Жоҳн Ҳоwард Cаспер (1943-йил 9-июлда туғилган) – собиқ америкалик астронавт ва истеъфодаги Америка Қўшма Штатлари Ҳарбий-ҳаво кучлари учувчиси.

Жоҳн Cаспер
Таваллуди
Жанубий Каролина штати Греэнвилле шаҳри, У.С. 1943-йил 9-июл
Таълими Америка Қўшма Штатлари Ҳарбий-ҳаво кучлари академияси
Пурдуэ университети
Касби НАСА Астронавт
Мукофотлари

Ёшлик йиллари ва та'лими

1943-йил 9-июлда Жанубий Каролина штатининг Греэнвилле шаҳрида туғилган бўлса-да, Cаспер Жоржия штатининг Гаиненсилле шаҳрини ўзининг туғилган шаҳри деб билган[1]. У Америка скаутлар ташкилотига а'зо бўлган ва ташкилотнинг энг юқори иккинчи даражали унвонига эришган.

1966-йилда Америка Қўшма Штатлари Ҳарбий-ҳаво кучлари академиясини муҳандислик йўналиши бўйича бакалавр даражасини ва 1967-йилда Пурдуэ университетида астронавтика бўйича магистр даражасини олган[2].

Ҳарбий фаолияти

Космонавт бўлишидан олдин Cаспер Америка Қўшма Штатлари Ҳарбий-ҳаво кучларида (УСАФ) қирувчи самолёт учувчиси бўлиб хизмат қилган. Техасдаги Реэсе ҳаво кучлари базасида учувчи нишонини қўлга киритган. Аризона штатидаги Луке ҳаво кучлари базасида Ф-100 Супер Сабре машғулотларидан сўнг, у Ветнам урушида 35-тактик қирувчи самолёт билан 229 та жанговар миссияни бажарган. Ветнамдаги хизматидан сўнг, Cаспер Буюк Британиянинг Қироллик ҳаво кучлари Лакенҳеатҳдаги 48-тактик қирувчи базасига ишга юборилган ва Ф-100 ва Ф-4 Пҳантом самолётларида учган[3].

Cаспер Калифорниядаги Эдwардс ҳаво кучлари базасида жойлашган АҚСҲ ҳаво кучлари кўнгилли учувчилар мактабига ўқишга танлаб олинган ва 74А синфи билан тамомлаган[4]. Ўқишни тугатгандан сўнг, у Ф-4 гуруҳи сардори бўлган; У Ф-4Г Wилд Wеасел самолётининг дастлабки ишлаш ва қуролларни ажратиш синовларини ҳамда Ф-4Э ва А-7 Cорсаир ИИ самолётларининг авионика синовларини ўтказган. Сўнгра Cаспер операция офицери ва кейинчалик 6513-синов отряди қўмондони бўлган, у ерда Cаспер тактик самолёт қурол тизимларини баҳолаш ва ривожлантириш учун парвоз синов дастурларини ўтказган. Кейин Cаспер Пентагондаги УСАФ штаб-квартирасига ишга ўтказилган ва Махсус лойиҳалар бошқармаси бошлиғи ўринбосари вазифасини бажарган. Бу ерда у тактик ва стратегик дастурлар учун АҚСҲ Ҳаво кучларининг талаблари, оператив концепциялари, сиёсати ва кучлар тузилмаси бўйича позицияларини ишлаб чиққан[5].

Полковник Cаспер 52 хил самолётда 10 000 соатдан ортиқ парвоз қилган[6].

НАСА космонавтлари

1984-йилнинг майида НАСА томонидан танлаб олинган Cаспер 1985-йилнинг июнида астронавт мақомини қўлга киритган. Тўртта космик парвоз тажрибасига эга бўлган Cаспер коинотда жами 825 соатдан ортиқ вақт ўтказган[7]. Cаспер СТС-36 миссиясида учувчи, СТС-54, СТС-62 ва СТС-77 миссияларида эса космик кема қўмондони вазифасини бажарган. Астронавтлар идорасида ишлаган пайтида унинг техник вазифалари қуйидагиларни ўз ичига олган: Операцияларни ривожлантириш бўлимининг бошлиғи; олдинги ғилдирак бошқаруви, тормозлар, шиналар ва қўниш пайтида тормозлаш парашютини такомиллаштириш бўйича раҳбарлик қилиш; Шуттле авионикас интеграцияси лабораторияси (САИЛ) астронавтлар жамоасининг етакчиси; ҳамда Миссияни бошқариш марказида космик кемага кўтарилиш ва ундан тушиш вақтида алоқа оператори (CАПCОМ) сифатида фаолият кўрсатган.

Космик парвозлар

СТС-36 Флорида штатидаги Кеннедй космик марказидан 1990-йил 28-февралда Спаcе Шуттле Атлантис бортида учирилган. Ушбу миссия Мудофаа вазирлигининг таснифланган юкларини олиб борган ва у 62 даража қияликда учгани билан ҳайратланарли бўлган. Бу АҚСҲ космик парвозлар дастури томонидан шу кунгача учирилган энг юқори қиялик ҳисобланган. СТС-36 миссияси 1990-йил 4-мартда 1,87 миллион мил масофани босиб ўтиб, Калифорниядаги Эдwардс ҳаво кучлари базасига қўнган. Миссия давомийлиги 106 соат, 19 дақиқа, 43 сонияни ташкил этган[8].

СТС-54 миссияси 1993-йил 13-январда Флоридадаги Кеннедй космик марказидан „Спаcе Шуттле Эндеавоур“ космик кемасида амалга оширилган. Беш кишидан иборат экипаж олти кунлик парвознинг асосий вазифаларини муваффақиятли бажарган. Улар 200 миллион долларлик НАСА Кузатув ва маълумотларни узатиш сунъий йўлдошини (ТДРС-Ф) орбитага чиқарган. Бу йўлдош бошқа тўртта сунъий йўлдош билан биргаликда „Спаcе Шуттле“ ва бошқа паст Ер орбитасидаги илмий сунъий йўлдошларни қўллаб-қувватловчи миллий алоқа тармоғини якунлаш учун хизмат қилган. Юк бўлмасида жойлаштирилган Диффуз Рентген Спектрометри (ДХС) тадқиқотчиларга Сомон Йўли галактикасидаги рентген нурларининг келиб чиқиши ҳақидаги саволларга жавоб бериш учун маълумотлар тўплаган. Жуда муваффақиятли ўтказилган экстравеҳикуляр фаолият (ЭВА) Халқаро космик стансияни йиғиш учун фойдали бўлган кўплаб сабоқлар чиқаришга имкон берган. Шунингдек, бу парвоз биринчи марта ёқилғи элементини тўхтатиб, қайта ишга тушириш орқали Космик стансиянинг яна бир иловасини муваффақиятли намойиш этган. Cаспер 1993-йил 19-январда Эндеавуорни Кеннедй космик марказига 2,5 миллион милдан ортиқ масофани босиб ўтган космик кемани қўндиришга муваффақ бўлган. Миссия давомийлиги 143 соат 38 дақиқани ташкил этган[9].

СТС-62 (1994-йил 4-18-март) Колумбия космик кемасида икки ҳафталик микрогравитация тадқиқот миссияси бўлган. Унинг асосий юклари Америка Қўшма Штатлари Микрогравитация юклари (УСМП-2) ва Аэронавтика ва космик технологиялар идораси (ОАСТ-2) юклари ташкил қилган. Ушбу фойдали юклар яримўтказгич кристалларининг ўсиш жараёнини тушуниш, металл қотишмаларининг қотиш жараёнини тадқиқ қилиш, материалларни уларнинг критик нуқтасида (бир вақтнинг ўзида ҳам суюқлик, ҳам газ ҳолатида бўлган пайтда) ўрганиш ҳамда келажакдаги космик кемалар учун илғор қуёш панеллари, радиаторлар, иссиқлик ютгичлар ва нурланишдан ҳимояловчи қурилмалар каби янги технологияларни синаш тажрибаларини ўз ичига олган. Парвоз давомида, шунингдек, Масофавий Манипулятор Тизими мослаштириш ва янги магнитли охирги эффектор ёрдамида фойдали юкларни ушлаш учун янги технология синовдан ўтказилган. Колумбия космик кемаларнинг атом кислород ва азот молекулалари та’сирида ялтираши ва емирилиши ҳақида ма’лумот тўплаш мақсадида рекорд даражада паст - 195 км (105 денгиз мили) баландликда парвоз қилган. Cаспер 224 марта Ер атрофини айланиб, 5,82 миллион мил масофани босиб ўтгач, Колумбияни Кеннедй космик марказига қўндирган[10].

СТС-77 (1996-йил 19-29-май) Спаcе Шуттле Эндеавоур бортида ўн кунлик миссия бўлган. Экипаж рекорд даражадаги яқинда жойлашган сунъий йўлдошлар яқинида тахминан 21 соатлик парвозларни амалга оширган. Парвоз давомида экипаж, шунингдек, Спаcеҳаб модулида биотехнология бўйича 12 та тажриба ўтказган. Миссия давомийлиги 240 соат 39 дақиқани ташкил этган[11].

Парвоздан кейинги фаолияти

Ўзининг сўнгги Шуттле миссиясидан сўнг, полковник Cаспер НАСАда бир нечта лавозимларда хизмат қилган. У Жонсон космик марказининг хавфсизлик, ишончлилик ва сифатни та’минлаш бўйича директори бўлиб, у ерда ЖСCнинг инсон космик парвоз дастурлари, жумладан, Халқаро космик стансия, космик кема, космик учириш ташаббуси ва экипажни қайтариш учун барча хавфсизлик ва сифат тадбирлари учун мас’ул бўлган. Шунингдек, у жароҳатлар, ҳаётий йўқотиш ёки капитал активлар йўқолишининг олдини олиш учун самарали институционал хавфсизлик дастурини режалаштириш, йўналтириш ва амалга ошириш учун мас’ул бўлган[12].

Кейинчалик Cаспер Спаcе Шуттле дастурига қўшилган ва бошқарув интеграцияси ва режалаштириш идораси менежери бўлган, у барча дастур элементлари бўйича парвозга қайтишни режалаштириш ва бошқарув интеграцияси учун мас’ул бўлган[13]. Cаспер ҳозирда Спаcе Шуттле дастури менежери ёрдамчиси бўлиб, дастур менежерига дастурни бошқариш, интеграция қилиш ва операцияларда ёрдам беради[14].

2022-йилда Cаспер коинотдаги тажрибаси ҳақида Тҳе Скй Абове Ан Астронаут’с Мемоир оф Адвентуре, Персистенcе, анд Фаитҳ номли автобиографиясини нашр эттирган[15].

Мукофотлари

Полковник Cаспер Мудофаа хизматлари учун медал, Ветнам жасорат медали, иккита НАСАнинг хизматлари учун медали, НАСАнинг энг яхши етакчилик медали, НАСАнинг фавқулодда хизматлари учун медали, тўртта НАСА космик парвоз медали ва Миллий разведка ютуқлари медали билан тақдирланган[16].

Манбалар

  1. ↑ „Аир Форcе Cол. Жоҳн Ҳ. Cаспер, Атлантис cо-пилот“. Унитед Пресс Интернатионал (1990-йил 21-феврал). Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  2. ↑ „Аир Форcе Cол. Жоҳн Ҳ. Cаспер, Атлантис cо-пилот“. Унитед Пресс Интернатионал (1990-йил 21-феврал). Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  3. ↑ „Аир Форcе Cол. Жоҳн Ҳ. Cаспер, Атлантис cо-пилот“. Унитед Пресс Интернатионал (1990-йил 21-феврал). Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  4. ↑ УСАФ Тест Пилот Счоол 50 Еарс анд Беёнд. Привателй Публишед, 1994 — 241-бет. 
  5. ↑ „Аир Форcе Cол. Жоҳн Ҳ. Cаспер, Атлантис cо-пилот“. Унитед Пресс Интернатионал (1990-йил 21-феврал). Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  6. ↑ „Жоҳн Ҳ. Cаспер (Cолонел, У.С. Аир Форcе, Рет.) Спеcиал Ассистант фор Програм Интегратион Орион Програм“. НАСА (1991-йил 1-апрел). Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  7. ↑ „Спаcефаcц биограпҳй оф Жоҳн Cаспер“. Спаcефаcц.де. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  8. ↑ „СТС-36 Атлантис“. Спаcефаcц.де. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  9. ↑ „СТС-54 Эндеавоур“. Спаcефаcц.де. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  10. ↑ „СТС-62 Cолумбиа“. Спаcефаcц.де. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  11. ↑ „СТС-77 Эндеавоур“. Спаcефаcц.де. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  12. ↑ „Жоҳн Ҳ. Cаспер (Cолонел, У.С. Аир Форcе, Рет.) Спеcиал Ассистант фор Програм Интегратион Орион Програм“. НАСА (1991-йил 1-апрел). Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  13. ↑ „CСПАН Аппеаранcе - Жоҳн Cаспер - Шуттле Ретурн то Флигҳт“. C-СПАН (2004-йил 6-декабр). Қаралди: 2024-йил 1-ноябр.
  14. ↑ „Жоҳн Ҳ. Cаспер (Cолонел, У.С. Аир Форcе, Рет.) Спеcиал Ассистант фор Програм Интегратион Орион Програм“. НАСА (1991-йил 1-апрел). Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  15. ↑ „Тҳе Скй Абове - Ан Астронаут'с Мемоир оф Адвентуре, Персистенcе, анд Фаитҳ“. Пурдуэ Университй Пресс (2022-йил 1-апрел). Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  16. ↑ „Жоҳн Ҳ. Cаспер (Cолонел, У.С. Аир Форcе, Рет.) Спеcиал Ассистант фор Програм Интегратион Орион Програм“. НАСА (1991-йил 1-апрел). Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.