Ziyosfera

Jini indeksi

2022-йил учун Жини коэффициэнтлари (фоизда) бўйича дунё харитаси, Қашшоқлик ва тенгсизлик платформаси (ПИП) маълумотларига кўра[1]

Жини коэффициэнти (/ˈдʒиːни/; баъзан Жини индекси ёки Жини нисбати деб ҳам аталади) — иқтисодиётда бу статистик тарқоқлик ўлчови бўлиб, мамлакат ёки ижтимоий гуруҳ ичидаги даромад тенгсизлиги, бойлик тенгсизлиги ёки истеъмол тенгсизлигини ифодалаш учун ишлатилади.[2] У италиялик статистик ва социолог Cоррадо Гини томонидан ишлаб чиқилган.

Жини коэффициэнти тақсимотдаги қийматлар (масалан, даромад даражалари) орасидаги иқтисодий тенгсизликни ўлчайди. Агар коэффициэнт 0 га тенг бўлса, бу мукаммал тенгликни билдиради (барча одамлар бир хил даромадга эга). Агар у 1 (ёки 100%) га тенг бўлса, бу мутлақо тенгсизликни билдиради, яъни барча даромад битта шахсга тегишли бўлади.[3]

Cоррадо Гини ушбу кўрсаткични даромад ва бойлик тенгсизлигини баҳолаш воситаси сифатида таклиф қилган.[4] ХХ аср охирида ОЭCД мамлакатларида солиқлар ва трансфер тўловлари ҳисобга олинганда Жини коэффициэнти тахминан 0,24 дан 0,49 гача бўлган; бунда Словакия энг паст, Мексика эса энг юқори кўрсаткичга эга бўлган.[5]

Африка мамлакатларида эса 2008–2009-йилларда солиқлардан олдинги Жини коэффициэнти юқори бўлган, хусусан Жанубий Африка Республикасида у 0,63–0,7 атрофида баҳоланган. Бироқ ижтимоий ёрдам ва солиқлар ҳисобга олинганда бу кўрсаткич сезиларли даражада камаяди.[6] Словакиа ҳас тҳе лоwест Гини cоэффиcиэнт, wитҳ а Гини cоэффиcиэнт оф 0.232.[7]

Турли манбаларга кўра, 2005-йилда глобал даромад бўйича Жини коэффициэнти 0,61–0,68 оралиғида бўлган.[8] Жини коэффициэнтини талқин қилишда эҳтиёт бўлиш зарур, чунки бир хил қиймат турли хил тақсимот шаклларидан келиб чиқиши мумкин. Шунингдек, демографик омиллар ҳам таъсир кўрсатади: масалан, аҳоли қариши ёки туғилиш даражаси юқори бўлиши кўрсаткични ўзгартириши мумкин.

Кўплаб тадқиқотчилар Жини коэффициэнтининг турли вариантларини ҳам ишлаб чиққанлар.[9]

Жини коэффициэнти нима?

Жини коэффициэнти даромадлар тенгсизлигининг кенг тарқалган ўлчовидир, у мамлакат бўйича бутун даромад тақсимотини 0 дан 1 гача бўлган ягона рақамга қисқартиради: бу рақам қанчалик кўп бўлса, даромадлар тенгсизлиги даражаси шунчалик юқори бўлади.

Жини индекси ёки Жини коэффициэнти аҳоли ўртасида даромад тақсимотини ўлчайди. 1912-йилда италиялик статистик Коррадо Жини томонидан ишлаб чиқилган бўлиб, у кўпинча иқтисодий тенгсизликни ўлчайди, даромад тақсимотини ёки камдан-кам ҳолларда, аҳоли ўртасида бойлик тақсимотини аниқлайди.

Коэффициэнт 0 (ёки 0 %) дан 1 (ёки 100 %) гача, 0 мукаммал тенгликни ва 1 мукаммал тенгсизликни ифодалайди. Кўрсаткич 1 дан юқори қийматларда бўлиши ҳам кузатилади, бунда эса асосий сабаблар салбий даромад ёки бойлик деб қаралади.[10]

АСОСИЙ МАъЛУМОТЛАР

  • Жини индекси — бу аҳоли ўртасида даромад тақсимотининг ўлчовидир.
  • Жини индексининг юқорилиги тенгсизликнинг кучайишини кўрсатади, бу эса юқори даромадли шахслар аҳоли умумий даромадларининг анча катта қисмига эга эканлигини ифодалайди.
  • Жини индекси бўйича ўлчанадиган глобал тенгсизлик сўнгги бир неча асрлар давомида барқарор равишда ўсиб борди ва CОВИД-19 пандемияси даврида кескин ошди.
  • Маълумотлар ва бошқа чекловлар сабабли Жини индекси даромадлар тенгсизлигини ошириб юбориши ва даромад тақсимоти ҳақидаги муҳим маълумотларни яшириши мумкин.

Жини индексини қандай ишлашини тушуниш

Ҳар бир фуқаронинг даромади бир хил бўлган мамлакатда даромаднинг Жини коэффициэнти 0 га тенг бўлади. Аксинча, битта резидент барча даромадларни ишлаб топган, қолганлари эса ҳеч нарса ишламаган мамлакатнинг даромади Жини коэффициэнти 1 га тенг бўлади.

Худди шу таҳлил бойлик тақсимотига ҳам тааллуқли бўлиши мумкин („бойлик Жини коэффициэнти“), лекин бойликни ўлчаш даромаддан кўра қийинроқ бўлгани сабабли, Жини коэффициэнтлари одатда даромадга ишора қилади ва оддийгина „Жини коэффициэнти“ ёки „Жини индекси“ сифатида даромадга тааллуқли эканлигини кўрсатади. Бойлик Жини коэффициэнтлари одатда даромадга нисбатан анча юқори бўлади.

Жини коэффициэнти мамлакат ёки минтақада даромад ёки бойлик тақсимотини таҳлил қилиш учун муҳим воситадир, аммо уни даромад ёки бойликнинг мутлақ ўлчови деб адашмаслик керак. Даромадлар ҳар бирида ўхшаш тақсимланган бўлса, юқори даромадли ва паст даромадли мамлакат бир хил Жини коэффициэнтига эга бўлиши мумкин. Масалан, Иқтисодий Ҳамкорлик ва Тараққиёт Ташкилоти (ОЭCД) маълумотларига асосланган ҳолда, Туркиянинг киши бошига ялпи ички маҳсулоти (ЯИМ) анча паст бўлишига қарамай, Туркия ва Қўшма Штатларда даромад Жини коэффициэнтлари 0,39-0,40 атрофида бўлган.[11]

Таърифи

Жини коэффициэнти А билан белгиланган майдоннинг А ва Б умумий майдонига бўлинмасига тенг, яъни Жини=АА+Б{\дисплайстйле \техт{Жини}=\тфраc{А}{А+Б}}. Ўқлар 0 дан 1 гача, шунинг учун А ва Б майдони 12{\дисплайстйле \тфраc{1}{2}} бўлган учбурчакни ташкил қилади ва Жини=2А=1−2Б{\дисплайстйле \техт{Жини} = 2А = 1-2Б}.

Жини коэффициэнти даромад/бойлик тақсимотидаги тенгсизлик даражасининг индекси бўлиб, мамлакатнинг бойлик ёки даромад тақсимоти тенг тақсимотдан қанчалик узоқлашганлигини баҳолаш учун ишлатилади[12].

Жини коэффициэнти одатда математик жиҳатдан Лоренз эгри чизиғи асосида аниқланади, бу эгри чизиқ аҳолининг энг қуйи х қисми томонидан жами даромаднинг қанча улуши (й-ўқи) кумулатив равишда олинишини чизади (диаграммага қаранг)[13]. 45 градуслик чизиқ шунинг учун даромадларнинг мукаммал тенглигини ифодалайди. Жини коэффициэнтини кейинчалик тенглик чизиғи ва Лоренз эгри чизиғи орасида жойлашган майдоннинг (диаграммада А билан белгиланган) тенглик чизиғи остидаги умумий майдонга (диаграммада А ва Б билан белгиланган) нисбати сифатида тушуниш мумкин; яъни Г = А/(А + Б). Агар манфий даромадлар бўлмаса, у А + Б = 0.5 бўлганлиги сабабли 2А ва 1 − 2Б га ҳам тенгдир[14].

Ҳамма учун манфий бўлмаган даромад ёки бойликни назарда тутган ҳолда, Жини коэффициэнтининг назарий диапазони 0 (тўлиқ тенглик) дан 1 (мутлақ тенгсизлик) гача. Ушбу ўлчов кўпинча фоиз сифатида, 0 дан 100 гача ифодаланади. Бироқ, агар қарз ҳолатларида бўлгани каби манфий қийматлар ҳисобга олинса, Жини индекси 1 дан ошиб кетиши мумкин. Одатда, биз ижобий ўртача ёки жами қийматни тахмин қиламиз, бу Жини коэффициэнтининг нолдан паст бўлишини истисно қилади[15].

Муқобил ёндашув Жини коэффициэнтини нисбий ўрта мутлақ фарқнинг ярми сифатида белгилашдир, бу Лоренз эгри чизиғи асосидаги таърифга эквивалентдир[16]. Ўрта мутлақ фарқ — бу популяциядаги барча жуфт элементларнинг ўртача мутлақ фарқи, нисбий ўрта мутлақ фарқ эса масштаб учун нормаллаштириш мақсадида ўрта мутлақ фарқнинг ўртача х¯{\дисплайстйле \бар{х}} га бўлинмасидир. Агар хи и шахснинг бойлиги ёки даромади бўлса ва н та шахс мавжуд бўлса, у ҳолда Жини коэффициэнти Г қуйидагича берилади:

Г=∑и=1н∑ж=1н|хи−хж|2н2х¯=∑и=1н∑ж=1н|хи−хж|2н∑и=1нхи{\дисплайстйле Г = \фраc{\дисплайстйле{\сум_{и=1}^н \сум_{ж=1}^н \лефт| х_и - х_ж \ригҳт|}}{\дисплайстйле{2 н^2 \бар{х}}} = \фраc{\дисплайстйле{\сум_{и=1}^н \сум_{ж=1}^н \лефт| х_и - х_ж \ригҳт|}}{\дисплайстйле{2 н \сум_{и=1}^н х_и}}}

Даромад (ёки бойлик) тақсимоти узлуксиз эҳтимоллик зичлик функсияси п(х) сифатида берилганда, Жини коэффициэнти яна нисбий ўрта мутлақ фарқнинг ярмига тенг:

Г=12μ∫−∞∞∫−∞∞п(х)п(й),|х−й|,дх,дй{\дисплайстйле Г = \фраc{1}{2\му}\инт_{-\инфтй}^\инфтй\инт_{-\инфтй}^\инфтй п(х)п(й),|х-й|,дх,дй}

бу ерда μ=∫−∞∞хп(х),дх{\дисплайстйле \техцтйле\му=\инт_{-\инфтй}^\инфтй х п(х) ,дх} тақсимотнинг ўртача қиймати бўлиб, барча даромадлар ижобий бўлганда интеграллашнинг қуйи чегаралари нолга алмаштирилиши мумкин[17].

Жини индексининг график тасвири

Jini indeksi= A/(A+B)
Жини индекси графиги

Жини индекси кўпинча Лоренз эгри чизиғи орқали график кўринишда ифодаланади, у горизонтал ўқда даромадлар бўйича аҳоли фоизли ва вертикал ўқда йиғилган даромадлар бўйича даромад (ёки бойлик) тақсимотини кўрсатади. Жини коэффициэнти мукаммал тенглик чизиғи остидаги майдонга тенг (таърифи бўйича 0,5) Лоренз эгри чизиғи остидаги майдонни айириб, мукаммал тенглик чизиғи остидаги майдонга бўлинган. Бошқача қилиб айтадиган бўлсак, бу Лоренз эгри чизиғи ва мукаммал тенглик чизиғи орасидаги майдоннинг икки баробарига тенг.

Гини коэффициэнти ҳақида фикр юритишнинг яна бир усули — бу мукаммал тенгликдан оғиш ўлчовидир. Лоренз эгри чизиғи тўлиқ тенг тўғри чизиқдан қанчалик узоқлашса (бу Жини коэффициэнти 0 ни ифодалайди), Жини коэффициэнти шунчалик юқори бўлади ва жамият шунчалик кам тенг бўлади.

Жини индексининг камчиликлари

Иқтисодий тенгсизликни таҳлил қилиш учун фойдали бўлишига қарамай, Жини коэффициэнти баъзи камчиликларга эга.

Кўрсаткичнинг аниқлиги ишончли ЯИМ ва даромад маълумотларига боғлиқ. Яширин иқтисодиёт ҳар бир давлатда мавжуд. Яширин иқтисодий фаолият ривожланаётган мамлакатларда ҳақиқий иқтисодий ишлаб чиқаришнинг катта қисмини ва мамлакатлар ичида даромад тақсимотининг пастки қисмида намоён бўлади. Иккала ҳолатда ҳам, бу ўлчанган даромадларнинг Жини индекси ҳақиқий даромад тенгсизлигини ошириб юборишини англатади. Солиқ жаннатларининг машҳурлиги туфайли бойлик тўғрисидаги аниқ маълумотларни олиш янада қийинроқ.

Яна бир камчилик шундаки, даромадларнинг жуда хилма-хил тақсимланиши бир хил Жини коэффициэнтларига олиб келиши мумкин. Жини икки ўлчовли майдонни (Лоренз эгри чизиғи ва тенглик чизиғи орасидаги бўшлиқни) битта рақамга туширишга ҳаракат қилганлиги сабабли, у тенгсизликнинг „шакли“ ҳақидаги маълумотни яширади. Кундалик нуқтаи назардан, бу фотосурат мазмунини фақат бир чекка бўйлаб узунлиги ёки пикселларнинг оддий ўртача ёрқинлиги қиймати билан тавсифлашга ўхшайди.

Лоренз эгри чизиғидан қўшимча сифатида фойдаланиш бу борада кўпроқ маълумот бериши мумкин бўлса-да, у тақсимот ичидаги кичик гуруҳлар ўртасидаги демографик фарқларни, масалан, даромадларни ёш, ирқ ёки ижтимоий гуруҳлар бўйича тақсимлашни кўрсатмайди. Шу нуқтаи назардан, демографияни тушуниш маълум бир Жини коэффициэнти нимани англатишини тушуниш учун муҳим бўлиши мумкин. Мисол учун, катта нафақага чиққан аҳоли Жини коэффисентини юқорига суради.

Жини индекси энг юқори қайси давлатга эга?

Жини коэффициэнти 63,0 бўлган Жанубий Африка айни пайтда даромадлар тенгсизлиги энг юқори бўлган мамлакат сифатида тан олинган. Бутунжаҳон аҳолиси шарҳи бу катта тенгсизликни ирқий, гендер ва географик камситиш билан боғлайди, чунки Жанубий Африкадаги оқ танли эркаклар ва шаҳар ишчилари бошқаларга қараганда анча яхши маош оладилар.

Жини индекси 50 нимани англатади?

Жини индекси 0 % дан 100 % гача, 0 мукаммал тенгликни ва 100 мукаммал тенгсизликни ифодалайди. 50 Жини ярим йўлни англатади ва одатда даромад адолатли тақсимланмаган жой сифатида қабул қилиниши мумкин — дунёнинг фақат 15 та давлатида Жини 50 ёки ундан кўп. 

АҚШнинг Жини коэффициэнти юқори ёки пастми?

АҚШда Жини коэффициэнти 41,1 ни ташкил этади, бу эса бундай ривожланган иқтисодиёт учун юқори кўрсаткичдир. Иқтисодчилар АҚШда даромадлар тенгсизлигининг кучайишини технологик ўзгаришлар, глобаллашув, касаба уюшмаларининг таназзулга учраши ва энг кам иш ҳақи қийматининг пасайиши каби омиллар билан боғлайди.[18]

Манбалар

  1. ↑ Ҳаддад, Cамерон Надим; Маҳлер, Даниэл Герсзон; Диаз-Бонилла, Cаролина; Ҳилл, Рутҳ; Лакнер, Чристопҳ; Ибарра, Габриэл Лара. „Инсиде тҳе Wорлд Банк'с неw инеқуалитй индиcатор: Тҳе нумбер оф cоунтриэс wитҳ ҳигҳ инеқуалитй“. Wорлд Банк (2024-йил 17-июн). Қаралди: 2024-йил 25-октябр.
  2. ↑ „Глоссарй“. Wорлд Банк.
  3. ↑ „Cуррент Популатион Сурвей (CПС) – Дефинитионс анд Эхпланатионс“. УС Cенсус Буреау.
  4. ↑ Гини, Cоррадо (1936). „Он тҳе Меасуре оф Cонcентратион wитҳ Спеcиал Референcе то Инcоме анд Статистиcс“.
  5. ↑ „Инcоме дистрибутион – Инеқуалитй: Инcоме дистрибутион – Инеқуалитй – Cоунтрй таблес“. ОЭCД (2012). 2014-йил 9-ноябрда асл нусхадан архивланган.
  6. ↑ Счüсслер, Мике „Тҳе Гини ис стилл ин тҳе боттле“. Моней Wеб (2014-йил 16-июл). Қаралди: 2014-йил 24-ноябр.
  7. ↑ „Wорлд Банк Опен Дата“. Wорлд Банк Опен Дата. Қаралди: 2023-йил 9-май.
  8. ↑ Ҳиллебранд, Эван „Повертй, Гроwтҳ, анд Инеқуалитй овер тҳе Нехт 50 Еарс“. ФАО, Унитед Натионс – Эcономиc анд Соcиал Девелопмент Департмент (2009-йил 1-июн). 2017-йил 20-октябрда асл нусхадан архивланган.
  9. ↑ Йитзҳаки, Шломо (1998). "Море тҳан а Дозен Алтернативе Wайс оф Спеллинг Гини". Эcономиc Инеқуалитй. 
  10. ↑ „Жини индекси“.
  11. ↑ „Жаҳон Банки“.
  12. ↑ „Глоссарй | ДатаБанк“. датабанк.wорлдбанк.орг. Қаралди: 2023-йил 13-апрел.
  13. ↑ Wеисстеин, Эриc W. „Гини Cоэффиcиэнт“ (эн). матҳwорлд.wолфрам.cом. Қаралди: 2023-йил 13-апрел.
  14. ↑ „5. Меасуринг инеқуалитй: Лоренз cурвес анд Гини cоэффиcиэнц – Wоркинг ин Эхcел“ (эн). www.cоре-эcон.орг. Қаралди: 2023-йил 26-апрел.
  15. ↑ „cумулативе дистрибутион фунcтион - Ҳоw то cомпуте тҳе Wеалтҳ Лоренз cурве wитҳ негативе валуэс?“ (эн). Cросс Валидатед. Қаралди: 2022-йил 30-ноябр.
  16. ↑ Сен, Амартя (1977), Он Эcономиc Инеқуалитй (2нд-нашр), Охфорд: Охфорд Университй Пресс
  17. ↑ Дорфман, Роберт. „А Формула фор тҳе Гини Cоэффиcиэнт.“ Тҳе Ревиэw оф Эcономиcс анд Статистиcс, вол. 61, но. 1, 1979, пп. 146–49. ЖСТОР, дои:10.2307/1924845. Аccессед 2 Жан. 2023.
  18. ↑ „wорлд фаcтбоок“. 2021-йил 30-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-июл. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi