Kaputsin
Капуцин ёки оқ елкали капуцин(лотинча: Cебус cапуcинус) — Марказий ва Жанубий Америкада яшовчи занжирли маймунлар оиласига мансуб приматлар тури.
| Капицин | |
|---|---|
|
| |
| Илмий таснифлаш | |
| Олам: | Ҳайвонлар |
| Синф: | Сут эмизувчилар |
| Туркум: | Приматлар |
| Оила: | Маймунлар |
| Уруғ: | Капуцин |
| Халқаро илмий номи | |
| Cебус cапуcинус Линнаэус, 1758 | |
| Кичик турлари | |
| |
| Ареал | |
![]() | |
Тавсиф
капеуцинлар мойнаси асосан қора рангга эга бўлади[1]. Юзи пушти ёки оч буғдойранг, баъзида кўзларининг устида тўқ белгилар мавжуд [1][2][3] . Думи узун, ушлашга мослашган [4] бўлиб унинг учи кал бўлади.
Вояга этган капуцинлар узунлиги 33 дан 45 см гача, вазни 3,9 кг гача [1][5] . Думининг узунлиги 55 см гача бўлиши мумкин[1][5]. Эркаклар аёлларга қараганда ўртача 27 % каттароқ бўлишади[6] .
Ёйилиши
Панама, Колумбия ва Эквадорда учрайди. Улар ҳар хил турдаги ўрмонларда, жумладан, иккиламчи ўрмонларда, доим яшил ва баргли ўрмонларда, қуруқ ва ёмғирли ўрмонларда, мангровларда яшайдилар [7] .
Ҳаёт тарзи
Капицинлар кундузи фаол, умрининг асосий қисмини дарахтларда ўтқизади[1] . Бироқ, улар бошқа кўплаб янги дунё маймунларига қараганда тез-тез эрга тушиб турадилар[8]. Улар асосан тўрт оёқ устида ҳаракатланишади[9]. Капуцинлар 40 та маймундан иборан бўлган тўдаларда яшашади[10], гуруҳдаги эркаклар сонининг урғочи сонига нисбати ўртача 70 % ни ташкил қилади[10]. Истисно тарақасида, урғочилар бутун умрини қариндошлари ёнида ўтказадилар[10][11][12].
Озиқланиши
Капучинлар ҳамма нарсани ейдиган ҳайвонлардир. Рационнинг асосини мевалар ва ҳашаротлар ташкил қилади[13][14]. Мева рациондаги 50 % дан 67 % гача[13][15] ташкил қилади. Ўсимлик озуқасидан гуллар, ўсимлик ниҳоллари, ёш барглар, уруғларни ҳам истеъмол қилади [13][16] . Ҳашаротлардан қўнғиз личинкалари, шиллақуртлар, чумолилар ва уларнинг личинкалари, шунингдек, ариларни[13] афзал кўрадилар. Қушлар, қуш тухумлари, қурбақалар, калтакесаклар каби майда умуртқали ҳайвонларни ҳам овлайди. Олмахонларни ва тўтиқушларни овлаш ҳолатлари ҳам кузатилган[17] .
Насилчилик
Эркак бир неча урғочи билан жуфтлашиши мумкин[14][18]. Аёл ҳам бир нечта эркаклар билан жуфтлашиши мумкин бўлса-да, доминант эркакнинг жуфтлашиш эҳтимоли юқорироқ[18][19].
Жуфтланиш тахминан 2 дақиқа давом этади. Ҳомиладорлик беш ойдан олти ойгача давом мумкин[14]. Одатда ҳомла битта, лекин эгизаклар ҳам учайди. Кўпинча туғилиш декабрдан апрелгача бўлган қуруқ мавсумда содир бўлади[5][14] . Она янги туғилган чақалоқни олти ҳафталикгача орқасида кўтариб юради[14]. Беш ҳафталик ёшга этганида, бола қисқа вақт ичида онадан ажралиб туриши мумкин ва уч ойга қадар бола мустақил равишда ҳаракат қила олади. Болалар 6-12 ойгача она сути билан озиқланади[14]. Эркак ҳам, урғочи ҳам насл тарбиясида иштирок этади[12][14] .
Бошқа капуцинлар сингари, бу приматлар нисбатан секинроқ вояга етади. Балоғат ёши уч ёшда содир бўлади[7]. Бироқ, ўртача, урғочилар фақат этти ёшида насил берадилар[6]. Эркаклар фақат ўн ёшира репродуктив ҳисобланади[6] . Бундай ўлчамдаги приматнинг умр кўриш давомийлиги этарлича узоқ ва асирликда 54 йил давом этиши мумкин[6] .
Кичик турлари
ИУCН Қизил рўйхати иккита кичик турни ўз ичига олган:
- Cебус cапуcинус cапуcинус — Жанубий Америка қитъаси, Панаманинг шарқий қисми;
- Cебус cапуcинус cуртус — Горгон ороли.
Илгари оддий капучиннинг кичик тури ҳисобланган Себус тақлидчиси 2012 йилда алоҳида тур сифатида ажратилган. Боубли эт ал. (2012) C. cапуcинус ва C. имитатор шохлари тахминан 2 миллон йил авал ажралганлигини кўрсатди.
Адабиётлар
- Тҳомас Геиссманн: Верглеиченде Приматологиэ. Спрингер-Верлаг, Берлин ва 2003 йил, ИСБН 3-540-43645-6 .
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Эммонс, Л.. Неотропиcал Раинфорест Маммалс А Фиэлд Гуиде, Сеcонд, Университй оф Чиcаго Пресс, 1997 — 130—131-бет. ИСБН 0-226-20721-8.
- ↑ Луэдтке, Карен. Жунгле Ливинг: А лоок ат лифе анд соcиал беҳавиор оф ман анд монкей ин Cентрал Америcан, 2012 — 40—45-бет. ИСБН 0-9832448-2-0.
- ↑ Луэдтке, К.. Жунгле Ливинг: А лоок ат лифе анд соcиал беҳавиор оф ман анд монкей ин cентрал америcа, 2012 — 45-бет. ИСБН 0-9832448-2-0.
- ↑ „Медиcал Диcтионарй Cапучин Монкей“. Фарлех Инc.. 2011-йил 15-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 1-сентябр.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Роwе, Н.. Тҳе Пиcториал Гуиде то тҳе Ливинг Приматес. Погониас Пресс, 1996 — 95-бет. ИСБН 0-9648825-0-7.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Жаcк, К. „Тҳе Cебинес“, . Приматес ин Перспеcтиве. Охфорд Университй Пресс, 2007 — 107—120-бет. ИСБН 978-0-19-517133-4.
- ↑ 7,0 7,1 Ҳендерсон, C.. Фиэлд Гуиде то тҳе Wилдлифе оф Cоста Риcа. Университй оф Техас Пресс, 2000 — 454—455-бет. ИСБН 0-292-73459-Х.
- ↑ Примате Этҳологй. Андоза:Нп3, 2005 — 237—238-бет. ИСБН 0-202-30826-Х.
- ↑ Безансон, Л. „Онтогенетиc Инфлуэнcес он Поситионал Беҳавиор ин Cебус анд Алоуатта“, . Неw Перспеcтивес ин тҳе Студй оф Месоамериcан Приматес. Неw Ёрк: Спрингер, 2006 — 333—344-бет. ИСБН 0-387-25854-Х.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 Фрагасзй, Д., Висалбергҳи, Э. & Федиган, Л. „Лифе Ҳисторй анд Демограпҳй“, . Тҳе Cомплете Cапучин. Cамбридге Университй Пресс, 2004 — 74—79-бет.
- ↑ Жаcк, К. & Федиган, Л. Фемале дисперсал ин а фемале-пҳилопатриc спеcиэс, Cебус cапуcинус. — 2009.
- ↑ 12,0 12,1 Перрй, С.; Мансон, Ж.. Манипулативе Монкейс: Тҳе Cапучинс оф Ломас Барбудал. Cамбридге, МА: Ҳарвард Университй Пресс, 2008 — 118, 145—154, 169—214, 229—241-бет. ИСБН 978-0-674-02664-3.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 Wаинwригҳт, М.. Тҳе Натурал Ҳисторй оф Cоста Риcан Маммалс. Зона Тропиcал, 2002 — 135—139-бет. ИСБН 0-9705678-1-2.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 14,6 Дефлер, Т.. Приматес оф Cоломбиа. Боготá, Д.C., Cоломбиа: Cонсерватион Интернатионал, 2004 — 227—235-бет. ИСБН 1-881173-83-6.
- ↑ Фрагасзй, Д., Висалбергҳи, Э., & Федиган, Л. „Беҳавиорал Эcологй“, . Тҳе Cомплете Cапучин. Cамбридге Университй Пресс, 2004 — 43—47-бет. ИСБН 0-521-66768-2.
- ↑ МаcКиннон, К. „Фоод Чоиcе бй Жуэвениле Cапучин Монкейс“, . Неw Перспеcтивес ин тҳе Студй оф Месоамериcан Приматес. Неw Ёрк: Спрингер, 2006 — 354—360-бет. ИСБН 0-387-25854-Х.
- ↑ Перрй С. Росе Л. (1994). Беггинг анд трансфер оф cоати меат бй wҳите-фаcед cапучин монкейс, Cебус cапуcинус . Приматес 35 (4): 409—415
- ↑ 18,0 18,1 Жаcк, К. & Федиган, Л. „Доминанcе анд Репродуcтиве Суccесс ин Wилд Wҳите-Фаcед Cапучинс“, . Неw Перспеcтивес ин тҳе Студй оф Месоамериcан Приматес. Неw Ёрк: Спрингер, 2006 — 367—382-бет. ИСБН 0-387-25854-Х.
- ↑ Cарнегиэ, С., Федиган, Л. & Зиэглер, Т. „Пост-cонcептиве Матинг ин Wҳите-Фаcед Cапучинс“, . Неw Перспеcтивес ин тҳе Студй оф Месоамериcан Приматес. Неw Ёрк: Спрингер, 2006 — 387—405-бет. ИСБН 0-387-25854-Х.
