Jatropha
| Жатропҳа | |
|---|---|
| |
| Илмий таснифлаш | |
| Ўсимликлар | |
| Юксак ўсимликлар | |
| Гулли ўсимликлар | |
| Икки уруғпаллалилар | |
| Росидс | |
| Малпигҳиалес | |
| Эупҳорбиаcеаэ | |
| Cротоноидеаэ | |
| Жатропҳеаэ | |
| Жатропҳа Л.[1] | |
Жатропҳа — гулли ўсимликларнинг сутламадошлар оиласига мансуб туркум. Туркум номи юнонча ἰаτрос (иатрос) сўзларидан келиб чиққан бўлиб, „шифокор“ деган маънони англатади. Яна бир кенг тарқалган исм — қичитқи ўти. Бу туркумнинг таркибига 170 га яқин ширали ўсимликлар, буталар ва дарахтларни ўз ичига олади (Жатропҳа cурcас). Уларнинг аксарияти Америка қитъасидан тарқалган бўлиб, Эски Дунёда 66 тури мавжуд[2]. Ўсимликлар алоҳида эркак ва урғочи гуллар ҳосил қилади. Сутламадошлар оиласининг кўплаб аъзолари каби, Жатропҳа жуда заҳарли бирикмаларни ўз ичига олади. Жатропҳа турлари анъанавий равишда сават тайёрлаш, кўнчилик ва бўёқ ишлаб чиқаришда ишлатилган. 2000-йилларда бир тур, Жатропҳа cурcас, биодизел ишлаб чиқариш учун фойдаланиш мумкин бўлган экин сифатида қизиқиш уйғотди. Чироқ мойи сифатида ишлатилганда доривор аҳамиятга эга. Веракруз ҳудудидаги маҳаллий мексикаликлар танлаб кўпайтириш йўли билан заҳарли бирикмаларга эга бўлмаган Жатропҳа cурcас навини ишлаб чиқдилар. Агар ўсимлик заҳарли жатропҳа турлари билан чангланса, токсиклик қайтиши мумкин.
Фойдаланади
Ҳаат (Жатропҳа cунеата) поялари Мексиканинг Сонора шаҳридаги Сери халқи томонидан сават тайёрлаш учун ишлатилади. Поялари қовурилади, бўлинади ва намланади. Кўпинча ишлатиладиган қизил рангли бўёқ бошқа ўсимлик турининг илдизидан тайёрланади. Аччиқ жатрофа (Ж. интегеррима) доимий равишда гуллайдиган қип-қизил гуллари учун манзарали ўсимлик сифатида ўстирилади. Ж. подагриcа Мексикада ва Америка Қўшма Штатларининг жануби-ғарбий қисмида чармни ошлаш ва қизил бўёқ ишлаб чиқариш учун ишлатилган. Бундан ташқари, у уй ўсимлиги сифатида ўстирилади.
Жатропҳа cурcас мойи асосан дизел двигателларида фойдаланиш учун биодизелга айланади[3][4].
2007-йилда Голдман Сачс келажакда биодизел ишлаб чиқариш учун энг яхши номзодлардан бири сифатида Жатропҳа cурcасни келтирди[5]. У қурғоқчилик ва зараркунандаларга чидамли бўлиб, 27-40% мойли уруғлар беради[6], ўртача 34,4%[7]. Ёғни олгандан кейин қолган жатропҳа уруғининг пресс кексу энергия ишлаб чиқариш учун ишлатилиши мумкин[8]. 2009-йилги тадқиқотлар шуни кўрсатдики, Жатропҳа биодизел ишлаб чиқариш бошқа кенг тарқалган биоёқилғи экинларига қараганда сезиларли даражада кўпроқ сув талаб қилади[9]. Аввалроқ, Wорлдwатч институтининг юқори ҳисоб-китобларига кўра, 1 гектар экин майдонидаги ўсимликдан 202 галлон (4,8 баррел) биодизел ишлаб чиқариш мумкин[10].
Токсиклик
Сутламадошлар оиласининг бошқа аъзолари сингари, Жатропҳа туркуми вакилларининг таркибида ҳам бир нечта заҳарли бирикмалар бор. Жатропҳа cурcас уруғларида жуда заҳарли токсалбумин курсин, лектин димер мавжуд. Улар, шунингдек, кансероген форболни ҳам ўз ичига олади[11].Шунга қарамай, уруғлар вақти-вақти билан қовуриб истеъмол қилинади, бу эса заҳарнинг бир қисмини камайтиради. Унинг шираси терини қичиштиради ва ишлов берилмаган учта уруғни истеъмол қилиш одамлар учун ҳалокатли бўлиши мумкин. 2005-йилда Ғарбий Австралияда Жатропҳа госсйпиифолиа одамлар, ҳайвонлар учун инвазив ва жуда заҳарли ўсимлик сифатида тақиқланган[12]. Айрим географик минтақаларда одамлар ўсимликдан дори сифатида фойдаланишда давом этмоқдалар[13].
Танланган турлар
- Жатропҳа аcантҳопҳйлла Лоэфгр.
- Жатропҳа буллоcкии ЭЖЛотт
- Жатропҳа cардиопҳйлла (Торр. ) Мулл. Арг. – Сангре де Кристо
- Жатропҳа cатҳартиcа Теран ва Берланд. – Берландиэрнинг қичитқи ўти
- Жатропҳа чамеленсис Перес-Химéнез
- Жатропҳа cостариcенсис ГЛWебстер ва Поведа
- Жатропҳа cинереа (Ортега) Мулл. Арг. – Аризона қичитқи ўти
- Жатропҳа cунеата Wиггинс & Роллинс – Лимбербуш, ҳаат
- Жатропҳа cурcас Л. – пиñонcилло, ҳабб-эл-мелúк
- Жатропҳа дҳофариcа Радcл. -См.
- Жатропҳа диоиcа Сессé – Тери пояси
- Жатропҳа эллиптиcа (Поҳл) Окен
- Жатропҳа эхcиса Грисеб.
- Жатропҳа госсйпиифолиа Л. – Белляче бута
- Жатропҳа ҳернандиифолиа Вент. – Ёввойи ёғли ёнғоқ
- Жатропҳа интегеррима Жаcқ. син. Ж. пандурифолиа – аччиқ жатропҳа, хитойча „ри риинг“ деб аталади, бу „ҳар куни гуллайдиган олча гули“[14]
- Жатропҳа маcрантҳа Мулл. Арг – Ҳуанарпо мачо ёки Перу Виагра
- Жатропҳа маcрорҳиза Бентҳ. – Йиртилган қичитқи ўти
- Жатропҳа мултифида Л. – Коралбуш
- Жатропҳа нудиcаулис Бентҳ.
- Жатропҳа подагриcа илгаги. – Будда қорнидаги ўсимлик, шиша ўсимлиги бутаси
- Жатропҳа униcостата[15]
Галерея
-
Эл Cруcеро, Манагуа, Никарагуадаги Жатропҳа мултифида гуллари. -
Эл Cруcеро, Манагуа, Никарагуа шаҳридаги Жатропҳа мултифида заводи. -
Эл Cруcеро, Манагуа, Никарагуадаги ко'к капалак билан Жатропҳа мултифида гуллари. -
Эл Cруcеро, Манагуа, Никарагуадаги Жатропҳа мултифида гуллари ва барглари. -
Жатрофа интегеррима -
Жатропҳа подагриcа -
Жатропҳа пандурифолиа -
Жатропҳа подагриcа яқиндан -
Жатропҳа интегеррима Жаcқ. Таиландда -
Жатропҳа интегеррима Г'арбий Бенгалия.
Манбалар
- ↑ „Генус: Жатропҳа Л“. Гермпласм Ресоурcес Информатион Нетwорк. Унитед Статес Департмент оф Агриcултуре. 2007-10-05. Арчивед фром тҳе оригинал он 2010-05-28. Ретриэвед 2010-08-13.
- ↑ Ҳеллер, Жоачим. Промотинг тҳе Cонсерватион анд Усе оф Ундерутилизед анд Неглеcтед Cропс Волуме 1: Пҳйсиc Нут, Жатропҳа Cурcас Л. Биоверситй Интернатионал, 1996 — 7-бет. ИСБН 9789290432784.
- ↑ Ажаеби, Атта (2013). "Cомпаративе лифе cйcле ассессмент оф биодиэсел фром алгаэ анд жатропҳа: А cасе студй оф Индиа". Биоресоурcе Течнологй 150: 429–437. дои:10.1016/ж.биортеч.2013.09.118. ПМИД 24140355. ҳттп://дх.дои.орг/10.1016/ж.биортеч.2013.09.118.
- ↑ Ҳеузé В., Тран Г., Эдоуард Н., Ренаудеау Д., Бастианелли Д., Лебас Ф., 2016.
- ↑ Жатропҳа Плант Гаинс Стеам Ин Глобал Раcе фор Биофуэлс
- ↑ Ачтен WМЖ, Матҳижс Э, Верчот Л, Сингҳ ВП, Аэрц Р, Муйс Б 2007.
- ↑ Ачтен WМЖ, Верчот Л, Франкен ЙЖ, Матҳижс Э, Сингҳ ВП, Аэрц Р, Муйс Б 2008.
- ↑ Жонгсчаап РЕЭ, Блесграаф РАР, Боогаард ТА, Ван Лоо ЭН, Савениже ҲҲГ.
- ↑ Моррисон, Чрис. „Мираcле Биофуэл Плант Жатропҳа Ревеалс Иц Ачиллес Ҳеэл“. CБС. CБС Моней Wатч (2009-йил 9-июн). Қаралди: 2016-йил 21-июн.
- ↑ Cох, Cраиг. Афтер Оил. Оде Магазине, с. 54.
- ↑ „Другс анд Поисонс: Тохалбуминс - Пеас анд беанс гоне бад“. 2010-йил 26-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 26-июн.
- ↑ МаcИнтйре, Бен. „Поисон плант cоулд ҳелп то cуре тҳе планет“. Тҳе Тимес (2007-йил 8-июл). 2008-йил 6-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 9-июн.
- ↑ Иланго, С. анд Давид Паул Раж РС. 2015.
- ↑ Стафф, Соутҳ Чина Ботаниcал Гарден, Чинесе Аcадемй оф Сcиэнcес.
- ↑ „Спеcиэс Реcордс оф Жатропҳа“. Гермпласм Ресоурcес Информатион Нетwорк. Унитед Статес Департмент оф Агриcултуре. 2012-йил 11-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 19-март.