Жанил Мирза
Жанил Мирза (қирғизча: Жаңыл Мырза) — қирғиз халқининг қаҳрамонлик достони. Баъзи тахминларга кўра, унинг пайдо бўлиши 15–16-асрга тўғри келади. Достонда қалмоқлар истилосига қарши қирғизларнинг кураши, қирғиз қабилаларининг ҳаёти тасвирланади.
| Асл номи | қирғизча: Жаңыл Мырза |
|---|---|
| Мамлакат | Қирғизистон |
| Тил | қирғиз |
| Жанр(лар)и | достон |
Тарихи
Асарнинг бош қаҳрамони Жанил ботир қиз, нойгут қабиласининг билимдони бўлади[1]. Унинг қаҳрамонлиги душман билан жангда ҳам, шахсий синовларда ҳам намоён бўлади. Манап бийнинг набираси Тулки ботир Жанилга уйланиш мақсадида акаси Учука, Атақозу ва Чабақни бош қилиб қўшин йиғиб боради. Белек Солтоноевнинг келтирган ма’лумотларига кўра, Жангил Мирзо ҳозирги Аксу (Хитой) шаҳри атрофида яшаган[2]. Куёв бўлиб борганлар Жанил Мирзани уйидан топа олмайди. Бир томонни кутиб олмаганига ор қилса, иккинчи томондан унинг қаҳрамонлигини синаб кўриш учун нойгутларнинг йилқиларини ҳайдаб кетади. Орасидан қувиб етган Жанил Мирза аввал ишни тинч йўл билан ҳал қилмоқчи бўлади. Бироқ отасининг "қиз бола бўлмай, ўғил бола бўлганингда, душманни бундай аяб турмас эдинг" деб ор-номусига тегиши ва Тулки ботирнинг уни камситиши сабабли, Жанил Мирза беш ботирни: Учука, Тулки, Оққўчқор, Қанқи, Отақўзу ва Чабақни камон билан отиб ўлдиради[3].
Тавсифи
Достоннинг пайдо бўлишига тарихий факт асос бўлиб, халқнинг маънавий эҳтиёжи Жанил каби ёрқин образларнинг яратилишига замин яратган. Қирғизистон Республикаси Миллий фанлар академияси Қўлёзмалар фондида достоннинг тўрт хил варианти (Тоголоқ Молдо, А. Чоробоев, И. Абдирахмонов ва М. Мусулмонқулов ҳикояларида) мавжуд. 1957-йилда алоҳида китоб шаклида ҳам нашр этилган. И. Абдирахмановнинг варианти „Илм“ нашриётида чоп этилган. „Жанил Мирза“ достонининг айрим ҳикоячилари уни тарихий воқеалар билан боғлаб, у образларнинг прототипи ҳақида ҳам эслайдилар. Тоголог Молдонинг хотира китобида Жанил 16-асрда яшаганлиги ҳақида маълумот бор. Жанил яшаган даврда „қора боғларда Калматой ботир, укаси Тўлоқ, Ширдакбек хон, Учко, Тулки, Тейиш, унинг ўғиллари Оққўчқор, Улбурчок, Бургуйлар яшаган“ дейилади. Бу маълумотларга кўра, достондаги қаҳрамонларнинг бир гуруҳи тарихий шахслардир. И. Абдирахманов Жанилни ХВИИ асрда яшаган тарихий шахс деб таъкидлайди.
Достон сюжети асосида драма (К. Маликов, А. Қуттибоев), поэма (С. Эралиев) ёзилган.
Манбалар
Адабиётлар
- „Қирғизистон“ миллий энсиклопедияси: 3-жилд. Бош муҳаррир Асанов У. А. К 97. Б.: Давлат тили ва энсиклопедия маркази, 2011-йил. 784-бет, расм. ИСБН 978-9967-14-074-5.