻlgan. Inqilobning kuchayib borishi fonida Brissot siyosiy jurnalistika sohasida taraqqiyot uchun rejalar bilan shugʻullanib, mashhurlikka erishadi<ref name="ReferenceA"/>. 1791-yilda ''Nouveau Voyage dans les États-Unis de l'Amérique septentrionale''ni  (3 jild) nashr etgan. Brissot Amerika ideallari fransuz hukumatini yaxshilashga yordam berishi mumkinligiga ishonardi. 1791-yilda Brissot [[Marquis de Condorcet]], [[Thomas Paine]] va [[Étienne Dumont]] bilan birgalikda respublikachilikni targʻib qiluvchi ''Le Républicain'' gazetasiga asos soldi<ref>{{Cite journal|last=Berges|first=Sandrine|year=2015|title=Sophie de Grouchy on the Cost of Domination in the ''Letters on Sympathy'' and Two Anonymous Articles in ''Le Républicain''|journal=Monist|volume=98|pages=102–112|doi=10.1093/monist/onu011|hdl=11693/12519|url=http://repository.bilkent.edu.tr/bitstream/11693/12519/1/7977.pdf|hdl-access=free}}</ref>.

=== Fransuz inqilobi ===

==== Saylovlar ====

1789-yilda Fransiya inqilobi boshlangach, Brissot inqilobning eng kuchli tarafdorlaridan biriga aylandi. 1789-yildan 1793-yilgacha ''Patriote francais'' jurnaliga muharrirlik qilib, siyosatda faol ishtirok eta boshlagan<ref>[[Christopher Hibbert]], ''The Days of the French Revolution'', 137.</ref>. 1790-yil dekabr oyida Pétion va Robespier bilan birga [[Camille Desmoulins|Camille]] va [[Lucille Desmoulins]]ning nikoh marosimida guvohlik bergan<ref>{{Cite web|url=https://h-france.net/rude/wp-content/uploads/2017/08/vol5_03_McPhee_Robespierre_Friends_final.pdf|title=Maximilien Robespierre's False Friends by Peter McPhee}}</ref><ref>[[Jean-Joseph Gaume]] (1856) La Révolution, recherches historiques, Quatrième partie, Paris, Gaume frères, pp. 136–37</ref>. [[Yakobinchilar klubi]]dagi nutqlari bilan mashhur boʻlib, Parij munitsipaliteti, [[Qonunchilik assambleyasi (Fransiya)|Qonunchilik assambleyasi]], keyinroq esa [[Milliy konvensiya]] aʼzosi etib saylangan. Milliy konvensiyaga [[Eure-et-Loir]]dan saylangan<ref name="Encyclopedia Britannica"/>.

==== Jirondachilar ====

1789-yil 30-noyabrda Brissot Parij kommunasi [[Milliy assambleya]]si va Vakillar assambleyasi bilan hamkorlikda ish olib boruvchi Parij uchun munitsipal konstitutsiya sxemasini taklif qildi. Mazkur rejani Parijning har doim oʻz rahbarlaridan koʻra koʻproq inqilobiy boʻlgan mahalliy, markazlashmagan tumanlari rad etganligi sababli rejani bekor qilishga toʻgʻri keldi<ref>{{cite book
 | url=http://www.revoltlib.com/?id=236
 | title=The Great French Revolution
 | author=Peter Kropotkin
 | year=1909
 | chapter=Chapter 24: The "Districts" and the "Sections" of Paris
 }}{{Oʻlikhavola|date=noyabr 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Tarixchi va siyosat nazariyotchisi Pyotr Kropotkin Brissot „mulk himoyachilari“ va „Urush partiyasi“ sifatida ham tanilgan Jirondachilardan yetishib chiqadigan „davlat-odamlar“ining vakili degan nazariyani taklif qildi<ref>{{cite book
 | url=http://www.revoltlib.com/?id=238
 | title=The Great French Revolution
 | author=Peter Kropotkin
 | year=1909
 | chapter=Chapter 26: Delays in the Abolition of the Feudal Rights
 }}{{Oʻlikhavola|date=noyabr 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Jirondachilar ushbu nom bilan mashhur edilar, chunki ular oxir-oqibat qirolni taxtdan ketishga majbur qiladigan (xalq inqilobidan farqli oʻlaroq) urushni talab qilishdi. Brissotning soʻzlaridan keltiriladigan iqtibos ham buni asoslaydi: „Biz katta xiyonat qilishni xohlaymiz“<ref>{{cite book
 | url=http://www.revoltlib.com/?id=242
 | title=The Great French Revolution
 | author=Peter Kropotkin
 | year=1909
 | chapter=Chapter 30: The Legislative Assembly--Reaction in 1791-1792
 }}{{Oʻlikhavola|date=noyabr 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}