Jiyda

Жийда (Элаэагнус Л.) — жийдадошлар оиласига мансуб дарахт. Жанубий Европа, Марказий ва Шарқий Осиё, Шимолий Америкада ўсадиган 40 га яқин тури бор. Ўрта Осиё,хусусан, Ўзбекистонда Жанубининг қарғажийда. (Э. ангустифолиа; ёввойи ҳолда ўсади), шарқ жийдаси (Э. ориэнталис), тиканакли Ж. (Э. пунгенс), кумушсимон Ж. (Э. аргентеа), нон Ж. (Э. эдулис) турлари ўсади. Шарқ Жийдасининг барги оддий, энсиз, кумушранг . Дарахти 8–10 м, шохлари сийрак, тиканли ёки тикансиз. Гули икки жинсли, сариқ, серасал, хушбўй, эфир мойли. Меваси сарғиш, мағизсиз данакли, эти 31,2—88,7%, унсимон, хушхўр. Таркибида 46—65% қанд, 10% оқсил, 1,3% кислота, 200 мг% С витамини мавжуд. Жийданинг нинг меваси янгилигида ёки қуритиб истеъмол этилади. Мевасидан спирт ва кучсиз алкоголли ичимликлар тайёрланади. Табобатда ошқозон-ичак касалликларини даволашда ишлатилади. Ёғочидан турли хил буюмлар ясалади, парфюмерия саноатида, гулидан эфир мой олинади.

Жийда қурғоқчиликка чидамли, ер ости сувлари юза ва шўр тупроқларда ҳам ўсаверади. Данагидан, илдиз бачкисидан ва қаламчасидан кўпаяди. Кўчати ўтказилгач, 3—5 йилда ҳосилга киради. Май—июн ойида гуллайди, меваси сентабр, октабр ойларида пишади. Бир тупи 50 кг гача ҳосил беради. Жийда 60—80-йил яшайди. Нон жийда мевали дарахт сифатида экилади, ўрта бўйли дарахт. Сернам ерларда яхши ўсади. Серҳосил меваси йирик, мазали, қизғиш-қўнғир рангли. Ўзбекистон ўрмончилик илмий тадқиқот институтида унинг 20 га яқин нави таърифланган (Қизил Жийда , Раъно, Урганч, Хурмой, Тошкент десерти, Чўли қандак, Кизил қандак ва бошқалар). Ҳозирги даврга келиб саноат аҳамиятини йўқотди. Ўзбекистон,Тожикистон ва кўпгина мамлакатларда айрим томорқа боғларида ҳаваскорлар экади. Кўпроқ йўл ёқалари, канал бўйлари, дала-иҳота ўрмон минтақалари, ташландиқ ерларга экилади. Тупроқни азот билан бойитади.

Азимов Э.Нон жийда.Т.1967.