Jigar

Жигар фақат умуртқали ҳайвонларда жойлашган асосий метаболик орган бўлиб, у организмни детоксификация қилиш, ҳазм қилиш ва ўсиш учун зарур бўлган оқсиллар ва биокимёвий моддаларни синтез қилиш каби кўплаб муҳим биологик функсияларни бажаради. Одамларда у қориннинг ўнг юқори квадрантида, диафрагма остида жойлашган ва асосан пастки ўнг қовуроға билан ҳимояланган. Унинг бошқа метаболик ролларига углевод алмашинуви, гормонлар ишлаб чиқариш, глюкоза ва гликоген каби озуқа моддаларини айлантириш ва сақлаш ва қизил қон ҳужайраларининг парчаланиши киради. Жигар одам ва ҳайвонларда овқатнинг ҳазм бўлиши ва сўрилишида қатнашади, ёғ ва углеводларни захирага йиғади. Хордали ҳайвонлар ва одамда жигар — мураккаб, ҳаёт учун муҳим аъзо. Балиқ ва амфибияларда жигар судралиб юрувчилар, қушлар ва сут эмизувчилардагига нисбатан каттароқ; йиртқич ҳайвонларда ўтхўр ҳайвонларникига нисбатан катта. Жигар шакли ҳайвоннинг гавда тузилишига боғлиқ.

Система	Овқат ҳазм қилиш тизими

Одамда жигар — организмдаги энг катта без (вазни 1200–2200 г). Қорин бўшлиғида, диафрагманинг тагида, ўнг қовурғалар ва қисман чап қовурғалар остида ётади. Ранги қизғиш-қўнғир, каттароқ ўнг бўлаги билан кичикроқ чап бўлаги бор. Ўрта қисмининг пастки юзасидаги кўндаланг чуқурча жигар дарвозаси ёки қопқаси деб аталади. Шу жойдан жигарга артерия, дарвоза венаси, нервлар киради ва жигарнинг ўт йўли, жигар венаси чиқади. Бу ўт йўли ўт пуфагидан чиққан йўлга қўшилиб, ўн икки бармоқли ичакка қуйиладиган умумий ўт йўлини ҳосил қилади.

Узоқ муддатда жигар функсиясининг йўқлигини қандай қоплаш мумкинлиги ма’лум эмас, аммо қисқа муддатда жигар диализ усулларидан фойдаланиш мумкин. Жигар йўқлигида узоқ муддатли алмаштиришни та’минлаш учун сун’ий жигар ишлаб чиқилмаган. 2018-йилдан бошлаб, жигар трансплантацияси тўлиқ жигар етишмовчилиги учун ягона имконият бўлиб қолмоқда.

Тузилиши

Жигар тўқ қизил-жигарранг, ханжар шаклидаги орган бўлиб, ҳажми ва шакли тенг бўлмаган иккита бўлакка эга. Одам жигарининг оғирлиги одатда, тахминан 1,5 килограмм ва кенглиги тахминан 15 сантиметрни ташкил қилади. Жисмоний шахслар ўртасида сезиларли даражада фарқ бор, стандарт мос ёзувлар диапазони эркаклар учун 970–1860 грамм ва аёллар учун 600–1770 г ни ташкил қилади. Бу инсон танасидаги энг оғир ички орган ва энг катта бездир. У қорин бўшлиғининг ўнг юқори квадрантида, диафрагма остида, ошқозоннинг ўнг томонида ва ўт пуфаги устида жойлашган.

Жигар иккита йирик қон томирлари билан боғланган: жигар артерияси ва портал вена. Портал вена бутун ошқозон-ичак трактидан, шунингдек, талоқ ва ошқозон ости безидан ҳазм қилинган озиқ моддаларга бой қонни олиб юради. Ушбу қон томирлари жигар синусоидлари деб аталадиган кичик капиллярларга бо'линади, кейинчалик улар жигар лобулларига олиб келади.

Жигар лобулалари жигарнинг функсионал бирликлари ҳисобланади. Ҳар бир лобула асосий метаболик ҳужайралар бўлган миллионлаб жигар ҳужайралари (гепатоцитлар)дан иборат. Лобулалар британиялик шифокор Френсис Глиссон номидан Глиссон капсуласи деб аталадиган бутун жигарни қоплайдиган толали капсуладан чўзилган нозик, зич, тартибсиз, фиброэластик бириктирувчи тўқима қатлами билан бирлаштирилган. Бу тўқима жигар ҳилусидаги қон томирлари, каналлари ва нервлари билан бирга жигар тузилишига тарқалади. Жигарнинг бутун юзаси, яланғоч жойдан ташқари, перитондан олинган сероз қоплама билан қопланган ва бу ички Глиссон капсуласига маҳкам ёпишади.

Микроскопик анатомияси

Микроскопик нуқтаи назардан, ҳар бир жигар бўлаги жигар бўлакларидан иборат. Лобулалар тахминан олти бурчакли бўлиб, гепатоцитлар плиталари ва марказий венадан интерлобуляр портал триадаларнинг хаёлий периметри томон тарқаладиган синусоидлардан иборат. Марказий вена жигардан қонни олиб ўтиш учун жигар венасига қўшилади. Лобуланинг ўзига хос таркибий қисми — бу лобуланинг ҳар бир бурчаги бо'йлаб жойлашган портал триадаси. Портал триада жигар артерияси, дарвоза венаси ва умумий о'т йўлларидан иборат. Жигар ултратовуш текширувида триадани Микки Сичқонча белгиси сифатида кўриш мумкин, бунда боши дарвоза венаси, жигар артерияси ва умумий ўт йўли қулоқларидир.

Жигар организмнинг марказий биокимёвий лабораторияси бўлиб, турли-туман функсияларни бажаради; Жигар бўлмаса, одамлар, ҳайвонлар яшай олишмайди. Жигар бир суткада 600–700 г ўт (сафро) ишлаб чиқариб, овқат ҳазм бўлишида ва озиқ моддаларнинг ичакдан қонга сўрилишида муҳим рол ўйнайди; оқсиллар, ёғлар ва углеводлар алмашинувида қатнашади; бундан ташқари, моддалар алмашинувида ҳосил бўладиган ёки ташқаридан кирган заҳарли моддаларни зарарсизлантириб, ҳимоя функсиясини бажаради. Жигарнинг махсус юлдузсимон ҳужайралари фагоцитозга ва анти-телолар ҳосил қилишга қодир. Жигар қонни йиғиб тура олади. Жигар эмбрионал ривожланишда қон элементлари ва гемоглобин ҳосил қилишда ҳам иштирок этади. Организмдаги жами қоннинг 1/5 қисми жигар томирларига сиғиши мумкин. Қондаги ортиқча сув қисман жигарда ажралиб чиқиб, ўт ва лимфа ҳосил бўлишига кетади. Жигар ўтни узлуксиз ишлаб, ўзининг ўт йўли орқали чиқаради; ўн икки бармоқ ичакка ўт кириши овқатланиш вақтида бошланиб, меъда овқатдан бўшамагунча давом этади. Бошқа вақтда эса умумий ўт йўлининг ҳалқасимон мускул (сфинктер)и қисқариб, шу йўлнинг тешигини беркитиб туради. Жигарда ҳосил бўладиган ўт пуфагига киргач, қуюлиб қораяди, чунки ундаги сув ва қисман бошқа баъзи моддалар ўт пуфаги деворидан қонга ўтади.

Ҳазм системасидан қонга ўтган ҳамма моддалар жигарга келиб, қисман мураккаб моддалар тузилишига сарф бўлади, қисман эса парчаланади. Масалан, қон билан келган амино кислоталардан қон оқсиллари (албуминлар, глобулинлар ва бошқалар) ҳосил бўлади, бир қанча моддалар (фруктоза, галактоза, лактоза, глицерин) дан жигарда глюкоза синтезланади, бундан эса гликоген вужудга келади. Гликоген жигар ҳужайраларида захирада туради ва организм кўпроқ энергия сарфлаётган вақтда глюкозага айланиб, қонга ўтади.

Жигар пигментлар алмашинувида қатнашади; унда гемоглобин емирилади ва билирубин ҳосил бўлиб, эрийдиган ҳолга келади. Жигарда ёғсимон моддалар (липоидлар) ишланиб чиқади ва қон билан бошқа аъзо, тўқималарга бориб, моддалар алмашинувида. қатнашади. Жигарда холестерин, протромбин ва гепарин ҳам синтезланади.

Қон билан жигарга келадиган моддалардан баъзилари организмга зарарли бўлиши мумкин. Шу моддаларни зарарсизлантириш, қисман эса ўт билан чиқариб юбориш жигатнинг вазифасидир. Масалан, қўрғошин, мишяк ва бошқа заҳарли моддалар жигарда ушланиб қолади, сўнгра безарар органик моддалар (кўпинча, оқсил моддалар) шаклида организмдан чиқиб кетади. Организмда оқсиллар парчаланишидан ҳосил бўладиган аммиак, қисман сийдик кислота ҳам жигарда мочевинага айланиб, организмдан сийдик билан чиқиб кетади (мочевина эса камроқ заҳарли ва яхши эрийдиган моддадир).

Организмда зарарли моддалар кўплаб пайдо бўлганда (масалан, ҳазм аъзоларининг сурункали касаллигида, алкоголизмда) жигар функсиялари бузилади, бу эса оғир касалликларга олиб келади. Жигар касалликларидан ўткир ва сурункали яллиғланиш жараёнлари, шунингдек, паразитар касалликлар учрайди (қаранг Гепатит, Жигар сиррози, Эхинококкоз)