Ziyosfera

Julfa

Бу атаманинг бошқа маънолари ҳам мавжуд. Қаранг: Жулфа (маънолари).

Жулфа (озарбайжонча: Cулфа)— Озарбайжоннинг Нахичеван Мухтор Республикасидаги шаҳар (1948 дан). Аракс дарёси чап соҳилида. Боку—Ереван йўналишидаги темир йўл стансияси (шу ердан Табриз шаҳрига Вроцлав линияси ва шоссе йўл ўтказилган). Аҳолиси 9 минг киши (1990-йиллар ўрталари). Жулфа — қадимий шаҳарлардан. ХВИ асрдан, халқаро ипак савдоси марказларидан бири бўлган. Венеция, Генуя, Амстердам каби Ғарбий Европа шаҳарлари билан савдо қилган. Шаҳарда ХВИИ аср бошларида 20 мингдан ортиқ аҳоли яшаган. 1605-йил Эрон шоҳи Аббос И ипак савдосини пойтахтга кўчириш мақсадида Жулфанинг савдо ва ҳунарманд аҳлини Исфаҳон атрофига кўчирган. 1828-йилда Жулфани Россия босиб олган. Озиқ-овқат саноати корхоналари, асфалт заводи бор. Гулистон мақбараси (ХИИИ аср боши), ўрта аср меъморий ёдгорликлари ҳаробалари, карвонсаройлар сақланган[1].

Жулфа

Cулфа
Ջուղա
Жугҳа
Шаҳар
38°57′21″Н 45°37′51″Э / 38.95583°Н 45.63083°Э / 38.95583; 45.63083
Мамлакат Озарбайжон
{{{минтақа_тури}}} Нахичеван
туман Жулфа
Ҳукумат
Маркази баландлиги +4 м
Расмий тил(лар)и озарбайжон тили
Аҳолиси
 (2011)
 12 500
Вақт минтақаси УТC+4:00
Julfa xaritada
Julfa
Жулфа

Тарихи

Шаҳар арман тилида Жугҳа (арманча: Ջուղա)[а] номи билан танилган. Ҳозирги Жулфа шаҳри тарихий Жулфа/Жугҳа манзилгоҳи харобаларидан бир неча километр шарқда жойлашган бўлиб, улар Аразнинг чап қирғоғи ва тик тоғ тизмаси ўртасидаги тошлоқ чизиқда жойлашган[3][4]. Ўрта аср арман тарихчиси Мовсес Хоренаци Жулфани Арманистон қироли Тигранес[c] Мидия шоҳи Астиагни (арман анъанасида Аждаҳак) мағлуб этганидан кейин олган асирлардан фойдаланган ҳолда ташкил қилганини ёзган[3][5][6]. ХВИИИ асрдаги арман католикоси Лазар И ўрта асрлардаги Арманистон пойтахти Ани шаҳри вайрон бўлгач, аҳолисининг бир қисми Жулфага кўчиб келганлигини ёзган, бу эса Жулфа шаҳри Ани вайрон қилинганидан кейин ташкил этилган деган нотўғри фикрга сабаб бўлган[6].

Илк ўрта асрларда қишлоқ сифатида мавжуд бўлиб, Х—ХИИИ асрларда аҳолиси деярли бутунлай арманлар бўлган шаҳарчага айланган[7]. Бир муддат Жулфа ўрта асрлар Арманистонидаги энг муҳим аҳоли пунктларидан бири бўлган[8][9]. Форс, Яқин Шарқ, Жануби-Шарқий Осиё, Ҳиндистон, Россия, Ўрта ер денгизи ва Шимоли-ғарбий Европагача бўлган қадимий савдо йўллари бўйлаб жойлашганлиги сабабли ХВ-ХВИ асрларда халқаро савдода муҳим рол ўйнаган ва гуллаб-яшнаган[10]. 1600-йилда шаҳардан ўтган инглиз воизи унинг аҳолисини тахминан 10 000 киши деб ҳисоблаган[4]. Арманистоннинг бошқа шаҳарларидан фарқли ўлароқ, Жулфа 1605-йилда вайрон бўлишидан ва аҳолиси сургун қилинишидан олдин жиддий қийинчиликларни бошдан кечирмаган кўринади[4].

Икки Жулфа хачқори тах. 1602-йил ва 1503-йил, Жулфа қабристонидан вайрон бўлгунга қадар олиб ташланган ва ҳозирда Арманистоннинг Этчмиадзин участкаларида намойиш этилмоқда.

1603-йилда Усмонли-Сафавий уруши (1603—1618) даврида Форс шоҳи Аббос И Жулфани Усмонлилар империясидан қайтариб олди ва шаҳарнинг арман аҳолиси томонидан озод қилувчи сифатида кўрилди. Бироқ Аббос Араз дарёси бўйидаги ҳудудни Усмонлилар босқинидан ҳимоя қила олмаслигини англаб етган эди. Унинг ечими минтақани эвакуация қилиш, унинг бойлиги ва аҳолисининг Усмонлилар қўлига ўтишига йўл қўймаслик учун куйдирилган ер тактикасини амалга ошириш эди. 1605-йил октябрда шоҳ фармон чиқарди ва унга кўра, Жулфанинг бутун аҳолиси ўз уйларини[11] ташлаб, Форс империясининг ичкарисига кўчиб ўтишлари лозим эди[5][10][12].

ХВИИ асрда табризлик йилномачи Аракелнинг[13] ёзишича, фармонда уларнинг кетиши учун уч кун бор, акс ҳолда қирғин қилиниши кутилмоқда. Бошқа гувоҳ, Нахичеван епископи Август Баджеци шундай ёзган[14]:

Осмондан тушган момақалдироқдек [Форслар арман қишлоқларига кирди]… Биз молга тўла уйларни, далалардаги подани қолдирдик… бутун аҳоли ўз ерларидан қувиб чиқарилди… қанчаси қилич ва найзаларнинг кучи билан сиқиб чиқарилди… уларнинг нолалари ва нолалари осмонга етиб боради.

Жулфадан уч мингга яқин оила сургун қилинган, кўплари Араздан ўтишга уриниб, чўкиб кетган. Сургун тугаллангач, аҳолининг қайтишига йўл қўймаслик учун шаҳар ёқиб вайрон қилинган[10]. Сургун қилинганлар Форсдаги (ҳозирги Эрон) Исфаҳон яқинидаги ҳудудга олиб кетилиб, у ерда янги шаҳар — Янги Жулфа барпо этилган. Янги Жулфа ҳозир Исфаҳоннинг туманидир ва Эрондаги Эрон арманларининг замонавий маркази ҳисобланади.

1606-йилда биринчи сургундан қочган аҳоли иккинчи сургунга дучор бўлди[манба керак].

ХВИИ асрда вайрон бўлган шаҳар харобалари ўртасида кичик аҳоли пункти барпо этилди, у 1747-йилда Қожар Эрони таркибидаги Эрон Нахичеван хонлиги таркибига кирди. ХИХ аср бошларида бу аҳоли пункти тарихий шаҳарчадан уч километр шарқда, Алинжа дарёси Араксга қуйиладиган жойда янги жойга кўчиб ўтган. 1826—1828-йиллардаги рус-форс уруши ва 1828-йил Туркманчой тинчлик шартномасидан сўнг, Жулфа қишлоғи Форс ва Россия ўртасидаги расмий чегара ўтиш жойига айланди, чунки руслар давлат божхона хизматлари, гарнизон ва почта бўлимини ўз ичига олган охирги Кавказ ҳудудларини беришга мажбур бўлди.

Шаҳар 1840—1847-йилларда Арман вилояти, кейин эса 1847—1917-йилларда Россия империясининг Ериван губернаторлиги таркибига кирди. 1897-йилда Россия империясининг аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, Жулфа 763 нафар аҳолига эга қишлоқ бўлган, шундан 751 нафари арманлар эди[15]. Рус инқилобидан кейин 1918—1920-йиллар орасида Жулфа Арманистон Республикаси ва Озарбайжон Демократик Республикаси ўртасида ҳудудий баҳс мавзуси бўлган[манба керак]. Карс шартномаси натижасида Озарбайжон ССР таркибидаги Нахичеван АССР таркибига кирди[16].

Форс йўлаги Иккинчи жаҳон уруши даврида Жулфа орқали ўтган ва бошқа иттифоқдош давлатлардан Совет Иттифоқига юк олиб келган[17].

1988-йилдан 1994-йилгача Озарбайжон ва Арманистон ўртасида Тоғли Қорабоғ мақоми бўйича можаролар чоғида қолган арман аҳолиси (Совет даврида эмиграция туфайли аста-секин камайиб бораётган) ё эвакуация қилинган ёки Арманистонга мажбуран депортация қилинган[18].

Эслатмалар

  1. ↑ ислоҳотдан олдинги имлода Ջուղայ шаклида ёзилган. Баъзан Джугҳа шаклида транслитерация қилинади[2]

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  2. ↑ (арманча) Айвазян, Аргам. "Ջուղա" (Жугҳа). Арман совет энсиклопедияси. вол. их. Ереван, Арман ССР: Арманистон Фанлар академияси , 1983, пп. 549-550.
  3. ↑ 3,0 3,1 Ҳакобян, Т. Кҳ.; Мелик-Бакҳшян, Ст. Т.; Барсегҳян, Ҳ. Кҳ.. Ҳаястани эв ҳаракицʻ шржаннери тегҳануннери баṛаран (ҳй). Ереван: Ереван Стате Университй, 1998 — 426–427-бет. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Гҳоугассиан, Вазкен С. "ЖУЛФА и. САФАВИД ПЕРИОД, " Энcйcлопæдиа Ираниcа, ХВ/2, пп. 217-224 анд ХВ/3, пп. 225-231.
  5. ↑ 5,0 5,1 "Дзҳул'фа" (ру). Броcкҳаус анд Эфрон Энcйcлопедиc Диcтионарй. ҳттп://www.веҳи.нет/брокгауз/алл/035/35596.штмл. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Айвазян, Аргам. Жугҳа (ҳй). Ереван: Советакан грогҳ, 1984 (2022-йил 2-мартда асл нусхадан архивланган). 
  7. ↑ Армяно-Иранскиэ связи в эпоху правления шаха Аббаса Первого. Родионова Е. М. 2007 (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-02-26 санасида архивланган)
  8. ↑ Армянская Совецкая Социалистическая Республика, Катта совет энсиклопедияси
  9. ↑ Висионс оф Арарат, Бй Чристопҳер Ж. Wалкер, п. 13
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Джулфа (город в Нахич. АССР), Катта совет энсиклопедияси
  11. ↑ Апоcрйпҳа, Псеудепиграпҳа анд Армениан Студиэс, Бй Мичаэл Э. Стоне, п. 810
  12. ↑ „Словарь современных географических названий. Статьи на букву "Д" (часть 2, "ДЕШ"-"ДНЕ")“. отпуск-инфо.ру. 2022-йил 3-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 23-май.
  13. ↑ Ҳисторй, Аракел Вардапет Давризҳеци, Вагҳаршапат, 1896
  14. ↑ Қуотес аре фром тҳе Энглиш транслатион ин Аивазианъс Джугҳа — тҳе оригинал соурcе беинг Чоиcе Селеcтионс фром Армениан Чрониcлес, К. Патаканиан, Ст. Петерсбург, 1884, паге 6 (ин Армениан)
  15. ↑ Первая всеобщая перепис населения Российской империи 1897 г. „Населенниэ места Российской империи в 500 и болеэ жителей с указаниэм всего наличного в них населения и числа жителей преобладающих вероисповеданий, по данним первой всеобщэй переписи населения 1897 г.“, Санкт-Петербург, 1905, стр. 53
  16. ↑ „Техт оф тҳе Треатй оф Карс“.
  17. ↑ „Тҳе Персиан Cорридор анд Аид то Руссиа“. ҳисторй.армй.мил. Қаралди: 2020-йил 9-апрел.
  18. ↑ Юри Рост, Армениан Трагедй, Лондон 1990, п81.

Адабиётлар

  • (арманча) Айвазян, Аргам. Ջուղա (Жугҳа). Ереван, Армениан ССР: Советакан Грогҳ, 1984.
  • Аргам Аивазиан, Накҳижеван: Боок оф Монуменц / Նախիջեւան. գիրք հուշարձանաց, Ереван, 1990. ОCЛC 26842386
  • Балтруšаитис, Жургис анд Диcкран Коуймжиан. „Жулфа он тҳе Арах анд Иц Фунерарй Монуменц“ ин Éтудес Армéниэннес/Армениан Студиэс Ин Мемориам Ҳаиг Бербериан. Лисбон: Галоусте Гулбенкиан Фоундатион, 1986.
  • Сwитзерланд-Армениа Парлиаментарй Гроуп, Тҳе Деструcтион оф Жугҳа, Берн, 2006.
  • Пиcкман, Сараҳ.. „Трагедй он тҳе Арахес“. Арчаэологй Магазине (2006-йил 30-июн).
  • ИCОМОС Ҳеритаге ат Риск 2006/2007.. „ИCОМОС Ҳеритаге ат Риск 2006/2007: Деструcтион оф тҳе Армениан Cеметерй ат Джулфа“. ИCОМОС (2007-йил 1-июн).

Ҳаволалар

Викиомборда „Жулфа“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi