Johann Sebastian Bach sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | Oti                  = Johann Sebastian Bach
 | tasvir               = Johann Sebastian Bach.jpg
 | izoh                 = 1748-yil Baxning portreti, uning qoʻlida olti qismli nusxasi koʻrsatilgan
[[Canon (music)|canon]] [[BWV 1076]].{{sfn|Wolff|Emery|2001|loc="10. Iconography"}}
 | tavallud_sanasi      = 21-mart 1685 [[Old Style and New Style dates|(O.S.)]]<br />{{birth-date|31-mart 1685}} [[Old Style and New Style dates|(N.S.)]]
 | tavallud_joyi        = [[Eisenach]]
 | vafot_sanasi         = {{vafot sanasi va yoshi|1750|7|28|1685|3|31|df=y}} <!-- 31 March, new style date -->
 | vafot_joyi           = [[Leipzig]]
 | imzosi               = Johann Sebastian Bach signature.svg
}}

'''Johann Sebastian Bach''' ({{OldStyleDate|31-mart|1685|21-mart}} — 1750-yil 28-iyul) — barokko davrining nemis bastakori va musiqachisi. U turli xil asboblar va turli shakllardagi musiqalarning muallifligi bilan mashhur, jumladan; ''Brandenburg konsertlari'' kabi orkestr musiqasi; yakkaxon instrumental asarlar, masalan, violonchel syuitalari, yakkaxon skripka uchun sonatalar va partitalar; ''Goldberg Variations'' va ''The Well-Tempered Clavier'' kabi klaviatura ishlari; ''Schubler Chorales'' va D minordagi Toccata va Fugue kabi organ asarlari; va ''Sent-Matthew Passion'' va B minordagi Mass kabi xor asarlari. <nowiki>XIX</nowiki> asrning Bach Revivalidan beri u Gʻarb musiqasi tarixidagi eng buyuk bastakorlardan biri sifatida tan olingan{{Sfn|Crist|Stauff|2011}}<ref>{{Veb manbasi |muallif=Marshall |ism=Robert L. |sana=18 May 2020 |sarlavha=Johann Sebastian Bach &#124; Biography, Music, Death & Facts |nashriyot=[[Encyclopædia Britannica]] |qaralgan sana=16 June 2021 |url=https://www.britannica.com/biography/Johann-Sebastian-Bach}}</ref>.

== Hayoti ==

=== Bolalik davri (1685-1703) ===
[[Fayl:Johann_Ambrosius_Bach.jpg|thumb|Johann Ambrosius Bach, 1685-yil, Bachning otasi. {{Tillararo havola|Johann David Herlicius|de}} tegishli rasm]]
Johann Sebastian Bach 1685-yil 21-martda OS (1685-yil 31-mart)da hozirgi Germaniyadagi Saxe-Eisenach gersogligining poytaxti [[Eisenach|Eyzenaxda]] tugʻilgan. U shahar musiqachilari direktori Johann Ambrosius Bach va Maria Elisabeth Lämmerhirtning sakkizinchi va eng kichik farzandi edi{{Sfn|Jones|2007}}{{Sfn|Geck|2003}}{{Sfn|Boyd|2000}}. Otasi unga [[skripka]] va asosiy musiqa nazariyasini oʻrgatgan. Uning amakilari hammasi professional musiqachilar edi, ularning lavozimlarida cherkov organistlari, saroy xonalari musiqachilari va bastakorlar bor edi{{Sfn|Wolff|Emery|Wollny|Leisinger|2018}}. Bir amakisi Johann Christoph Bach uni organ bilan tanishtirdi{{Sfn|Wolff|Emery|2001}} va ikkinchi amakivachchasi Johann Ludwig Bach taniqli bastakor va skripkachi edi{{Sfn|Wolff|Emery|Wollny|Leisinger|2018}}.

Bachning onasi 1694-yilda, otasi esa onasining vafotidan sakkiz oydan keyin vafot etdi{{Sfn|Miles|1962}}. 10 yoshli Bach oʻzining toʻngʻich akasi, Sankt- Peterburgda organchi Johann Christoph Bach bilan [[Ohrdruf]]dagi Michael cherkovi, Saxe-Gotha-Altenburgga koʻchib oʻtdi{{Sfn|Boyd|2000}}. U yerda musiqani oʻrgandi, shu jumladan oʻz akasining musiqasini koʻchirdi, garchi buni qilish taqiqlangan boʻlsa-da, chunki partituralar juda qimmatli va shaxsiy edi va bu turdagi boʻsh kitob qogʻozlari qimmatga tushardi{{Sfn|David|Mendel|Wolff|1998}}{{Sfn|Wolff|2000}}. U akasidan qimmatli taʼlim oldi, akasi unga [[klavikord]]ni oʻrgatdi. Johann Christof uni oʻsha davrning buyuk bastakorlari, jumladan Johann Caspar Kerll, Johann Jakob Froberger va Johann Pachelbel (Johann Christof tahsil olgan) kabi janubiy nemislar; Shimoliy nemislar{{Sfn|Wolff|2000}};. [[Jean-Baptiste Lully]], Louis Marchand va Marin Marais kabi fransuzlar{{Sfn|Wolff|2000}}; va hatto italyan [[Freskobaldi Jirolamo|Girolamo Frescobaldi]]<nowiki/>ning{{Sfn|Wolff|2000}} asarlari bilan tanishtirdi. Mahalliy [[gimnaziya]]da [[Teologiya|ilohiyot]], [[Lotin tili|lotin]] va [[Qadimgi yunon tili|yunon tillarini]] oʻrgandi{{Sfn|Spitta|1899a}}.

1700-yil 3-aprelda Bach va uning maktabdagi doʻsti Georg Erdmann{{Snd}}Bachdan ikki yosh katta edi{{Snd}}Ular Ohrdrufdan shimolda ikki haftalik sayohat qilib, [[Lüneburg|Luneburg]] shahridagi nufuzli Sankt-Michael maktabiga oʻqishga kirishgan edi{{Sfn|Wolff|2000}}<ref name="EidamChI">{{Harvard citation no brackets|Eidam|2001|loc=Ch. I}}</ref>. Ularning sayohati, asosan piyoda boʻlgan edi<ref name="EidamChI" />. Ikki yillik sayohat Bachni Yevropa madaniyatining keng doirasi bilan tanishtirishda juda muhim edi. Xorda qoʻshiq aytishdan tashqari, u maktabning uchta qoʻl organi va [[klavesin]]larini ijro etgan<ref name="Baroquenet">{{Veb manbasi |url=http://www.baroquemusic.org/bqxjsbach.html |sarlavha=Johann Sebastian Bach: a detailed informative biography |ish=The Baroque Music Site |qaralgan sana=19 February 2012 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20120220080633/http://www.baroquemusic.org/bqxjsbach.html |arxivsana=20 February 2012}}</ref>. U, shuningdek, boshqa fanlar boʻyicha tayyorlash uchun yaqin atrofdagi ''Ritter-Akademiyasiga'' yuborilgan shimoliy Germaniyadan kelgan aristokratlarning oʻgʻillari bilan aloqada boʻldi{{Sfn|Wolff|2000}}.

=== Weimar, Arnstadt va Mühlhausen (1703-1708) ===
[[1703-yil]]ning yanvarida, Sankt-Michael universitetini tamomlagandan soʻng, koʻp oʻtmay [[Sangerhausen]]dagi organist lavozimini rad etdi{{Sfn|Rich|1995}} va [[Veymar]]dagi Gertsog Johann Ernst III ibodatxonasida saroy musiqachisi etib tayinlandi{{Sfn|Boyd|2000}}. Uning u yerdagi roli nomaʼlum, ammo bu, oddiy, musiqiy boʻlmagan vazifalarni oʻz ichiga olgan edi. Veymardagi yetti oylik faoliyati davomida uning pianinochi sifatidagi obroʻsi shu qadar tarqaldiki, uni yangi organni tekshirish va [[Arnstadt]]dagi Yangi cherkovda (hozirgi Bach cherkovi) ochilish marosimini oʻtkazish taklif qilindi{{Sfn|Chiapusso|1968}}. 1703-yil 14-avgustda u Yangi cherkovda organchi boʻldi{{Sfn|Wolff|Emery|2001}}, yengil vazifalari, nisbatan koʻproq maoshi temperamentga sozlangan yangi organ bilan kengroq klaviaturalarda yozilgan musiqani ijro etish imkonini berdi{{Sfn|Williams|2003a}}.

==== Leipzigda uchrashuv ====
[[Fayl:Thomaskirche_und_-schule_1723.jpg|thumb| Avliyo Thomas cherkovi va maktabi, [[Leipzig]] 1723-yil]]
Johann Kuhnau 1701-yildan 1722-yil 5-iyunda vafotigacha Leipzigda Thomaskantor boʻlgan. Bach Kuhnau davrida Leipzigga tashrif buyurgan edi. 1714-yilda u Sankt-Peterburgdagi xizmatda qatnashgan. Adventning birinchi yakshanbasida Thomas cherkovi{{Sfn|Spitta|1899b}} va 1717-yilda Sankt-Paul cherkovining organini sinab koʻrdi{{Sfn|Spitta|1899b}}. 1716-yilda Bach va Kuhnau Halleda organning sinovi va ochilishi munosabati bilan uchrashishdi.

==== Soʻnggi yillari va vafoti (1740-1750) ====
Bachning soʻnggi yillarida ikkita katta hajmdagi kompozitsiya markaziy oʻrinni egalladi. Taxminan 1742-yildan boshlab u „The Art of Fuga“ ning turli kanonlari va fugalarini yozdi va qayta koʻrib chiqdi, u oʻlimidan biroz oldin nashrga tayyorlashni davom ettirdi{{Sfn|Chiapusso|1968}}. 1740-yillarning oʻrtalarida Drezden saroyida 1733-yilda oʻtkazilgan Kyrie-Gloria massidan BWV 191 kantatasini chiqarib olgandan soʻng, Bach hayotining soʻnggi yillarini oʻzining „B minordagi mass“ iga bagʻishladi . Garchi bastakor hayoti davomida toʻliq messa ijro etmagan boʻlsa-da, u tarixdagi eng yirik xor asarlaridan biri hisoblanadi.

1749-yil yanvarda Bachning qizi Elizabeth Juliane Friderica shogirdi Johann Christoph Altnickolga turmushga chiqdi. Bachning sogʻligʻi yomonlashdi<ref>{{Harvard citation no brackets|Wolff|2000|p=442}}, from {{Harvard citation no brackets|David|Mendel|Wolff|1998}}</ref>. Koʻr boʻlib qolgan Bach, 1750-yil mart va aprel oyida britaniyalik koʻz jarrohi John Taylor tomonidan koʻz operatsiyasini oʻtkazdi<ref>{{Jurnal manbasi|last=Zegers|first1=Richard H.C.|title=The Eyes of Johann Sebastian Bach|journal=Archives of Ophthalmology|date=2005|volume=123|issue=10|pages=1427–1430|doi=10.1001/archopht.123.10.1427|pmid=16219736|issn=0003-9950 }}</ref>. Bach 1750-yil 28-iyulda muvaffaqiyatsiz davolanish tufayli ogʻir asoratlardan vafot etdi<ref>{{Veb manbasi |muallif=Hanford |ism=Jan |sarlavha=J.S. Bach: Timeline of His Life |url=http://www.jsbach.org/timeline.html |ish=J.S. Bach Home Page |qaralgan sana=8 March 2012 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20120226083800/http://www.jsbach.org/timeline.html |arxivsana=26 February 2012}}</ref>{{Sfn|David|Mendel|Wolff|1998}}{{Sfn|Spitta|1899c}}.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Qoʻshimcha oʻqish ==

* {{Kitob manbasi |last=Baron |first=Carol K. |title=Bach's Changing World: Voices in the Community |url=https://archive.org/details/bachschangingwor0000unse |location=Rochester, New York |publisher=[[University of Rochester Press]] |year=2006 |isbn=978-1-58046-190-0 |ref=none}}
* {{Kitob manbasi |last=Dörffel |first=Alfred |authorlink=Alfred Dörffel |title=Thematisches Verzeichnis der Instrumentalwerke von Joh. Seb. Bach |language=de |location=Leipzig |publisher=[[Edition Peters|C. F. Peters]] |year=1882 |url=https://archive.org/details/thematischesverz00dr |ref=none}} ''N.B''.: First published in 1867; superseded, for scholarly purposes, by [[Volfgang Shmider|Wolfgang Schmieder]]'s complete thematic catalog, but useful as a handy reference tool for only the instrumental works of Bach and as a partial alternative to Schmieder’s work.
* {{Kitob manbasi |last=Hofstadter |first=Douglas |authorlink=Douglas Hofstadter |title=Gödel, Escher, Bach: An Eternal Golden Braid |url=https://archive.org/details/godelescherbache0000hofs |location=New York |publisher=[[Basic Books]] |year=1999 |isbn=978-0-465-02656-2 |ref=none}}
* {{Citation |last=Leaver |first=Robin A. |title=The Routledge Research Companion to Johann Sebastian Bach |url=https://www.taylorfrancis.com/books/e/9781315452814 |year=2016 |publisher=Routledge |isbn=978-0-367-58143-5 |ref=none}}
* {{Kitob manbasi |last=Pirro |first=André |authorlink=André Pirro |title=The Aesthetic of Johann Sebastian Bach |url=https://archive.org/details/aestheticofjohan0000pirr |origyear=1907 |year=2014 |location=Lanham, Maryland |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-3290-7 |ref=none}}
* {{Kitob manbasi |last=Stauffer |first=George B. |title=J. S. Bach as Organist: His Instruments, Music, and Performance Practices |url=https://archive.org/details/jsbachasorganist0000unse |location=Bloomington |publisher=Indiana University Press |year=1986 |isbn=978-0-253-33181-6 |ref=none}}

== Havolalar  ==

* [https://www.bach-leipzig.de/en/neutral/about-us bach-leipzig website] of the Bach Archive.
* [http://homepages.bw.edu/bachbib/ Yo Tomitaʼs ''Bach Bibliography'' (23 March 2012)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210316150719/http://homepages.bw.edu/bachbib/ |date=2021-03-16 }}, mirror at the Riemenschneider Bach Institute.

'''Ballar'''

* [https://www.bach-digital.de/servlets/solr/select?q=%2BobjectType%3A%22source%22+%2Bcategory%3A%22BachDigital_class_00000006%5C%3A0001%22+%2Bmusicrepo_imagesource%3A%22true%22&fl=id%2CreturnId%2CobjectType&sort=musicrepo_sourcesort01+asc&rows=25&version=4.5&mask=search_form_source.xed Music manuscripts and early prints] at Bach Digital website.

'''Yozuvlar'''

* Amerika tarixiy yozuvlari diskografiyasida [https://adp.library.ucsb.edu/names/102304 Iogann Sebastyan Bax yozuvlari] .
* Niderlandiya Bax jamiyatining [https://www.bachvereniging.nl/en/allofbach barcha Bax] veb-sayti.

[[Turkum:1750-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:1685-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Webarxiv andozasi wayback havolalari]]
[[Turkum:Pianinochilar]]
[[Turkum:Bastakorlar]]
[[Turkum:Mamlakatlar bo‘yicha xalq artistlari]]