Kafeteriya
Кафетерия, АҚСҲ ташқарисида кантин деб аталади ҳамда у ердаги ресторан ёки катта офис биноси ёки мактаб каби муассаса ичида хизмат кўрсатиш жойлари жуда кам ёки умуман бўлмаганда хизмат кўрсатишга мўлжаланган жойдир. Мактаб овқатланиш жойи овқат зали ёки тушлик хонаси деб аталган[1]. Кафетериялар қаҳвахоналардан фарқ қилади, гарчи инглизча атама Лотин Америкаси испан тилидан келган бўлсада, у ерда „кофехона“ маъноси бўлган ва ҳозир ҳам мавжуд.
Столга хизмат кўрсатиш ўрнига, бир қаторда ёки ўзбошимчалик билан юриш йўлларига рухсат берувчи таомлар учун пештахталар ва дўконлар ёки кабиналар кафетерияларда мавжуд бўлади. Мижозлар ўзлари хоҳлаган таомни патнисда устига қўйиб, юриш пайтида олиб кетишади. Бундан ташқари, кўпинча мижозлар овқатга буюртма берадиган жойлар ҳам мавжуд бўлиб, хусусан, гамбургер ёки тако каби маҳсулотларни иссиқ қилиб бериш керак ва озгина кутиш билан дарҳол тайёрланиши мумкин. Шу билан бир қаторда, ҳомийга рақам берилади ва буюм уларнинг столига етказилади. Газланган ичимликлар, сув ёки шунга ўхшаш баъзи озиқ-овқат маҳсулотлари ва ичимликлар учун мижозлар бўш идишни йиғиб, чиқиш вақтида тўлайди ва чиқишдан кейин идишни тўлдиради. Ушбу тизим остида кўпинча бепул чексиз иккинчи порсияга рухсат берилади, бу эса маркетинг сиёсати ҳисобланади. Юридик мақсадларда эса (мижозларнинг истеъмол қилиш усуллари) бу тизим Америка Қўшма Штатларида алкоголли ичимликлар учун камдан-кам ҳоллардагина қўлланади. Чунки бу ҳолда ичкиликбозлик кучаяди.
Мижозларга кириш учун бир текис навбат олиш шарт бўлиб (буфетда бўлгани каби) ёки ҳар бир маҳсулот учун чиқиш вақтида тўлов амалга оширилади. Баъзи ўз-ўзига хизмат кўрсатадиган буфетлар патрон пластинкасидаги нарсаларнинг оғирлигига қараб ҳақ олишади. Университет ва коллежларда баъзи талабалар бутун семестр учун битта катта тўловни амалга ошириш орқали ҳар кунда уч марта овқатланиш учун олдиндан тўлайдилар.
Кафетериялар кам сонли ходимларни талаб қилганлиги сабабли, улар кўпинча каттароқ муассасада жойлашган бўлиб, ўша муассасанинг мижозларига хизмат қилади. Масалан, мактаблар, коллежлар ва уларнинг турар жойлари, дўконлар, шифохоналар, музейлар, ибодат жойлари, кўнгилочар боғлар, ҳарбий базалар, қамоқхоналар, фабрикалар ва офис биноларида кўпинча ошхоналар мавжуд. Гарчи бундай муассасаларнинг баъзилари ўз буфетларини ўз-ўзидан бошқараётган бўлсада, кўпчилик ўз буфетларини озиқ-овқат хизматларини бошқариш компаниясига топширади ёки озиқ-овқат хизмати об’эктларини бошқариш учун мустақил корхоналарга жой ижарага беради. Муассасаларга хизмат кўрсатувчи учта йирик озиқ-овқат хизматларини бошқариш компанияси — Арамарк, Cомпасс Гроуп ва Содехо кабилар мавжуд[2].
Бир вақтлар, юқори даражадаги кафетеря услубидаги ресторанлар Америка Қўшма Штатларининг жанубий маданиятида ва камроқ даражада Ўрта Ғарбда ҳукмронлик қилган. Уларнинг кўплаб машҳур тармоқлари бор эди: Биcкфорд’с, Моррисонъс Cафетериа, Пиccадиллй Cафетериа, С&амп;W Cафетериа, Аппле Ҳоусе, Лубй’с, К&амп;W, Бритлинг, Wяттъс Cафетериа ва Блуэ Боар кабилар бунга мисол бўла олади. Ҳозир Иллинойс штатида жойлашган Слоппй Жўс Лунчроом ва Маннй’с каби иккита Ўрта Ғарбий занжир ҳали ҳам мавжуд. Одатда битта шаҳарда ва унинг атрофида жойлашган бир қанча кичикроқ занжирлар ҳам бор эди. Ушбу муассасалар, К&Wдан ташқари, 1960-йилларда тез овқатланишнинг кўтарилиши билан таназзулга юз тутди ва 1980 -йилларда сиз ейишингиз мумкин бўлган буфетлар ва бошқа тасодифий овқатланиш корхоналарининг кўтарилиши билан асосан тугатилди. Бир нечта занжирлар, хусусан, Лубй’с ва Пиccадиллй кафетерялари (1998-йилда Моррисон занжирини эгаллаб олган) эски занжирларнинг қисқариши натижасида қолган бўшлиқнинг бир қисмини тўлдиришда давом этмоқда. Индианаполисда жойлашган МCЛ кафетерялари каби кичикроқ Ўрта Ғарбий намуналарнинг баъзилари ҳали ҳам бизнесда инқирозга учрамаган.
Тарихи
Эҳтимол, АҚШдаги биринчи ўз-ўзига хизмат кўрсатадиган ресторанга ўхшаш кафетеря1885-йил 4 сентабрда очилган Ню-Ёрк шаҳридаги Эхчанге буфети бўлиб, у фақат эркаклар учун мўлжалланган. Овқат пештахтада сотиб олинди ва мижозлар тик туриб овқатланишган[3]. Бу иккита форматнинг ўтмишдошини эслатади қуйида тавсифланган кафетеря ва автомат.
1893-йилда Чикагода бўлиб ўтган Бутунжаҳон Колумбия кўргазмаси пайтида тадбиркор Жон Кругер Швецияда саёҳат қилганида кўрган сморсобордларнинг Америка версиясини қурди. Оддийлик ва енгилликни таъкидлаб, у уни „Кафетериа“ — испанча „кофе дўкони“ деб атади. Кўргазма олти ой ичида 27 миллиондан ортиқ ташриф буюрувчиларни (ўша пайтдаги АҚШ аҳолисининг ярми) жалб қилди ва айнан Кругернинг операцияси туфайли Америка бу атамани биринчи марта эшитди ва ўз-ўзига хизмат кўрсатиш овқатланиш форматини бошдан кечирди[4][5].
Шу билан бирга, ўрта миқёсдаги Америкада Чилдс ресторанлари тармоғи 1890-йилда Ню-Ёркдаги 10 га яқин жойдан 1920-йилга келиб АҚШ ва Канада бўйлаб юзлаб ресторанларга тез суратда кўпайди. Чилдс ўз-ўзига хизмат кўрсатиш форматига товоқлар ва „лаганда чизиғ“ қўшиш инновацияси билан 1898-йилда Броадwайдаги 130 манзилида жорий этилган ғояси билан танилди. Бироқ, болалар ўтириб овқатланиш форматини ўзгартирмадилар. Тез орада бу кўпчилик Чилдс ресторанлари учун стандарт дизайн бўлди ва кўпчилик пировардида кафетерялар учун устун дизайн эди.
Тахминларга кўра, „кафетерия жиннилиги“ 1905-йил май ойида, Хелен Мошер шаҳар марказида ЛА ресторанини очганида бошланган, у ерда одамлар узоқ пештахтада овқатларини танлаб, товоқларини столларига олиб боришган[6]. Калифорния кафетеря форматида узоқ тарихга эга — хусусан Боос Бротҳерс кафетерялари ва Cлифтонъс ва Счабер’с бунга мисолдир. Калифорниядаги энг қадимги кафетериялар Кругер кафетериясидан камида 12 йил ўтиб очилган ва Чилдс аллақачон мамлакат бўйлаб кўплаб жойларга эга эди. Ҳорн &амп; Ҳардарт, автомат форматлаш занжири (кафетериялардан фарқли ўлароқ) 1900-йилгача Атлантиканинг ўрталарида яхши ташкил этилган.
1960 ва 1981-йиллар оралиғида кафетеряларнинг машҳурлигини тез овқатланиш ресторани ва тезкор тасодифий ресторан форматлари енгиб ўтди ва бу узоқ давом этди.
Қўшма Штатлардан ташқарида кафетеряларнинг ривожланиши Франсияда 1881-йилда Паром қонунининг қабул қилиниши билан кузатилди. Ушбу қонун давлат мактабларида таълим олиш барча болалар учун мавжуд бўлишини талаб қилди. Шунга кўра, ҳукумат, шунингдек, мактабларни муҳтож ўқувчиларни овқат билан таъминлашни рағбатлантирди, натижада буфетлар ёки ошхоналар тушунчаси пайдо бўлди. Абрамсоннинг сўзларига кўра, ошхоналар яратилгунга қадар фақат баъзи ўқувчилар уйда пиширилган таомларни олиб келишлари ва мактабларда тўғри овқатланишлари мумкин эди.
Франсиядаги кафетериялар оммалашгани сайин, улардан фойдаланиш мактаблардан ташқари, ишчи кучига ҳам тарқалди. Шундай қилиб, ишчилар босими ва охир-оқибат янги меҳнат қонунлари туфайли катта корхоналар, ҳеч бўлмаганда, ишчилари учун белгиланган овқатланиш жойларини таъминлаши керак эди. Ушбу амалиётни қўллаб-қувватлаш, шунингдек, миллий саломатлик ва овқатланишнинг аҳамиятига катта эътибор қаратилаётган Иккинчи Жаҳон уруши оқибатлари билан ҳам мустаҳкамланди[7].
Бошқа номлари
АҚШ ҳарбий иншоотидаги кафетерйси ҳалл, галлей, деcкс ёки расмийроқ айтганда, овқатланиш иншооти сифатида танилган, кўпинча ДФАC деб қисқартирилади, ҳолбуки Британия Қуролли Кучларининг умумий тили билан айтганда, у ошхона ёки тартибсизлик жойи ҳисобланади. Қўшма Штатлардаги талабалар кўпинча кафетеряларни тушлик хоналари деб аташади, улар ҳам кўпинча мактаб нонуштасини беради. АҚШ ва Канададаги баъзи мактаб кафетеряларида аудитория сифатида фойдаланишга рухсат берувчи саҳналар ва ҳаракатланувчи ўриндиқлар мавжуд. Бу хоналар кафеториялар ёки барча мақсадли хоналар сифатида танилган. Баъзи эски муассасаларда мактаб спорт зали кўпинча ошхона сифатида ишлатилади, ошхона иншооти овқатланмайдиган вақтдан ташқари, айланма бўлинма орқасида яширинган. Оломонни назорат қилиш учун мактабнинг катта кириш зали вазифасини ҳам бажарадиган ва кўп мақсадларда фойдаланиладиган янги хоналар кўпинча умумий хона деб аталади.
Университет ётоқхоналарига хизмат кўрсатадиган кафетерялар баъзан овқатланиш заллари ёки умумий овқатланиш жойлари деб аталади. Озиқ-овқат корти — бу кўплаб савдо марказлари ва аэропортларда жойлашган, бир нечта озиқ-овқат сотувчилари ёки имтиёзлари мавжуд бўлган кафетерянинг бир тури, аммо озиқ-овқат корти ҳам бир хил даражада ресторан тури сифатида шакллантирилиши мумкин, у институционал овқатланишдан кўра жамоатчиликка кўпроқ мос келади. Баъзи муассасаларда, айниқса мактабларда, кўплаб корхоналарга жой ижарага бериш ўрнига, муассасанинг ўзи (ўз-ўзидан ишлайдиган) ёки битта шартнома бошқарув компанияси томонидан хизмат кўрсатадиган ҳар хил турдаги озиқ-овқат маҳсулотларини таклиф қилувчи кафетерияларга эга озиқ-овқат кортлари мавжуд[8][9]. Баъзи монастирлар, ятıлı мактаблар ва эски университетлар ўз кафетерясини овқат хонаси деб аташади. Замонавий Британия соборлари ва аббейлари, хусусан , Англия черкови, кўпинча жамоат учун очиқ бўлган кафетерияни тасвирлаш учун ошхона иборасидан фойдаланади. Тарихан, ошхонадан фақат роҳиблар ва руҳонийлар фойдаланишган. Мисол учун, Глостер соборидаги 800 йиллик асл ошхона (Гарри Поттер филмларидаги овқатланиш саҳналари учун саҳна) ҳозир асосан хор машғулотлари майдони сифатида фойдаланилган бўлса-да, нисбатан замонавий 300 ёшли кенгайтма ҳозир ишлатилади. Ходимлар ва жамоат томонидан кафетеря сифатида, бугунги кунда ошхона деб аталади[10].
Кино ёки телестудия мажмуаси ичида жойлашган кафетеря кўпинча комиссар номи билан аталади.
Коллеж ошхонаси
Америка инглиз тилида коллеж кафетерияси коллеж талабалари учун мўлжалланган кафетерядир. Британия инглиз тилида у кўпинча ошхона деб аталади. Бу кафетерялар турар жой ёки алоҳида бинонинг бир қисми ҳисобланади. Ушбу коллежларнинг кўпчилиги кафетеряда ишлаш учун ўз талабаларини ишга олади. Талабаларга бериладиган таомлар сони мактабдан мактабга фарқ қилади, лекин одатда ҳафтасига 21 та овқатни ташкил қилади. Оддий кафетерялар сингари, одам ўзи хоҳлаган таомни танлаш учун патнисга эга бўлади, лекин (баъзи кампусларда) пул тўлаш ўрнига, овқатланиш режасини сотиб олиш орқали олдиндан тўлов мавжуд бўлади.
Коллеж кафетерялари учун тўлов усули одатда овқатланиш режаси шаклида бўлади, бунда ҳомий семестр бошида маълум миқдорни тўлайди ва режа тафсилотлари компютер тизимида сақланади. Кейин талаба гувоҳномалари овқатланиш режасига кириш учун ишлатилади. Овқатланиш режалари ўзларининг тафсилотларида жуда хилма-хил бўлиши мумкин ва кўпинча коллеж кафетерясида овқатланиш шарт эмас. Одатда, коллеж олдиндан белгиланган овқат порсиялари, ёки буфет кечки овқатлар сонини ҳисоблаш орқали талабаларнинг ўз режасидан фойдаланишини кузатиб боради. Режа талабага ҳафтада ёки семестрда юқоридагилардан маълум миқдорда берилиши мумкин ва улар кейинги ҳафта ёки семестрга ўтиши ёки ўтмаслиги мумкин[11].
Кўпгина мактаблар ўзларининг овқатланиш режаларидан фойдаланиш учун бир нечта турли хил вариантларни таклиф қилишади. Асосий кафетеря одатда овқатланиш режасининг катта қисми ишлатилади, лекин кампусда, яқин кўчаларда ёки атрофдаги шаҳар ёки шаҳарда жойлашган кичикроқ кафетерялар, кафелар, ресторанлар, барлар ёки ҳатто тез овқатланиш тармоқлари овқатланиш режаларини қабул қилиши мумкин. Коллеж кафетеря тизими кўпинча изоляция қилинган жой ёки яшаш шартномасида тўлиқ овқатланиш режасини ўз ичига олиши талаби туфайли талабаларга виртуал монополияга эга бўлади.
Тайван кафетерияси
Тайванда кўплаб ўз-ўзига хизмат кўрсатадиган Бенто дўконлари мавжуд. Бентолар айнан кафетерияларга мисол бўлади. Дўкон идишларни харидорлар ўзлари олишлари учун ўз-ўзига хизмат кўрсатиш зонасига қўяди. Мижозлар танлагандан сўнг, улар тўловга чиқиш учун боришади; кўпгина дўконлар нархни баҳолашда озиқ-овқат миқдорини визуал текшириш учун ходимлардан фойдаланади, баъзи дўконлар эса тортиш усулини қўллайди.
Манбалар
- ↑ „Лунчроом“. Мерриам Wебстер. Қаралди: 2019-йил 12-сентябр.
- ↑ „Топ 50 Cонтраcт Cомпаниэс“. Фоод Манагемент Магазине. Пентон (2017-йил 28-март). Қаралди: 2017-йил 4-июл.
- ↑ Жоҳн Ф. Мариани, Америcа Эац Оут, Wиллиам Морроw & Cо (Оcтобер 1991), ИСБН 978-0-688-09996-1
- ↑ Амй Зубер, „Самуэл & Wиллиам Чилдс“, Натионс Рестаурант Неwс, Фебруарй 1996
- ↑ „А Рестаурант Тимелине“, CуисинеНет Динер’с Дигест, ретриэвед Април 28, 2009
- ↑ Чарлес Перрй, „Тҳе cафетериа: ан Л.А. оригинал“, Тҳе Лос Ангелес Тимес, Новембер 5, 2003
- ↑ Абрамсон, Жулиа Луиса. Фоод cултуре ин Франcе. Wестпорт, CТ: Греэнwоод Пресс, 2007. 122-23. Принт.
- ↑ Беач, Георге; Дуcлетт, Женнифер; Энгелбречт, Катҳиэ (Аугуст 2000). „Ҳигҳ счоол фоод cоурц: А неw эволутион ин студент дининг“. Счоол Планнинг & Манагемент. 39-жилд, № 8. 22-бет. ИССН 1045-3970.
- ↑ Стоибер, Тиффанй. „Неw фоод cоурт-стйле Wаукеша Соутҳ Ҳигҳ Счоол cафетериа wилл маке лунч тиме қуиcкер фор студенц“. Жоурнал Сентинел. Wаукеша, Wисcонсин: УСА Тодай (2017-йил 23-август). Қаралди: 2017-йил 23-ноябр.
- ↑ „Глоуcестер Cатҳедрал“. Фcм.орг.ук. 2008-йил 13-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 16-сентябр.
- ↑ „Ҳелпинг Ёур Cоллеге Студент Селеcт а Меал План“. cоллегепаренц. 2011-йил 15-июлда асл нусхадан архивланган.