Karaj
Караж (форсча: کرج)[а] — Эроннинг Алборз вилоятининг Караж туманига қарашли туман ва вилоят марказидир[2]. Катталиги ва аҳолиси сони бўйича (Теҳрон ва Машҳаддан сўнг) мамлакатдаги учинчи йирик шаҳар. Алборз устонининг маъмурий маркази.
Караж / کرج | |
|---|---|
| шаҳар | |
| 35°49′00″Н 50°58′00″Э / 35.81667°Н 50.96667°Э | |
| Мамлакат | Эрон |
| Устон | Алборз устони |
| Майдон | 858 км2 (331 кв ми) |
| Маркази баландлиги | 1312 м |
| Иқлим тури | субтропик-ичкиконтинентал |
| Расмий тил(лар)и | форсча |
| Аҳолиси (2011) |
↗ 1 967 005 |
| Зичлиги | 2 300 киши/км2 |
| Миллий таркиб | асосан форслар |
| Конфессиявий таркиб | асосан мусулмонлар (асосий қисмини шиа мазҳаби эгаллайди) |
| Вақт минтақаси | УТC+3:30 |
| Телефон коди | +98 |
Гарчи округ 2016-йилги аҳолини рўйхатга олишда қайд этилганидек, 1,97 миллион атрофида аҳолига эга бўлса-да[3], 1,419 км2 (548 кв ми) кишининг аксарияти округнинг тоғли ҳудудида истиқомат қилади. Шаҳар ҳудуди бўйича Эронда Теҳрон, Машҳад ва Исфаҳондан кейин тўртинчи ўринда туради[4]. Эштеҳард округи[5] ва Фардис округи[6] аввалги аҳолини рўйхатга олишдан кейин алоҳида Караж туманидан бўлинган.
2006-йилги Миллий аҳолини рўйхатга олишда Караж Теҳрон вилояти таркибида эканлигида 385,955 хонадонда 1,377,450 киши истиқомат қилиши қайд этилган[7]. 2016-йилдаги сўнгги аҳолини рўйхатга олишда 508,420 хонадонда 1,592,492 киши яшаши аниқланган[7], шу вақтга қадар округ вилоятдан ажралиб, яқинда ташкил этилган Алборз вилоятининг бир қисмига айланган эди[2].
Караж ҳақидаги дастлабки маълумотлар милоддан аввалги ИИИ асрга доир. Шаҳар Сафавийлар ва Қожарлар сулолалари ҳукмронлиги даврида ривожланган ва ўша даврларга оид тарихий бинолар ва ёдгорликлар сақланиб қолинган. Бу шаҳар кўплаб дарахтлар, дарёлар ва яшил текисликлар каби табиий ресурслардан фойдаланиш имкониятининг мавжудлиги сабабли ҳам ўзига хос иқлимга эга. Теҳрондан кейин Караж Эрондаги муҳожирлар учун маъқул бўлган энг катта шаҳар ҳисобланади. Шунинг учун у „Кичик Эрон“ лақабини олган.
Тарихи
Караж атрофидаги ҳудудлар, масалан, Тепе Хурвин бронза давридан ва Калак ўлкаси темир давридан буён ривожланиб келмоқда[8][9]. Бироқ, ҳозирги Караж шаҳри асосан ХХ асрдаги замонавий саноат ривожланишининг натижасидир[9].
Тарихий жиҳатдан, Караж Теҳрон ва Қазвин ўртасидаги йўлда жойлашганлиги учун ҳам муҳим аҳамиятга эга бўлган[9]. Сафавийлар даврида тош кўприк қурилган бўлиб, у шаҳарга асосий ўтиш жойи сифатида хизмат қилган[9]. Товҳид майдонининг жануби-шарқида жойлашган йирик Шоҳ-Аббосий карвонсаройи ҳам худди шу даврда, Шоҳ Исмоил Сафавий ҳукмронлиги остида қурилган.
1810-йилда Қажар шаҳзодаси Сулаймон Мирзо ёзги курорт сифатида хизмат қилиш учун Кажарда Сулаймония саройини қурдирган[9]. Сарой тўртта минорадан иборат бўлиб, атрофи боғлар билан ўралган. Сулаймон Мирзонинг қабул қилиш хонасида Абдуллоҳ Хон Наққошбандийнинг бир жуфт сурати сақланган[9]. Бироқ, 1860-йилга келиб, сарой қаровсиз ҳолда ташлаб кетилган ва фақат саёҳатчилар учун бошпана сифатида фойдаланилган[9]. Носириддиншоҳ Қожар кейинчалик саройни қайта таъмирлатган[9]. 1917-йилда бу ерда Теҳрондаги Музаффарий қишлоқ хўжалиги мактаби ўрнига деҳқончилик мактаби ташкил этилган[9]. Кейинчалик Ризошоҳ Паҳлавий уни Теҳрон университетининг янги қишлоқ хўжалиги факултети учун бино сифатида тақдим этган[9].
Ўтган асрнинг 30-йилларида қишлоқнинг жанубий томонида 216 гектар майдонни эгаллаган йирик саноат мажмуасини қуриш режалари тузилган[9]. Ушбу „Караж саноат намуна шаҳарчаси“ Алборздан сув ва кўмир манбаларининг осон кириш имкониятидан фойдаланган ҳолда мамлакатдаги биринчи пўлат заводлари жойлашган жой бўлиши керак эди[9]. Бироқ, Германиядан олиб келинган қурилиш ускуналари Сувайш каналида инглизлар томонидан тортиб олинган ва режалаштирилган мажмуа қурилмай қолган[9].
Караждаги биринчи хусусий йирик саноат мажмуаси 1960-йилларда Муҳаммад Содиқ Фотеҳ томонидан қурилган[9]. Шаҳрак-э Жаҳоншаҳр деб аталган бу мажмуа нефт, чой ва тўқимачилик фабрикалари ҳамда ишчилар учун турар жойни ўз ичига олган[9].
Марваридлар саройи Паҳлавийлар даврида Меҳршаҳр туманига яқин жойда қурилган. У Муҳаммад Ризо Паҳлавийнинг опаси Шамс Паҳлавийнинг кўрсатмаси бўйича Франк Ллойд Wригҳт фонди (Талиэсин Ассоcиатед Арчитеcц) томонидан ишлаб чиқилган. Бу даврда у транзит ва саноат шаҳарчаси бўлган.
Тузилишнинг аксарияти ҳозир Басиж ташкилоти томонидан назорат қилинади ва унинг баъзи бўлимлари Эрон Маданий мерос ташкилоти томонидан жамоатчилик учун очиқ деб эълон қилинган.
Шаҳарнинг бошқа тарихий ҳудудларига Шаҳзода Сулаймон мақбараси, Эмāмзāде Раҳман, Эмāмзāде Зейд ва Паланг Абад э Эšтеҳард сингари зиёратгоҳлар киради[10].
Географияси
Минтақалари
Караж шаҳрининг маркази Караж дарёси ва эски Караж кўпригидан юз метр ғарбда жойлашган Караж майдони деб аталади. Ҳесāрак, Говҳар Дашт ва Šаҳрак э Азимиэ қишлоқлари Буюк Караж шимолида жойлашган.
Меҳршаҳр ва Фардис ўртасидаги йирик қишлоқ хўжалиги ҳудуди Меšкин Дашт Караж яқинида жойлашган.
Қуйидаги жадвал шаҳарнинг асосий туманларини келтирилган:
| Гоуҳар Даŝт | Меҳрŝаҳр | Киāнмеҳр | Караж ва ҳозир | Ҳесарак | Дерахти | Азимиэ | Оуж | Шаҳин Вилла | Боняд | Боқистон | Доулат Абад |
| Гарм Дарре | Ŝаҳраке Жаҳāнŝаҳр | Месбаҳ | Меҳр Вилла | Деҳқон Вилла | Маҳдаŝт | Ŝаҳраке Банафŝэ | Фардис | Ваҳдат | Калак ёки Ҳесар | Эстам Абад | Голŝаҳр |
| Голŝаҳр Вилла | Зибā Даŝт | Зоубе Оҳан | Сосаний | Ҳомаюн Вилла | Меҳрāнŝаҳр | Меҳди Обод | Ŝаҳраке Хāтам | Миан Жадде | Ҳайдар Обод | Савож Болоқ | Баҳористон |
Каражнинг очиқ майдондаги дам олиш масканлари орасида Эронзамин боғи, Парк э Ханваде, Теннис боғи, Парк э Мадар, Толеқон боғлари, Кордан боғлари, Жаҳоншаҳр боғлари, Пардис э Голҳа ва Гачсарнинг лола боғи каби кўнгилочар ҳудудлар мавжуд.
Иқлими
Каражнинг иқлими Теҳронникига қараганда бир оз салқинроқ. Йиллик ёғин миқдори 250 мм ташкил этади (ва Теҳрон каби ёғингарчилик тартиби Ўрта ер денгизи иқлимига ўхшайди). Кöппен-Геигер иқлим таснифи тизими шаҳар иқлимини совуқ ярим қуруқ (БСк) деб таснифлайди[11].
Амир Кабир тўғони ва бошқа кичик кўллар Каражда жойлашган. Шаҳар Алборз тоғидан шимолга, Каспий денгизига олиб борадиган йўл бўйлаб ҳаракатланиш учун бошланғич нуқта ҳисобланади[12].
Демографияси
| Караж этник гурурҳлари (Форс илғор тадқиқотчи олимлари)[13] | ||||
|---|---|---|---|---|
| Этник гуруҳлар | Фоиз | |||
| Форслар | 53% | |||
| Озарбайжонлар | 30% | |||
| Курдлар | 7.2% | |||
| Гилаклар ва Табарийлар | 5% | |||
| Лурлар | 4.1% | |||
Караж аҳолисининг аксарияти форслар ва шаҳарнинг иккинчи йирик этник-лингвистик гуруҳи бўлган озарбайжонлар ташкил қилади. Курдлар, Гилак, Табари ва Лурлар Караж аҳолиси орасида бошқа миллатлардандир.
| Эркак | Аёл | Жами | Реф. |
|---|---|---|---|
| 890 824 | 886 570 | 1 759 394 | [14] |
| ёш (0-14 ёш) | ёш (15-29 ёш) | ёши (30-64 ёш) | ёши (65 ёш ва ундан катта) |
|---|---|---|---|
| 20,3% | 23,6% | 50,2% | 6,0% |
Транспорт тизими
Темир йўли
Караж темир йўл ва автомобил йўллари орқали Теҳрон билан боғланган. Теҳронгача бўлган темир йўлининг узунлиги 40 км ни, Қазвин билан боғлайдиган темир йўл эса 100 км ни ташкил этади. Шаҳарлараро темир йўл орқали Теҳрон метро тизимига ўтиш мумкин.
Метро тизими
Шаҳарга 2 та линия ва 10 та стансиядан иборат Караж метроси хизмат кўрсатади. Караж шаҳар темир йўл ташкилоти 2001-йил 21-декабрда ташкил этилган[15][16].
| Чизиқ | Чизиқ маршрути | Узунлик | Стансиялар |
|---|---|---|---|
| 1 | Гермдаре — Меҳестаннинг янги шаҳри | 43 км (26,7 мил) | 7 |
| 2 | Камолшаҳр — Маллард | 27 км (16 мил) | 23 |
| 3 | Караж — Азимия | 14 км (9 мил) | 12 |
| 4 | Бағистон — Караж (Паям) аэропорти | 18 км (11.1 мил) | 19 |
| 5 | Шаҳид Моазен булвари — Муҳаммадшаҳр | 12 км (7,5 мил) | 10 |
| 6 | Истағлол булвари — Шоҳид Солтаний майдони | 9 км (6 мил) | 8 |
| Жами: | 97 км (60 мил) | 76 | |
Яна қаранг
Эслатмалар
Манбалар
- ↑ Караж cан бе фоунд ат ГЕОнет Ном Сервери, ат тҳис линк, бй опенинг тҳе Адванcед Сеарч бох, энтеринг "-3069644" ин тҳе "Униқуэ Феатуре Ид" форм, анд cлиcкинг он "Сеарч Датабасе".
- ↑ 2,0 2,1 Ларижани. „Алборз провинcе эстаблишмент лаw“ (фа). Ламтакам. Гуардиан Cоунcил (1389-йил 16-апрел). 2023-йил 16-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 16-декабр.
- ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1395 (2016)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2020-йил 28-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
- ↑ Cитй Популатион: ИРАН: Мажор Cитиэс
- ↑ Раҳими. „Эштеҳард cоунтй wас аддед то тҳе мап оф cоунтрй дивисионс“ (фа). ДОЛАТ. Министрй оф Интериор, Политиcал анд Дефенсе Cоммиссион (2012-йил 10-июн). 2015-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 11-ноябр.
- ↑ Раҳими. „Wитҳ тҳе аппровал оф тҳе говернмент боард: Тҳе cоунтиэс оф Фардис, Бадреҳ анд Балавеҳ wере аддед то тҳе мап оф cоунтрй дивисионс“ (фа). Меҳр Неwс. Министрй оф Интериор, Боард оф Министерс (2013-йил 7-июл). 2023-йил 24-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 11-ноябр.
- ↑ 7,0 7,1 „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1385 (2006)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2011-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 25-сентябр.
- ↑ Л. ван ден Бергҳе, Ла нécрополе де Кҳūрвīн, Истанбул, Недерландс Ҳисторисч-Арчаэологисч Институут ин ҳет Набиже Оостен, 1964.
- ↑ 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 9,13 9,14 Ҳоурcаде. „КАРАЖ и. Модерн Cитй“. Энcйcлопаэдиа Ираниcа. Қаралди: 2022-йил 15-октябр.
- ↑ www.сиранг.cом. „Караж cитй ин Алборз провинcе, травел то иран, Висит Иран“. итто.орг | Иран Тоурисм & Тоуринг. 2024-йил 22-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 12-май.
- ↑ „Cлимате: Караж - Cлимате грапҳ, Температуре грапҳ, Cлимате табле“. Cлимате-Дата.орг. Қаралди: 2013-йил 9-сентябр.
- ↑ Иран.
- ↑ „Парс“. Парс. 2016-йил 17-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 12-феврал.
- ↑ „درگاه ملی آمار“. www.амар.орг.ир. 2019-йил 6-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 26-июн.
- ↑ „Караж Урбан Раилwай Ҳисторй“. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 27-май.
- ↑ „Иран Раилwайс Мап“. 2014-йил 8-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 12-май.
Ҳаволалар
- Караж шаҳар портали (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-11-01 санасида архивланган)
- Алборз вилояти ҳақида (Wайбаcк Мачине сайтида 2024-05-09 санасида архивланган) (форсча)
- Эрон Ички ишлар вазирлиги (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-12-05 санасида архивланган)
- Тҳе cитй оф Караж (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-06-25 санасида архивланган)