Жон Тайлер (инглизча: Жоҳн Тйлер; 1790-йил 29-март — 1862-йил 18-январ) АҚСҲ ўнинчи президенти бўлиб, 1841-йилдан 1845-йилгача хизмат қилган, 1841-йилда ўнинчи вице-президент лавозимида қисқа муддат ишлаган. У Президент Уилям Генри Гаррисон ўлимидан сўнг президентлик лавозимини эгаллаган. Тайлер давлатлар ҳуқуқларини, шу жумладан қулликка нисбатан қатъий тарафдор ва ҳимоячи бўлган ва у штатларнинг ваколатларини бузмаган тақдирдагина президент сифатида миллатчилик сиёсатини қабул қилган. Унинг кутилмаганда президентликка кўтарилиши Генри Клей ва бошқа  сиёсатчиларининг президентлик амбицияларига хавф туғдирди ва Тайлерни ўша пайтда мамлакатнинг иккала асосий сиёсий партияларидан узоқлаштиришди.

Жон Тайлер
Таваллуди

1790-йил 29-март

Греэнwай Плантатион, Чарлз-Сити округи, Виржиния, АҚШ
Вафоти

1862-йил 18-январ (71 ёш)

Баллард Ҳоусе, Ричмонд, Виржиния

Карера

Тайлер Виржиниянинг таниқли қулдор оиласида туғилган. Сиёсий ўзгаришлар даврида миллий арбобга айланади. 1820-йилларда мамлакатнинг ягона сиёсий партияси Демократик-Республика партияси бўлиб, у фраксияларга бўлинганди. Тайлер дастлаб демократ эди, лекин у бекор қилиш инқирози даврида президент Андреw Жаcксонга қарши чиқди, чунки у Жексоннинг ҳаракатларини штатларнинг ҳуқуқларини бузувчи деб билади ва Банк уруши даврида Жексоннинг ҳокимиятини кенгайтиришини танқид қилади. Бу Тайлерни Уиг партияси билан иттифоқчиликка олиб келади. У Виржиния штати қонун чиқарувчиси ва губернатори, АҚШ вакили ва АҚШ сенатори бўлиб ишлаган. У 1836-йилги президентлик сайловларида икки минтақавий Виг вице-президентлигига номзодлардан бири ва Уилям Генри Гаррисоннинг номзоди сифатида 1840-йилги президентлик чиптасида ягона номзод бўлган. „Типпеcаноэ ва Тайлер Тоо“ кампанияси шиори остида Гаррисон-Тайлер чиптаси амалдаги президент Мартин Ван Буренни мағлуб этди.Президент Гаррисон лавозимга киришганидан атиги бир ой ўтиб вафот этди ва Тайлер сайланмай президентликка эришган биринчи вице-президентга айланди. Вице-президентнинг вафот этган президентнинг ўрнини эгаллаши ёки шунчаки ўз вазифаларини бажаришга киришиши ҳақидаги ноаниқлик шароитида Тайлер дарҳол президентлик қасамёдини қабул қилди.Гарчи баъзилар унинг тўлиқ президентлигини инкор эцалар ҳам. Тайлер Уиг назоратидаги Конгресс қонунларининг бир қисмини имзолади, лекин у қатъий конструктив эди ва миллий банк яратиш ва тариф ставкаларини ошириш учун партия қонун лойиҳаларига чеклов қўйди. У Конгресс эмас, балки президент сиёсатни белгилаши керак деб ҳисоблади ва сенатор Генри Клей бошчилигидаги Уиг институтини четлаб ўтишга ҳаракат қилади. Тайлер Вазирлар Маҳкамаси аъзоларининг кўпчилиги ўз муддати тугаши биланоқ истеъфога чиқди ва Виглар уни „Унинг бахциз ҳодисаси“ деб номлаб, партиядан чиқариб юборишади. Тайлер Конгресс томонидан қонунчиликка чеклов қўйган биринчи президент эди. У ички сиёсатда боши берк кўчага тушиб қолди, гарчи у ташқи сиёсатда бир қанча ютуқларга эришган бўлса-да.Тайлер аниқ тақдирга қатъий ишонган ва Техаснинг аннексия қилинишини Қўшма Штатлар учун иқтисодий жиҳатдан фойдали деб билган ва лавозимидан кетиб, ўз плантациясига қайтишдан олдин Техасга давлат ҳуқуқини бериш тўғрисидаги қонун лойиҳасини имзолаган.

1861-йилда Америка фуқаролар уруши бошланганда, аТйлер Тинчлик конференциясини дастлаб қўллаб-қувватлаганига қарамай, Конфедерация тарафини олади. У Виржиния ажралиш конвенциясининг очилишига раислик қилди ва ўлимидан бироз олдин Конфедерация Вакиллар палатасига сайловда ғалаба қозонади. Баъзи олимлар Тайлернинг сиёсий қатъиятини юқори баҳолайдилар, аммо тарихчилар одатда унинг президентлигига паст баҳо беришади. Бугунги кунда у бошқа президентлар билан солиштирганда камдан-кам эсга олинади[1].

Шахсий ҳаёти

Жоҳн Тайлер 1790-йил 29-мартда Виржиния штатининг қулдор оиласида туғилган. Тайлер ўзининг бўлажак шериги Уилям Генри Гаррисон сингари Виржиния штатининг Чарлес Cитй округидан келиб чиққан ва Виржиниянинг биринчи оиласидан чиққан[2][3]. Тйлерлар оиласи ўз насл-насабини инглиз муҳожирлари ва ХВИИ аср мустамлакачи Уилямсбург боғлаган. Унинг отаси Жон Тайлер Ср, одатда судя Тайлер номи билан танилган, Томас Жефферсоннинг дўсти ва коллеждаги хонадоши бўлган ва Уилямнинг отаси Бенжамин Гаррисон В билан бирга Виржиния Делегатлар палатасида хизмат қилган. Катта Тайлер штат суди судяси, кейинчалик Виржиния губернатори ва Ричмонддаги Виржиния шарқий округи бўйича АҚШ округ судида судя бўлишдан олдин Виржиния делегатлар палатаси спикери сифатида тўрт йил ишлаган. Унинг рафиқаси Мери Марот (Армистеад) Ню-Кент округидаги таниқли плантация эгаси ва бир муддатлик делегат Роберт Бут Армистеднинг қизи эди. У 1797-йилда ўғли Жоҳн етти ёшга тўлганида инсултдан вафот этди[4].

Манбалар

  1. ↑ Cрапол, Эдwард П. (2006). Жоҳн Тйлер, тҳе Аccидентал Пресидент. Университй оф Нортҳ Cаролина Пресс. (инглизча), 25-август 2022-йил. ИСБН 978-0-8078-3041-3. 
  2. ↑ Аффаирс оф Стате: Тҳе Унтолд Ҳисторй оф Пресидентиал Лове, Сех, анд Сcандал, 1789-1900 бй Роберт П. Wацон, Лйнн Университй, 2012. Пг. 203
  3. ↑ Тҳе Wорлд Алманаc & Боок оф Фаcц. Неwспапер Энтерприсе Ассоcиатион. 1949. п. 110 (инглизча), 25-август 2022-йил. 
  4. ↑ Читwоод, Оливер Перрй (1964) [Ориг. 1939, Апплетон-Cентурй. Жоҳн Тйлер, Чампион оф тҳе Олд Соутҳ. Русселл & Русселл] (инглизча), 25-август 2022-йил. ОCЛC 424864. 

Ҳаволалар