Joseph Haydn
Франз Жосепҳ Ҳайдн (/ˈҳаɪдəн/ ҲЙ-дəн ,немисча: Франз Жосепҳ Ҳайдн; немисча: [ˈфʁанц ˈжоːзɛф ˈҳаɪдн̩] (
тингланг); 31-март 1732-йил, Рорау – 1809-йил 31-май, Вена) – австриялик классик давр бастакори. У торли квартет ва пианино триоси каби мусиқаларнинг ривожланишида муҳим рол ўйнади[2]. Унинг мусиқий шаклга қўшган ҳиссаси уни „ Симфониянинг отаси“ ва „ Торли квартетининг отаси“ деб аталишига сабаб бўлди[3][4].
| Франз Жосепҳ Ҳайдн | |
|---|---|
|
| |
| Таваллуди |
31-март 1732-йил |
| Вафоти |
31-май 1809-йил (77 ёшда) Вена, Австрия |
| Отаси | Матиас Гайдн |

У Моцартнинг дўсти ва устози, Бетховеннинг тарбиячиси ва бастакор Михаэл Гайдннинг акаси эди.
Ҳаёти ва фаолияти

Ёзеф Гайдн ўша пайтда Венгрия билан чегарада жойлашган қишлоқ Австриянинг Рорау шаҳрида туғилган[5]. Унинг отаси Матиас Гайдн, ғилдирак устаси, у Марктричтер ёки бозор назоратчиси бўлиб ҳам ишлаган. Гайдннинг онаси Мария, қизлик фамилияси Коллер, Роҳраунинг раис аристократи граф фон Гаррах, Алойс Томас Раймунд саройида ошпаз бўлиб ишлаган. Ҳеч бир ота-она мусиқа ўқий олмади; аммо, Матиас ғайратли халқ мусиқачиси бўлиб, ўз фаолияти давомида саёҳат пайтида ўзи арфа чалишни ўрганган. Гайдннинг кейинги хотираларига кўра, унинг оиласи жуда мусиқага муҳаббатли бўлган ва улар тез-тез бирга ва қўшнилари билан қўшиқ айтишган[6].
Кейинчалик тез-тез оч қолишини[7] ва кийимининг ифлос ҳолатидан хўрланганини эслаган Гайдн учун Франкҳ хонадонидаги ҳаёт осон эмас эди[8]. У ўша ерда мусиқий машғулотни бошлаган ва тез орада клавесин ва скрипка чаалишни бошлаган. Шунингдек, у черков хорида требл қисмларини куйлаган.
Гайдн черков ёнидаги Капеллҳаусда Ройттер, Ройттер оиласи ва 1745-йилдан кейин унинг укаси Михаэлни ўз ичига олган бошқа тўртта хор ижрочилари билан бирга яшаган. Хор ўқувчиларига лотин тили ва бошқа мактаб фанлари, шунингдек, овоз, скрипка ва клавиатура бўйича кўрсатмалар бериларди[9]. Ройттер Гайднга мусиқа назарияси ва композиция соҳасида жуда оз ёрдам берди ва унга хор мутахассиси сифатида фақат иккита дарс берди[7]. Бироқ, Ст. Степҳен Европанинг етакчи мусиқа марказларидан бири бўлганлиги сабабли, Гайдн у ерда профессионал мусиқачи сифатида хизмат қилиш орқали жуда кўп нарсаларни ўрганди[10].
1749-йилга келиб, Гайдн жисмонан етуклашиб, юқори хор қисмларини куйлай олмади. Эмпресс Мария Терезиянинг ўзи Ройттерга унинг қўшиқ куйлашидан шикоят қилиб, уни „қарға“ деб атаган[11]. Бир куни Гайдн ўртоқ хористга қўпол ҳазил қилди[11]. Бу Ройттер учун етарли эди: Гайдн аввалига саваланди, кейин эса ишдан бўшатилди ва кўчага ҳайдаб юборилди[12]. У бир неча ой давомида оиласининг гавжум гаррет хонасини Гайдн билан баҳам кўрган дўсти Иоганн Михаэл Шпанглер[13] томонидан қабул қилиш бахтига муяссар бўлди. Гайдн дарҳол мустақил мусиқачи сифатида фаолиятини бошлади.
Капеллмеистер йиллари
Венадан Эисенстадтдан узоқроқ бўлган Эстерҳáзйнинг узоқлиги Гайднни аста-секин ўзини ёлғиз ҳис қилишга олиб келди[12]. У Вена шаҳрига дўсти туфайли ташриф буюришни орзу қилганди[14]. Улардан, айниқса, муҳими, 1789-йилда бастакор билан яқин платоник муносабатларни бошлаган княз Николауснинг Венадаги шахсий шифокорининг рафиқаси Мариа Анна вон Генцингер (1754-1793) билан бўлган. Гайдн Гензингер хонимга тез-тез хат ёзиб, Эстерҳáзадаги ёлғизлигини ва Венага бир неча марта ташриф буюрганидан хурсандлигини изҳор қилиб турарди. Кейинчалик Гайдн унга Лондондан тез-тез хат ёзиб турди. 1793-йилда унинг бевақт ўлими Гайдн учун зарба бўлди ва унинг пианино учун кичик ўзгаришлари, Ҳоб. ХВИИ:6, унинг ўлимига жавобан ёзилган бўлиши мумкинлиги тахмин қилинади[15].
Лондон саёҳатлари
1790-йилда княз Николаус вафот этди ва унинг ўрнига унинг ўғли Антон княз этиб тайинланди. Вақт ўтгандан сўнг[1], Антон сарой мусиқачиларининг кўпини ишдан бўшатиш орқали тежамкорликка интилди. Гайдн Антон билан номинал учрашувни сақлаб қолди, 400 флорин миқдоридаги камайтирилган маош, шунингдек, Николаусдан 1000 флоринлик пенсия[12]. Антон Гайдн хизматларига жуда муҳтож бўлмагани учун унга саёҳат қилишга рухсат беришга тайёр эди ва бастакор немис скрипкачиси ва импресариоси Иоганн Питер Саломоннинг Англияга ташриф буюриши ва катта оркестр билан янги симфонияларга дирижёрлик қилиш таклифини қабул қилди.
Танлов оқилона бўлди, чунки Гайдн аллақачон у ерда жуда машҳур бастакор эди. 1782-йилда Иоганн Христиан Бах вафот этганидан кейин Лондондаги консерт саҳнасида Гайдн мусиқаси ҳукмронлик қилди[16]; Гайдннинг иши Лондондаги нашриётлар, жумладан Форстер (Гайдн билан шартномаси бўлган) ва Лонгман & Бродерип (Гайдннинг Вена нашриётчиси Артариа учун Англияда агент бўлиб ишлаган) томонидан кенг тарқатилди[16]. Гайднни Лондонга олиб келишга уринишлар 1782-йилдан бери олиб борилган эди, аммо Гайднинг шаҳзода Николаусга содиқлиги бу таклифни қабул қилишга халақит берган эди[16].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Жонес 2009а.
- ↑ Смаллман, Басил. Тҳе Пиано Трио: Иц Ҳисторй, Течниқуэ, анд Репертоире. Охфорд Университй Пресс, 1992 — 16–19-бет. ИСБН 978-0-19-318307-0.
- ↑ Росен 1997.
- ↑ Wебстер & Федер 2001.
- ↑ Бренет, Мичел. Ҳайдн. Неw Ёрк: Б. Блом, 1972.
- ↑ Диэс 1810, (ин тҳе Энглиш транслатион фром Готwалс 1963, сс. 80–81).
- ↑ 7,0 7,1 Гриэсингер 1963.
- ↑ Диэс 1810, (ин тҳе Энглиш транслатион фром Готwалс 1963, с. 82).
- ↑ Финсчер 2000.
- ↑ Ландон & Жонес 1988.
- ↑ 11,0 11,1 Диэс 1810, (ин тҳе Энглиш транслатион фром Готwалс 1963, с. 89).
- ↑ 12,0 12,1 12,2 Геирингер 1982.
- ↑ Ор „Спäнглер“ (1722-1794) Барбара Боисиц; Чристиан Фастл (13 Септембер 2018). "Спанглер (эиг. Спäнглер), Фамилиэ" (де). Оэстерреичисчес Мусиклехикон [Спанглер (реаллй Спäнглер), фамилй]. ҳттпс://www.мусиклехикон.аc.ат/мл/мусик_С/Спанглер_Фамилиэ.хмл. Қаралди: 13 Аугуст 2023.
- ↑ Фор детаилс сеэ Геирингер 1982, Чаптер 6
- ↑ Геирингер 1982, с. 316, cитинг Роббинс Ландон.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 Жонес 2009б, с. 325.
Библиографияси
Биографик манбалар
- Деуцч, Отто Эрич. Мозарт: А Доcументарй Биограпҳй. Станфорд: Станфорд Университй Пресс, 1965.
- Диэс, Алберт Чристопҳ. Биограпҳисче Начричтен вон Жосепҳ Ҳайдн нач мüндличен Эрзäҳлунген десселбен энтwорфен унд ҳераусгегебен. Виэнна: Cамесинаисче Бучҳандлунг, 1810. Энглиш транслатион ин: Диэс, Алберт Чристопҳ „Биограпҳиcал Аccоунц оф Жосепҳ Ҳайдн“, . Ҳайдн: Тwо Cонтемпорарй Портраиц, (транслатион бй Вернон Готwалс) Готwалс: , Милwаукеэ: Университй оф Wисcонсин Пресс, 1963. ИСБН 978-0-299-02791-9. Оне оф тҳе фирст биограпҳиэс оф Ҳайдн, wриттен он тҳе басис оф 30 интервиэwс cарриэд оут дуринг тҳе cомпосер’с олд аге.
- Финсчер, Лудwиг. Жосепҳ Ҳайдн унд сеине Зеит. Лаабер: Лаабер-Верлаг, 2000. ИСБН 978-3-921518-94-6. Ҳигҳлй детаилед дисcуссион оф лифе анд wорк; ин Герман.
- Геирингер, Карл. Ҳайдн: А Cреативе Лифе ин Мусиc, 3рд, Университй оф Cалифорниа, 1982. ИСБН 978-0-520-04316-9. Тҳе фирст эдитион wас публишед ин 1946 wитҳ Карл Геирингер ас тҳе соле аутҳор.
- Гриэсингер, Георг Аугуст „Биограпҳиcал Нотес Cонcернинг Жосепҳ Ҳайдн“, . Ҳайдн: Тwо Cонтемпорарй Портраиц Вернон Готwалс: . Милwаукеэ: Университй оф Wисcонсин Пресс, 1963. ИСБН 978-0-299-02791-9. А транслатион фром тҳе оригинал Герман: . Лике Диэс’с, а биограпҳй продуcед фром интервиэwс wитҳ тҳе элдерлй Ҳайдн.
- Ҳадден, Жамес. Ҳайдн. Ж. Дент, 1902. Реиссуэд 2010 бй Cамбридге Университй Пресс.
- Ҳугҳес, Росемарй. Ҳайдн, Ревисед, Неw Ёрк: Фаррар, Страус анд Гироух, 1970. ИСБН 978-0-460-02281-1. Оригиналлй публишед ин 1950. Гивес а сймпатҳетиc анд wиттй аccоунт оф Ҳайднъс лифе, алонг wитҳ а сурвей оф тҳе мусиc.
- Жонес, Давид Wйн. Тҳе Лифе оф Ҳайдн. Охфорд Университй Пресс, 2009а. Фоcусес он биограпҳй ратҳер тҳан мусиcал wоркс; ан уп-то-дате студй бенефитинг фром реcент счоларлй ресеарч он Ҳайднъс лифе анд тимес.
- Жонес, Давид Wйн. Охфорд Cомпосер Cомпанионс: Ҳайдн. Охфорд Университй Пресс, 2009б. А cомпреҳенсиве оне-волуме cоллеcтион оф детаилед cонтрибутионс бй Ҳайдн счоларс.
- Ландон, Ҳ. C. Роббинс. Ҳайдн: Чрониcле анд Wоркс. Блоомингтон, Индиана: Индиана Университй Пресс, 1976–1980. ИСБН 978-0-253-37003-7. Ан эхтенсиве cомпилатион оф оригинал соурcес ин фиве волумес.
- Ландон, Ҳ. C. Роббинс. Ҳайдн: Ҳис Лифе анд Мусиc. Индиана Университй Пресс, 1988. ИСБН 978-0-253-37265-9. Биограпҳй чаптерс бй Роббинс Ландон, эхcерптед фром Ландон 1976–1980 анд рич ин оригинал соурcе доcуменц. Аналйсис анд аппреcиатион оф тҳе wоркс бй Жонес.
- Ларсен, Женс Петер (1980). "Жосепҳ Ҳайдн". Тҳе Неw Грове Диcтионарй оф Мусиc анд Мусиcианс. Публишед сепарателй ас Тҳе Неw Грове: Ҳайдн. Неw Ёрк: Нортон, 1982. ИСБН 978-0-393-01681-9.
- Редферн, Бриан Л.. Ҳайдн: А Биограпҳй, wитҳ а Сурвей оф Боокс, Эдитионс & Реcордингс (эн). Арчон Боокс, 1970. ИСБН 978-0-208-00886-2.
- Wебстер, Жамес; Федер, Георг (2001). "Жосепҳ Ҳайдн". Тҳе Неw Грове Диcтионарй оф Мусиc анд Мусиcианс. Публишед сепарателй ас а боок: Wебстер, Жамес. Тҳе Неw Грове Ҳайдн. Неw Ёрк: Маcмиллан, 2002. ИСБН 978-0-19-516904-1. Cарефул счоларшип wитҳ литтле субжеcтиве интерпретатион; cоверс ботҳ лифе анд мусиc, анд инcлудес а верй детаилед лист оф wоркс.
Танқид ва таҳлил
- Брендел, Алфред „Доэс cлассиcал мусиc ҳаве то бе энтирелй сериоус?“, . Исаиаҳ Берлин: А Cелебратион Маргалит: . Чиcаго: Университй оф Чиcаго Пресс, 2001 — 193–204-бет. ИСБН 978-0-226-84096-3. Он жокес ин Ҳайдн анд Беэтҳовен.
- Проксч, Брян. Ревивинг Ҳайдн: Неw Аппреcиатионс ин тҳе Тwентиэтҳ Cентурй. Рочестер, Неw Ёрк: Университй оф Рочестер Пресс, 2015. ИСБН 978-1-58046-512-0. Сурвейс тҳе деcлине ин Ҳайднъс репутатион ин тҳе нинетеэнтҳ cентурй бефоре эхамининг тҳе фаcторс тҳат лед то а ресургенcе ин тҳе тwентиэтҳ.
- Росен, Чарлес. Тҳе cлассиcал стйле: Ҳайдн, Мозарт, Беэтҳовен, 2нд, Неw Ёрк: Нортон, 1997. ИСБН 978-0-393-31712-1. Фирст эдитион публишед ин 1971. Cоверс муч оф Ҳайднъс оутпут анд сеэкс то эхплиcате Ҳайднъс cентрал роле ин тҳе cреатион оф тҳе cлассиcал стйле. Тҳе wорк ҳас беэн инфлуэнтиал, провокинг ботҳ поситиве cитатион анд wорк (э.г., Wебстер 1991) wриттен ин реаcтион.
- Росен, Чарлес. Соната формс, 2нд, Неw Ёрк: Нортон, 1988. . Фуртҳер дисcуссион оф Ҳайднъс стйле анд течниқуэ ас ит релатес то соната форм.
- Сисман, Элаине. Ҳайдн анд тҳе Cлассиcал Вариатион. Cамбридге: Ҳарвард Университй Пресс, 1993. ИСБН 978-0-674-38315-9.
- Сутcлиффе, W. Деан (1989). "Ҳайдн'с Мусиcал Персоналитй". Тҳе Мусиcал Тимес 130 (1756): 341–344. дои:10.2307/966030. ИССН 0027-4666.
- Wебстер, Жамес. Ҳайдн'с "Фареwелл" сймпҳонй анд тҳе идеа оф cлассиcал стйле: тҳроугҳ-cомпоситион анд cйcлиc интегратион ин ҳис инструментал мусиc. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 1991. ИСБН 978-0-521-38520-6. Тҳис боок фоcусес он а сингле wорк, бут cонтаинс манй обсерватионс анд опинионс абоут Ҳайдн ин генерал.
Адабиётлар
- Cелестини, Федериcо „Аспекте дес Эрҳабенен ин Ҳайднс Спäтwерк“, . Арбеит ам Канон Cелестини: . Виэнна: Универсал Эдитион, 2010 — 16–41-бет. ИСБН 978-3-7024-6967-2. Он тҳе сублиме ин Ҳайднъс латер wоркс; ин Герман.
- Тҳе Cамбридге Cомпанион то Ҳайдн, Cамбридге Cомпанионс то Мусиc Cларк: . Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 2005. ИСБН 978-0-521-83347-9. Cоверс эач оф тҳе генрес Ҳайдн cомпосед ин ас wелл ас стйлистиc анд интерпретиве cонтехц анд перформанcе анд реcептион.
- Тҳе Cамбридге Ҳайдн Энcйcлопедиа Cларк: . Cамбридге: Университй оф Cамбридге Пресс, 2019. ИСБН 9781107129016. Сихтй-севен счоларс cонтрибуте овер эигҳтй энтриэс ас wелл ас севен лонгер тҳематиc эссайс он биограпҳй анд идентитй, идеас, институтионс, мусиcал материалс, пеопле анд нетwоркс, перформанcе, анд плаcе.
- Гриффитҳс, Паул. Тҳе Стринг Қуартет. Неw Ёрк: Тҳамес & Ҳудсон, 1983. ИСБН 978-0-500-01311-3.
- Ҳугҳес, Росемарй. Ҳайдн Стринг Қуартец. Лондон: ББC, 1966. А бриэф (55-паге) интродуcтион то Ҳайднъс стринг қуартец.
- Маcек, Бернҳард А.. Ҳайдн, Мозарт унд диэ Гроßфüрстин. Эине Студиэ зур Урауффüҳрунг дер "Руссисчен Қуартетте" оп. 33 ин ден Каисераппартеменц дер Wиэнер Ҳофбург (де). Виэнна: Счлоß Счöнбрунн Култур- унд Бетриэбсгес.м.б.Ҳ, 2012. ИСБН 978-3-901568-72-5.
- Сутcлиффе, W. Деан. Ҳайдн, стринг қуартец, оп. 50. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 1992. ИСБН 978-0-521-39103-0. Cоверс нот жуст Оп. 50 бут алсо иц релеванcе то Ҳайднъс отҳер оутпут ас wелл ас ҳис эарлиэр қуартец.
- Толлей, Тҳомас (2017). "'Диворcе а ла моде': Тҳе Счwелленберг Аффаир анд Ҳайдн'с Энгагемент wитҳ Энглиш Cариcатуре". Мусиc ин Арт: Интернатионал Жоурнал фор Мусиc Иcонограпҳй 42 (1–2): 273–307. ИССН 1522-7464.
Ҳаволалар
- „Жозеф Хайдн“ Карл Геирингер, Раймонд Л. Кнапп, ҲC Роббинс Ландон, Британниcа Энcйcлопæдиа
- Жозеф Хайдн Институти (немис тилида)
- Шимолий Американинг Гайдн жамияти