Jonibekxon

Жонибек ибн Бароқхон ибн Қўйручуқ ўғлон ибн Ўрусхон (ХВ аср) — қозоқ хони. Жўжихон авлодидан. Ўзбек улусига эгалик қилиш учун Абулхайрхонга қарши кураш олиб борган. Лекин Абулхайрхондан мағлуб бўлгач, Керейхон билан бирга Мўғулистонга Эсонбуғахон ҳузурига қочган (1428). Хон улар ихтиёрига Мўғулистоннинг ғарбий чеккаси бўлган Чу ва Қўзибоши вилоятларини берган. Абулхайрхон вафотидан сўнг Ўзбек улусида парокандалик, ўзаро ички низолар кучайган. Улуснинг кўпгина аҳолиси (200 минг киши) Ж. ва Керейхон паноҳига кўчиб келган. Уларни ўзбек-қозоқ деб атай бошлаганлар. Қозоқ султонлари 1466 йилдан ҳукмронлик қила бошлаганлар. Ж. вафотидан сўнг катта ўғли Адик султон тахтга ўтирган. Шайбонийхон Хуросонга юриш қилганда Адик султон ҳам ушбу юришда қатнашиб ўша ерда вафот этган (1510).

Жонибекхон
қозоқча: Жәнібек хан
Қозоқ хонлигининг 2-хони
Мансаб даври 1473 – 1480
Ўтмишдоши	Керейхон
Вориси	Жонибек Хамидов
Шахсий маълумотлари
Таваллуди	1428
Вафоти	1480 Дашти Қипчоқ
Турмуш ўртоғи	Жағин-бегим Хоним
Болалари	Эренши, Махмуд Қосим хон, Адик, Жаниш, Тиниш, Қамбар, Ўсек, Жадик
Отаси	Бароқ
Дини	Ислом

Ўғиллари

1. Эренши (1442-1492) — 1470-1492-йилларда Сауран ҳукмдори. Ўрта аср манбаларига кўра, у ўзбек хони Муҳаммад Шайбонийнинг Саурон ва Туркистоннинг бошқа шаҳарларини эгаллашга уринишларини муваффақиятли қайтарган.

2. Маҳмуд (1443-1476) — Созоқ ҳукмдори. Иренжи сингари у ҳам Сирдарё вилоятини ўзбек қўшинларидан ҳимоя қилишда қатнашган.

Эслатма

Биринчи эслатма ХВ асрга оид „Таворих Гузида Нусрат Наме“ қўлёзмасида: "Ва Баракхоннинг уч ўғли бор эди. Уларнинг исмлари Мир Саид, Мир Қосим, Абу Саидхон эди.

Бошқаруви

1456-йилда Пухённинг Абулхайр хони Дешти Қипчоқда ҳокимиятни қўлга киритгач, кўчманчи халқнинг бир қисми Жанибек ва Керей бошчилигида Мўғулистонга кўчиб келиб, Шу ва Қўзибоши дарёлари водийсига ўрнашиб олди. Мўғулистон Хон қозоқ бошлиқлари унга рақибларига қарши курашда ёрдам беришларини умид қилиб, улар билан иттифоқ тузди. Ўзаро тўқнашувлар ва урушлардан азият чеккан 200 мингга яқин кўчманчилар Жонибекхон ва Керейхон ёнига тўпланиб, уларнинг ҳокимиятининг кучайиши уларни 1468-йилда Мўғулистонга ҳарбий юриш қилмоқчи бўлган, бироқ тўсатдан ҳалок бўлган Абулхайр деган фикрни уйғотди. йўл, улар томонидан таҳдид бўлиши мумкин.

Жанибекхон Хонтовда ҳозирги Шу стансиясининг шимоли-шарқий томонида жойлашган.

Абулхайрхон вафотидан сўнг Дешти Қипчоқда хон тахти учун жанжал авж олди ва ўз ватанига қайтмоқчи бўлган Жонибекхон ва Керейхон аралашди. Улар Абулхайрнинг вориси Шайх Ҳайдархон билан қаттиқ жанг қиладилар. Ҳукмдорларидан ҳеч қандай ёрдам ололмаган Шайх Ҳайдар ҳокимият учун курашда енгилди. Шундан сўнг Дешти Қипчоқдаги ҳокимият Ўрисхон авлодлари — Жанибекхон ва Керейхонга ўтди. Яна ўттиз йил давомида улар Пукабан халқи билан қўл уришди.

Ҳокимиятнинг рус хонлари қўлига ўтиши „Кўчманчи ўзбеклар давлати“даги сиёсий вазиятни ўзгартирмади. Бироқ бу воқеа „Кўчманчи ўзбеклар давлати“ номининг Дешти-Қипчоқ деб ўзгаришига хизмат қилди. Ўз вақтида Мўғулистонга кўчиб келган халқ ўзбеклар сулоласида „қозоқ“ деб атала бошлаган ва бу ном бутун хонлик бўйлаб тарқала бошлаган. Ҳокимият учун кураш Жанибекхон ва унинг иттифоқчилари қозоқларнинг бирлашишига ва Қозоқ хонлигининг барпо этилишига ҳисса қўшдилар.

ХВ аср ўрталарида Қадимдан Жетису ўлкасида яшаб келган туркий қабилалар бир этник гуруҳга бирлашиб, қозоқ халқини ташкил қилади. Жетису вилояти, Шу ва Талас дарёлари бўйида яшовчи қозоқларнинг бирлашишига Жанибекхон ва Керейхон катта ҳисса қўшган. Шу мақсадда улар ўзаро низоларни бостириб, атрофига йирик феодалларни тўпладилар.

Жанибекхоннинг Дешти Қипчоққа қайтгандан кейин ҳокимиятни мустаҳкамлаши, ҳаётининг сўнгги йиллари ва вафоти ҳақида маълумот йўқ. Унинг номи тарихий ёзувларда охирги марта 1473-йилда учрайди. Кейинги йилларда фақат Керейхон тилга олинди. Жонибекхон тез-тез содир бўладиган жанглардан бирида ҳалок бўлган деб тахмин қилиш мумкин. Сақланиб қолган халқ афсона ва шеърларида Хон Жанибек Аз Жанибек деб аталган.