Karantin

Карантин (итал. қуарантена — қирқ кун), карантинлаш — 1) тиббиётда — ўта хавфли юқумли касалликлар тарқалишини чеклашга каратилган эпидемияга қарши маъмурий ва санитария тадбирлари мажмуи. К. маълум ҳудудни касаллик тарқатувчи манбадан муҳофаза қилиш ва уни йўқотишга ҳамда касалликнинг бир жойдан бошқа ҳудудларга тарқалиб кетишига йўл қўймасликка қаратилган профилактик тадбир ҳисобланади. Шу мақсадда К. эълон қилинган жойда аҳоли орасида ҳамма турдаги алоқа, борди-келди кескин чекланади. К. эпидемияга қарши курашиш фавқулодда комиссия томонидан эълон қилинади ва "Халқаро тиббий-санитария қоидалари" (конвенсия) асосида амалга оширилади. Бу ҳужжат дастлаб 1951 й. Парижда Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ)нинг 4-сессиясида қабул қилинган. 1973 ва 1981 йилларда бу ҳужжатга ЖССТнинг 26 ва 34-сессияларида қўшимчалар киритилган.

К. биринчи марта ХИВ асрда Италияда қўлланган. Шунда ўлат тарқалган юртдан келган кема 40 кунгача қирғоққа яқинлаштирилмасдан денгизда ушлаб турилган. Дастлаб К. жуда кўп касалликларда қилинар, ҳатто, унчалик хавфли бўлмаган қизилча (скарлатина) касаллигида ҳам бемор 40 кун алоҳида хонада ушлаб туриларди. Ҳоз. К. ўта хавфли юқумли касалликлар: тоун (ўлат), сариқ иситма; кана ва чивин орқали тарқаладиган вирусли геморрагик иситмалар: Марбург , Эбол ва Лаас иситмалари, Денге, Чикугуня, Рифт водийси, Ғарбий Нил иситмаси ва энсефалит касаллигида эълон қилинади. "Халқаро тиббий-санитария қоидалари"га асосан, К. аэропорт ва денгиз портларида ҳамда автомобил йўлларида жойлашган санитария — карантин пунктлари ходимлари томонидан амалга оширилади. Бунда К. касаллик тарқалган ўчокдан келган транспорт воситаси, экипаж аъзолари ва йўловчилар саломатлиги текширилади, зарурат бўлганида уларнинг бадани кўздан кечирилади. "Денгиз санитария декларацияси" ва "Самолёт декларацияси"нинг санитария қисмини, шунингдек, дератизация (кемирувчиларга қарши тадбирлар) ўтказилгани тўғрисидаги гувоҳнома, транспорт воситаси ичида кемирувчилар бор-йўқлигини аниқлаш ушбу хизмат ходимларининг вазифаси ҳисобланади. Зарурат бўлганида дезинфексия, дезинсексия ва дератизация тадбирлари амалга оширилади.

Бемор билан мулоқотда бўлганлар юқумли касалликлар шифохоналари ва изоляторларда алоҳидаланиб, касалликнинг яширин даври ўтгунча, мас, ўлатда 6 кунгача тиббий кузатув остида бўлади. Бу даврда маълум профилактик даволаш курси белгиланади.

2)Ўсимликлар ҳимоясида — мамлакат ҳудудига қишлоқ хўжалиги экинларининг жуда хавфли зараркунандалари, касаллик қўзғатувчилари ва бегона ўтларнинг кириб келишидан ҳимоя қилиш ва зарарланиш ўчоқларини аниқлаш, иҳоталаш ва йўқотишга қаратилган давлат чоратадбирлари тизими. Ҳисоб-китобларга қараганда ўсимлик зараркунандалари ва касалликлари жаҳон бўйича озиқовқат экинлари потенсиал ҳосилининг 20—25% ни йўқ қилади. Мамлакатлараро савдо-иқтисодий алоқаларнинг кенгайиши даражасига қараб бир мамлакатда учрамайдиган зараркунандалар, касалликлар ва бегона ўтлар турларининг бошқасига кириб келиши хавфи ортиб боради. Мас, уруғлик ва кўчатлар, қишлоқ хўжалиги хом ашёси ва б. йўллар билан Америкадан Европага филлоксера (ток бити), қизилқон бит, кўпгина червецлар, Колорадо картошка қўнғизи, картошка фитофтораси, зарпечак, амброзия каби бегона ўтлар келиб қолган, ўз навбатида, Европа ва б. мамлакатлардан Америкага гессен пашшаси, япон қўнғизи, дон қўнғизи, ситрус мевалар раки ва б. тарқалган.

Ўсимликлар К. бўйича биринчи қонун Франсияда ғалла экинлари поя занги эпифитотияси муносабати билан қабул қилинган (1660). АҚШда филлиоксерага қарши кураш зарурати туфайли 1881 йилда биринчи қонун кучга кирди. 1870—1915 йилларда қишлоқ хўжалиги ривожланган Германия, Франсия, Австралия, Австрия, АҚСҲ, Мексика ва б.да К. бўйича қонунлар қабул қилинди. ХХ асрнинг 70-й.ларида 100 дан ортиқ мамлакатда К. қоидалари ишлаб чиқилди ва бу қоидаларнинг бажарилишини назорат қиладиган муассасалар барпо қилинди. Собиқ СССРда 1931 йилда К. хизмати йўлга қўйилди. Шу йили К. касалликлар ва зараркунандаларнинг , 1935 йилда К. бегона ўтларнинг биринчи рўйхати тасдиқланди.

1932 й. Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги қошида Республика ўсимликлар карантин давлат инспексияси хизмати ташкил қилинди. Ўзбекистон Республикасининг "Ўсимликлар карантини тўғрисида" қонуни 1995 й. 31 августда кабул қилинди. Ўсимликлар К. тадбирлари бўйича МДҲ доирасида Ўзбекистон ҳам қўшилган давлатлараро шартнома имзоланган (1992). Ўзбекистонда ўсимликлар карантини бўйича давлат хизматини Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги қошидаги ўсимликлар карантини Бош давлат инспексияси ("Ўзбошдавкарантин") бажаради.

Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги тарихида кўрилган қатъий чораларга қарамай республика ҳудудига бошқа мамлакатлардан кўп турдаги ўта хавфли К.даги зарарли объектларнинг ўтиб қолиши ҳолатлари кузатилган. 1939 йилда Япониядан келтирилган тут кўчати билан комсток қурти, 1964 йилда калифорния қалқондори, 1972 йилда Колорадо қўнғизи, 1980 йилда иссиқхона оққаноти (қаранг Оққанотлар), 1981 йилда Туркиядан тўрт доғли донхўр, 1983 йилда шарқ мева қурти ва б. тарқалди ва улар қишлоқ хўжалигига катта иқтисодий зарар келтирмокда.

ХХИ аср бошида К. кураш тадбирлари қўлланиладиган халқаро рўйхатга 300 дан ортиқ турдаги ўта хавфли ўсимликлар К.и объектлари киритилган. Уларнинг 66 таси ўсимликлар зараркунандалари (ғўза куяси, осиё ғўза тунлами, америка оқ капалаги, апелсин қалқондори, илдиз қурти ва б.), 41 таси замбуруғли, нематодали, бактерияли, вирусли ўсимликлар касалликлари (ғўза антракнози, картошка раки, пармаловчи нематода, маккажўхори вилт касаллиги ва б.) дир. Ўзбекистонда 143 турдаги К. объектлари рўйхатга олинган. Шулардан 12 та тури кам тарқалган. 3) Ветеренарияда — ҳайвонларнинг ўта юқумли, тез тарқалиш хусусиятига эга бўлган ва катта иқтисодий зарар келтирадиган касалликлари ўчоқларини чегаралаш ва йўқ қилиш бўйича тадбирлар мажмуи.

Халқаро эпизоотия бюроси рўйхатига кўра (Бош сессия, 1983), оқсим, бруцеллёз, сил, везикуляр стоматит, куйдирги, Ауески касаллиги; қорамолларда — ўлат, ўпканинг умумий яллиғланиши, қорасон (эмфизематоз карбункул), туяларда — ўлат ва чечак; отларда — манка, эпизоотик лимфангит, юқумли анемия, энсефаломиелит, контагиоз плевропневмония, ўлат, юқумли ринопневмония; паррандаларда — нюкасл касаллиги, пастеррелёз, ичак дифтерита, микоплариоз, чечак; сохта ўлат, асаларида — америка ва европа чириш касаллиги; эчкиларда — юқумли плевропневмония, қўйларда — ўлат, Рифт водийси иситмаси, қўйларнинг катарал иситмаси, қўйларнинг чечаги, чўчқаларда — классик ўлат, Тешен касаллиги ва б. К. тадбирлари жорий этиладиган касалликларга киради.

Ўзбекистонда кўпгина чорва ҳайвонларининг юқумли касалликлари тугатилган, кўпчилиги эса тарқалмаган. Оқсим, отларнинг юқумли анемияси чекланган ҳолларда учрайди.

Ветеренария амалиётда касалликнинг тарқалиш ва хавфлилик даражасидан келиб чиққан ҳолда, айрим хонадон, ферма, пода, асалари оилалари, сув хавзаси, хўжалик, аҳоли яшаш пунктлари, туман, шаҳар, вилоят, республика ҳудудларига тегишли ҳужжатлар асосида К. қўйилади.

К. тадбирлари ҳар бир касалликни тугатиш бўйича тегишли кўрсатма ва йўриқнома асосида ўтказилиб, ҳайвонларни К. ҳудудига киритиш, чиқариш, маҳсулот тайёрлаш, ярмарка, бозорларда мол сотиш тақикланади. К. белгиси чегарага осиб қўйилади ва крровул пости ташкил этилиб, кириб-чиқиш тартибга солинади.

Шоносир Шоваҳобов, Султон Алимуҳамедов, Ҳошим Нурмаматов.