Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Jonbos IV

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Жонбос ИВ
Жойлашув Қорақалпоғистон, Тўрткўл тумани
Тури турар жой
Материал ёғоч ва қамиш
Харита

Жонбос ИВ — Ўзбекистонда биринчи топилган неолит даврига (милоддан аввалги 4—3-минг йиллик) оид Калтаминор маданиятининг энг нодир ва муҳим ёдгорлиги. Ёдгорлик Қорақалпоғистоннинг Тўрткўл туманида жойлашган. Уни 1938—1940, 1945-йилларда Хоразм археология-этнография экспедицияси текширган. Жонбос ИВ да майдони 300 м² бўлган чайла қолдиғи топилган. Чайла каттагина уруғ жамоасининг яшаш жойи бўлиб хизмат қилган ва унда қарийб 100—120 нафар киши яшаган. Куйган қамиш ва хода қолдиқларига қараганда чайла устунли, овал шаклида бўлиб, қамиш билан ёпилган. Унда битта катта ва йигирмадан ортиқ кичик ўчоқ ўрни қайд этилган. Ўчоқлар гирди ва чайладан балиқ (чўртан, зоғора, лаққа), ҳайвон (тўнғиз, жайрон, Бухоро буғуси), қуш суяклари ва тухум пўчоқлари ҳамда бир қанча майда тош қуроллар топилган. Тош қуроллар орасида тош болта ва поналар, кескич, ўроқ ҳамда ўқ-ёй пайконлари учрайди. Топилган сопол идишларнинг туби юмалоқ бўлиб, сиртига чизма нақш берилган[1].

Умумий хусусиятлари

1940-1960-йилларда Хоразм археологик-этнографик экспедицияси томонидан олиб борилган қазишмалар харитаси.

Жанбос ИВ манзилгоҳи Марказий Осиё ва бутун Яқин Шарқдаги неолит ​​даврининг турар-жой меъморчилигининг ноёб ёдгорлиги, Калтаминор маданиятининг классик намунаси, у ернинг аҳолиси милоддан аввалги ИВ—ИИ минг йилликнинг иккинчи ярмида яшаган неолит ​​қабилалари ҳисобланади. Улар Амударёнинг қуйи оқимида Оқчадарё делтаси бўйлаб ва ички Қизилқумга туташ ҳудудларга тарқалган. Ҳудуд 1939-йилда Сергей Павлович Толстов (1907—1976) бошчилигидаги Хоразм археологик-этнографик экспедициясида амалиёт ўтаётган Москва давлат университети талабалари А. Й. Абрамович ва Н. Н. Вактурская томонидан очилган. 1940—1947-йилларда худди шу экспедиция ушбу жойда археологик қазишмалар олиб борди.

Экспедиция бошлиғи С. П. Толстов Жонбос ИВ қазишмалари натижаларини сарҳисоб қилар экан, шундай деб ёзган эди: „Биз Жонбос қалъа № 4 участкаси деб атаган бу жой (бундан олдин Жонбоснинг шимоли-ғарбидаги қумликлардан бронза ва илк темир даврининг учта манзили топилган эди) янги, яқин ҳудудларда маълум бўлган неолит ​​маданиятига мансуб бўлиб, биз уни археологлар орасида мавжуд бўлган одат бўйича Калтаминор, энг яқин аҳоли пункти номи билан атаган эдик. Ушбу маданиятнинг мавжудлиги бизни ҳеч бўлмаганда милоддан аввалги ИИИ минг йилликнинг бошларига, балки ИВ минг йилликка ҳам олиб келди“[2].

Ҳозирги вақтда Калтаминор маданияти тарихида икки босқич ажратилади: илк (милоддан аввалги ИВ минг йилликнинг 2-ярми – ИИИ минг йилликнинг 1-ярми) ва сўнгги (ИИИ минг йилликнинг 2-ярми — милоддан аввалги ИИИ—ИИ минг йиллик бошлари).

Дастлабки босқичдан қолган буюмлар орасида микролитоид чақмоқтош буюмлари кўпни ташкил этди, шунингдек, найза учлари, қирраси тўмтоқ бўлган қўшимча қуроллар, пичоқлар устидаги қирғичлар ва пирсинглар ҳам топилган. Топилган идишларнинг туби чуқур, сирланган, шамот, ёғоч пайраҳаси, майдаланган чиғаноқлар ва майда кварс қуми аралашмаси билан лойдан иборат бўлган. Оловда кучсиз ва нотекис қиздирилган. Сиртига бутунлай нақш чизилган ёки тўлқинли чизиқлар, балиқ суяги ва думалоқ ҳалқалар билан безатилган. Баъзи идишлар қизил ёки сариқ рангга бўялган.

Кейинги босқичдан икки томонлама ўқ учлари бор қуроллар ва найза учлари, массив пичоқлар, ханжар шаклидаги болталар ва текис тубли қозон шаклидаги идишлар топилган. Калтаминор маданиятига оид энг муҳим ёдгорликлар Жонбос ИВ ва Қават ВИИ манзилгоҳларидаги ёдгорликлардир[3].

Калтаминор қабилаларининг асосий машғулоти овчилик ва балиқчиликдир. Манзилгоҳлар делта ичида ва унинг қирғоқлари бўйлаб жойлашган эди. Аҳоли ёғоч ва қамишдан ясалган конуссимон шифтли улкан уйларда яшаган.

Аҳоли пункти архитектураси

Жонбос ИВ даги олов ўчоқлари ва устунлар учун қазилган чуқурлар жойлашувининг қисқача чизмаси[4].

Жанбос ИВ нинг турар жойи 25—30 см баландликда бўлган, юмшоқ қия қумтошлардан иборат баланд тизма яқинида жойлашган майдонлардан бирини эгаллаган, бутунлай турли хил буюмлар ва суяклар билан қопланган.

Бу жой шимоли-ғарбий—жануби-шарқий томонга йўналган ўқи бўйича овал шаклига эга бўлиб, ер усти битта катта турар жой эканлиги аниқланди. Турар жойнинг умумий ўлчамлари 17х27 м, сақланиб қолган майдони 200 м² ни ташкил этади. Уйларнинг ичида ёғоч устунлар бор бўлган, уларнинг устига конуссимон шаклда қамишдан том қилинган. Турар жойнинг периметри бўйлаб каминлар ва марказда катта думалоқ ўчоқ (диаметри 1,2 м) ўрнатилган, бунинг сабаби эҳтимол диний қадрият сифатида оловнинг тинимсиз ёниб туришини таъминлаш бўлган. Турар жойнинг марказий ўчоқдан мўрининг учигача бўлган баландлиги 8-10 метр. Бу ер С. П. Толстовнинг фикрича, ҳали жуфт бўлиб оилаларга бўлинмаган қабила жамоасининг яшаши учун мўлжалланган эди[5].

Жонбос ИВ манзилгоҳи қолдиқларининг сақланишини таъминлаган ноёб шароитлар Калтаминор турар жойини меъморий жиҳатдан батафсил тасвирлаш имконини берди. Қазишмалар давомида топилган олов ўчоқлари ва устунлар жойлашган чуқурларнинг жойлашувида қатъий тартиб аниқланган. Устунлар учун қазилган чуқурлар учта консентрик шаклда жойлаштирилган: бири кўп қиррали, овалга яқин, ташқи контурни ҳосил қилган; иккинчиси, тартибсиз квадрат шаклида, марказда жойлашган; учинчиси уларнинг орасида бўлган.

Уйларнинг томи ерга етиб бормайди, бироқ чети паст деворга тушиб туради. Кириш эшиги устида қамишдан ясалган кичкина соябон бўлган[5].

Тадқиқотчилар ёғоч ва қамишдан қурилган Калтаминор халқининг катта (26х17 м), овал шаклли, ер усти турар жойлари суратини кўрдилар. Одатда, бундай қадимий археологик жойларда ёғочдан бўлган қалин устунлар ва айниқса, юпқа том қопламаси сақланиб қолмаган. Аммо Жонбос ИВ мисолида, археологлар омадга эришишди[6].

Галерея

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  2. ↑ „ОПИСАНИЯ“, По следам дворцовой библиотеки (По следам дворcовож библиотеки) / Реcонструcтинг а Роял Либрарй, Верлаг дер öстерреичисчен Академиэ дер Wиссенсчафтен, 187–278-бет, 2023-02-02, ИСБН 978-3-7001-9385-2, қаралди: 2023-10-14
  3. ↑ „Энциклопедия масс-спектрометрии. Под ред. Гросса М.Л., Каприоли Р.М. Т. 9. Исторические перспективы. Часть Б. Выдающиеся люди в масс-спектрометрии. Ред. тома Нир К.А., Ерги А.Л., Гейл П.Дж“. Журнал аналитической химии. 71-жилд, № 3. 2016. 336–336-бет. дои:10.7868/с004445021603004х. ИССН 0044-4502.
  4. ↑ Видающиэся памятники археологии Узбекистана. Под ред. Р. А. Мансурова, Э. В. Ртвеладзе. – Тошкент, 2013. – 29-бет.
  5. ↑ 5,0 5,1 „ПРИЛОЖЕНИЕ ИИ:“, По следам дворцовой библиотеки (По следам дворcовож библиотеки) / Реcонструcтинг а Роял Либрарй, Верлаг дер öстерреичисчен Академиэ дер Wиссенсчафтен, 329–344-бет, 2023-02-02, ИСБН 978-3-7001-9385-2, қаралди: 2023-10-14
  6. ↑ Виноградов А. В.. Тысячелетия, погребенные пустыней. Рассказы о Древнем Хорезме и Хорезмской экспедиции, Москва, 1966. [сайт ишламайди]

Адабиётлар

1. Толстов С. П. „Древний Хорезм. Опит историко-археологического исследования“. – Москва, 1948.

2. Толстов С. П. „По следам древнехорезмийской сивилизации“. – Москва, 1948.

3. Толстов С. П. „По древним делтам Окса и Яксарта“. – Москва, 1962.

4. Виноградов А. В. „Тисячелетия, погребенниэ пустиней. Расскази о Древнем Хорезме и Хорезмской экспедиции“. – Москва, 1966.

5. Виноградов А. В. „Неолитическиэ памятники Хорезма“. – Москва, 1968.