Kaliy
| Кáлий / Калиум (К) | |
|---|---|
| Атом рақами | 19 |
| Кўриниши | Оқиш-кумуш ранг юмшоқ металл |
| Атом хоссаси | |
| Атом массаси (моляр массаси) |
39,0983 м. а. б. (г/мол) |
| Атом радиуси | 235 пм |
| Ионлашиш энергияси (биринчи электрон) |
418,5(4,34) кЖ/мол (эВ) |
| Электрон конфигурацияси | [Ар] 4с1 |
| Кимёвий хоссалари | |
| Ковалентлик радиуси | 203 пм |
| Ион радиуси | (+1э)133 пм |
| Электрманфийлик (полинг бўйича) |
0,82 |
| Электрод потенсиали | -2,92 В |
| Оксидланиш даражаси | 1 |
| Термодинамик хоссалари | |
| Зичлик | 0,856 г/см³ |
| Солиштирма иссиқлик сиғими | 0,753 Ж/(К·мол) |
| Иссиқлик ўтказувчанлик | 79,0 Вт/(м·К) |
| Эриш ҳарорати | 336,8 К |
| Эриш иссиқлиги | 102,5 кЖ/мол |
| Қайнаш ҳарорати | 1047 К |
| Қайнаш иссиқлиги | 2,33 кЖ/мол |
| Моляр ҳажм | 45,3 см³/мол |
| Кристалл панжараси | |
| Панжара тузилиши | кубик марказлашган |
| Панжара даври | 5,230 Å |
| Панжара/атом нисбати | н/а |
| Дебе ҳарорати | 100,00 К |
| 19 | Калий
|
К | |
| [Ар]4с1 | |
Калий — Менделеев даврий системасининг И гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Ишқорий металл, тартиб рақами 19, атом массаси 39,0983. Иккита барқарор изотоп — 3"К(93,259 %), 4|К(6,729 %), шунингдек, радиоактив изотоп 40К(Т|/2= 1,32- 10"-йил)дан иборат. Инглиз физиги ва кимёгари Калий Деви 1807-йилда Калий гидроксид (КОН)ни электролиз қилиб, Калий металини олди ва уни потассий деб атади. 1809-йилдан у „калий“ деб атала бошлади. Калий кимёвий жиҳатдан фаол металл, табиатда соф ҳолда учрамайди. Минераллар (мас, дала шпати, слюда, силвинит, карналлит, каинит, алунит ва бошқалар) таркибида учрайди. Калий инсон ва ҳайвон организми учун муҳим биоген элементлардан ҳисобланади. Калий табиатда кенг тапқалган, Ер пўстидаги миқдори оғирлик жиҳатидан 2,41 %. Суюқланиш температураси 63,51°, қайнаш температураси 76Г, зичлиги 862,9 кг/м3. Бирикмаларда бир валентли, атом радиуси 0,2313 нм, ион радиуси (қавсда координацион сон келтирилган) К+ 0,151 нм (4), 0,152 нм (6), 0,160 нм (7), 0,165 нм (, 0,178 нм (12). Кумуш каби оқ, юмшоқ, енгил металл. Калийни пресслаш, пичоқ билан кесиш мумкин. Ҳавода тез оксидланади (қиздирилганда ёнади); шунинг учун Калий керосин, бензин ёки минерал мойда сақланади. Сув билан реаксияга киришиб, Калий гидроксид (КОН), водород билан бирикиб, Калий гидрид (КН), металлар билан интерметалл бирикмалар (мас, На2К) ҳосил қилади. Саноатда Калий КОН ёки КCИ га На метали таъсир эттириш усули билан олинади. Суюлтирилган КОН ёки КС1 дан электролиз усули билан ҳам Калий олиш мумкин. Калий бирикмалари фотоэлементлар тайёрлашда, синтетик каучук, шиша, совун ва б. и.ч.да, ўғит саноатида, ядро техникасида, тиббиётда ишлатилади.
Калий бирикмалари. Калий гидроксид (уювчи калий), КОН — рангсиз кристалл модда, кучли ишкрр. Суюқланиш температураси 380°, қайнаш температураси 1325°, зичлиги 2,044 г/см3. Гигроскопик модда. Сувда эрувчанлиги 49,4 % (0° да), этанолда 27,9 % (28° да), метанолда 35,5 % (28° да). Калий калий хлорид эритмасини электролиз қилиб олинади. Суюқ совун ва калийнинг бошқа бирикмаларини олишда, ишқорий аккумуляторларда, Ҳ2С, СО2 ва СО2 га адсорбент, НҲ3 Н2О, РН3 ва б. учун қуритувчи сифатида қўлланади.
Калий оксид, К2О — рангсиз кристаллар. Суюқланиш температураси 740°; зичлиги 2,32 г/см3. Ҳавода СО2 ни ютиб К2СО3 га айланади. Сув билан шиддатли реаксияга киришиб, КОН ҳосил қилади. Спирт ва эфир билан таъсирлашади.
Калий калийга КОН, К2О2, КНО2 ёки КНО3 таъсир этгириб олинади.
— КНО2+3К=2К2О+1/2Н2; 3КН3+КНО2=2К2О+5Н2К.о. — махсус шишалар компоненти, НҲ3 синтезида фаолловчи модда сифатида қўлланади.
Калий хлорат, Бертолле тузи, КС1О3 — хлорат кислота (НСЙУ3)нинг калийли тузи. Рангсиз кристалл модда, зичлиги 2,32 г/см3, суюқланиш температураси 356°. Сувда оз эрийди. Қиздирилганда парчаланади ва кислород ажралиб чиқади. Органик моддалар ва фосфор таъсирида портлайди. Заҳарли. Гугурт саноатида, пиротехникада ва тиббиётда ишлатилади.
Калий сианид, КCН — рангсиз кристалл модда. Суюқланиш температураси 634,5°; зичлиги 1,56 г/см3. Сув, глицерин, формалин, метанол ва суюқ аммиакда эрийди. Этанолда ёмон эрийди, углеводородларда эримайди. КОН таъсир эттириб олинади. Маъданлардан олтин ва кумушни ажратиб олишда, аналитик кимёда кумуш, никел ва симоб миқдорини аниқлашда, платинани кумушдан ажратиб олишда ҳам галваник усулда олтин ва кумуш югуртиришда қўлланади. Ўта заҳарли, нафас йўллари тўқималарини фалаж қилиб қўйиши натижасида одам ва ҳайвонларнинг бўғилиб қолишига олиб келади[1].

Манбалар
Ҳаволалар
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | ||||||||||||||||||||||||||||
| 1 | Ҳ | Ҳе | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2 | Ли | Бе | Б | C | Н | О | Ф | Не | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 3 | На | Мг | Ал | Си | П | С | Cл | Ар | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 4 | К | Cа | Сc | Ти | В | Cр | Мн | Фе | Cо | Ни | Cу | Зн | Га | Ге | Ас | Се | Бр | Кр | |||||||||||||||||||||||||||
| 5 | Рб | Ср | Й | Зр | Нб | Мо | Тc | Ру | Рҳ | Пд | Аг | Cд | Ин | Сн | Сб | Те | И | Хе | |||||||||||||||||||||||||||
| 6 | Cс | Ба | Ла | Cе | Пр | Нд | Пм | См | Эу | Гд | Тб | Дй | Ҳо | Эр | Тм | Йб | Лу | Ҳф | Та | W | Ре | Ос | Ир | Пт | Ау | Ҳг | Тл | Пб | Би | По | Ат | Рн | |||||||||||||
| 7 | Фр | Ра | Аc | Тҳ | Па | У | Нп | Пу | Ам | Cм | Бк | Cф | Эс | Фм | Мд | Но | Лр | Рф | Дб | Сг | Бҳ | Ҳс | Мт | Дс | Рг | Cн | Нҳ | Фл | Мc | Лв | Ц | Ог | |||||||||||||
| 8 | Ууэ | Убн | Убу | Убб | Убт | Убқ | Убп | Убҳ | Убс | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||