Jodugar

Сеҳргар, шунингдек, жодугар, (юнонча: μάγος) — одамларга ёки табиатга таъсир қилиш ёки ғайритабиий ҳодисалар орқали билим ёки ҳикмат олиш учун сеҳр (жодугарлик, сеҳр) билан шуғулланадиган киши. Баъзи ғояларга кўра, у туғилишдан ёки ёвуз руҳлар билан келишув натижасида махсус ғайритабиий кучларга эга деган фикр пайдо бўлган.

„Жодугар“. А. Орловский сурати

„Жодугар“.



Виллибалд фон Счуленбург томонидан чизилган расм, 1877-йил

Сеҳргарлик билан шуғулланадиган аёлга нисбатан сеҳргар ёки жодугар дейилади. ХВ-ХВИИИ-асрлардаги суд ҳужжатларига кўра, „жодугар ови“ деб аталадиган даврда, жодугарлар ва сеҳргарлар таъқиб қилинган ва устунда боғланган ҳолда ёқиб юбориш йўли орқали қатл қилинган. Бу Ғарбий Европада ҳам, Россия давлатида ҳам содир бўлган.

Этимологияси

Баъзи тадқиқотчилар „сеҳргар“ сўзи „Коляда“ сўзи билан бир хил асосга эга, деб тахмин қилишади. Сеҳргар (фолчи, фитначи) сўзининг асл маъноси уни табиб (сеҳр билан жоду қиладиган, сеҳргар) сўзига яқинлаштиради. Ведун сўзи (билиш, яъни „билиш“, ғайритабиий доноликка эга бўлган шахс) дастлаб қадимги бутпарастлик руҳонийларини англатарди, аммо кейинчалик одамлар барча сеҳргарларни, асосан сеҳрни ёвузликка йўналтириб ишлатилганлар деб аташни бошладилар.

Славян мифологиясида сеҳргарлар

„ Деҳқон тўйига сеҳргарнинг келиши“ (парча). В. Максимов, 1875-йил

Сеҳргарнинг сурати асосан Шарқий ва Ғарбий славян демонологиясида маълум бўлган. Жодугар ҳақидаги ғоялар Россиянинг шимолида заиф бўлгани билан, сеҳргар ўзининг кўпгина функсияларини бажаради. Россиянинг жанубий ҳудудларида, Белоруссияда ва айниқса Украинада сеҳргар ва жодугар кўпинча бир хил функсияларга эга бўлган бир-бири билан ўзаро алмаштирадиган тушунчалардир. Карпатларда бу белги кўпинча фаолият турига қараб бир қатор ёндош тасвирларга бўлинади. Ғарбий славян анъаналарида, жодугарлик биринчи навбатда жодугарга тегишли бўлиб, сеҳргарнинг тасвири Шарқий славянларга қараганда камроқ ривожланган. Жанубий славянлар орасида сеҳргарнинг қиёфаси ҳам суст шаклланган, чунки сеҳргарлик ва жодугарлик билан шуғулланиш ғоялари ёки вештица, сеҳргар каби аёл қаҳрамонлар ёки чўпонлар ва бошқа „билим“ билан боғлиқдир.

Шарқий славянлар орасида сеҳргарнинг қиёфаси сеҳргарлар ҳақидаги ғоялар таъсири остида шаклланган — қадимги рус бутпараст руҳонийлари ибодат, қурбонликлар келтирган ва гўё элементларни қандай сеҳрлашни ва келажакни башорат қилишни билгандек бўлишган. Сеҳргарлар фолбинлар ва табиблар ролини бажарган, уларнинг сеҳрли амалиётининг асосий воситаси сўз эди.

Жодугарлар афсун билан бўри ёки бошқа мавжудотга айланиб қолиш хусусиятига эга бўлишган деб фараз қилинади. „О'тган йиллар ҳақидаги эртак“ дан маълумки, онаси Полоцк князи Всеславни сеҳргарликдан дунёга келтирган ва сеҳргарлар унинг бошига науз (сеҳрли тугун) қўйиб, унга бўри бўлиш қобилиятини берган.

Баъзи ғояларга кўра, сеҳргарнинг ўлими яқинлашганда, ёвуз руҳ уни қийноққа солади, у ўз қобилиятларини меросхўрларга топширмагунча ўлишига йўл қўймайди. Сеҳргарнинг ўлими ва дафн этилиши бўрон, тўзон, ёмон об-ҳаво билан бирга келади. Сеҳргарнинг ўлимидан сўнг, у ғулғулага айланиб қолмаслиги учун унинг жасадига тахта қозиқ қўйиш керак.

Бағишланиш

Бағишланиш ярим тунда ҳаммомда бўлиб ўтарди. У ерда бўлажак сеҳргар Худодан воз кечарди (улар хочни олиб ташлашарди, товоннинг остига қўйишарди, сеҳрли жумлаларни айтишарди; жодугарлик қобилиятига эга бўлган пайтда ҳаммомда катта ит ёки қурбақа пайдо бўлиши мумкин эди).

Сеҳргарнинг вазифалари

Сеҳргарнинг функсиялари универсалдир: у ҳаётнинг барча соҳаларига таъсир қилиш, уларнинг мувозанатини бузиш ва тиклаш, одамлар саломатлиги, чорва моллари ва бошқаларига сеҳрли ҳаракатлар ва воситалар ёрдамида яхшилик ва ёмонлик қилиш қобилиятига эга. Сеҳргарлар одамларга ва чорва молларига (порчелникларга) зарар етказиши, одамлар ўртасида низо қўйиши, далада бурмалар қилиш, экинларни йўқ қилиш, ёмон об-ҳаво, ўлат ва бошқаларни юбориши мумкинлигига ишонишган.

Ғарбий славян анъаналарида жодугарлик жодугарга тегишли бўлади ва сеҳргарнинг вазифалари кўпинча унинг профессионал фаолияти билан чегараланади (масалан, овчиликда жодугарлик, чўпонликда жодугарлик).

Яна қаранг

• Сеҳргарлик
• Афсунгар
• Жодугар
• Маги
• Здуҳач
• Табиб
• Йрамас
• Косчеи

Адабиётлар

• Колдун // Этимологический словар русского язика / Сост. Г. А. Крилов. — СПб.: ООО „Полиграфуслуги“, 2005.
• Колдуни // Мифологический словар / гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М. : Совецкая энсиклопедия, 1990. — С. 289. — ИСБН 5-85270-032-0.
• Колдун / Левкиэвская Е. Е. // Славянскиэ древности: Этнолингвистический словар : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2004. — Т. 3: К (Круг) — П (Перепёлка). — С. 528-534. — ИСБН 5-7133-1207-0.
• Китоб манбаси/Русча|автор=Левкиевская Е. Е.|часть=Колдун|заглавие=Мифы русского народа|место=М.|издательство=Астрель, Аст|год=2000|реф=Левкиевская
• Китоб манбаси/Русча|автор=Максимов С. В.|заглавие=Нечистая, неведомая и крестная сила|часть=Колдун-чародей|место=СПб.|издательство=Товарищество Р. Голике и А. Вильворг|год=1903|
• Никифоровский Н. Я. Колдуни и колдуни // Нечистики : Свод простонародних в Витебской Белоруссии сказаний о нечистой силе. — Вилна: Н. Мац и Ко, 1907. — С. 96—100.
• Китоб манбаси/Русча|автор=Русин Д. В.|заглавие=Религиозный синкретизм у русских Ульяновского Поволжья|место=Саранск|издательство=Морд. гос. ун-т им. Н. П. Огарёва|год=2004|страницы= (недоступная ссилка)
• Китоб манбаси/Русча|автор=Христофорова О. Б.|часть=|заглавие=Колдуны и жертвы: Антропология колдовства в современной России|место=М.|издательство=ОГИ, РГГУ|год=2010|=Христофорова

Яна қаранг

• „Колдун“. Мифологическая энциклопедия. (мйфҳологй.народ.ру). 2013-йил 14-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 4-август.