Kariyes
Кариес (лотинча: cариэс — чириш) — тиш касаллиги (қаранг: Тиш чириши)[1]. Кариес кенг тарқалган касаллик бўлиб, аҳолининг 95% да учрайди. Кариес мураккаб патологик жараён бўлиб, бунда тиш тўқималари тез ёки секин емирилади ва тишда зарарланган бўшлиқ – ковак ҳосил бўлади. Ҳозирги вақтда кариеснинг келиб чиқиши ҳақида бир неча юз назариялар бор. Кариесни келиб чиқишида кўпгина факторлар ўрин тутади. Асосий факторларга қуйидагилар киради:
| Кариес | |
|---|---|
 Кариесдан зарарланган тиш | |
| Классификацияси ва ташқи линклар | |
| ДисеасесДБ | 29357 |
| МедлинеПлус | 001055 |
| МеСҲ | Д003731 |
– оғиз бўшлиғи микрофлораси;
– овқат ва овқатланиш режими;
– сув таркибидаги фторнинг миқдори;
– сўлакнинг таркиби ва ҳажми;
– организимнинг умумий ҳолати;
– организимга бўлган экстремал та’сирлар;
– ташқи ва ички муҳитдаги эндоген ва экзоген факторлар.
Кариеснинг уч хил тури мавжуд: анатомик, топографик ва клиник. Анатомик тасниф асосан эмал кариеси, дентин кариеси, семент кариесдан иборат. Топографик тасниф хасталик чуқурлигига асосланган бўлиб қуйидагича бўлинади: доғ шаклидаги кариес, юза кариес, ўрта кариес ва чуқур кариес . Клиник кечиши бўйича тез кечувчи ва секин кечувчи кариеслар мавжуд. Клиник кўринишига кўра оқ ва пигментланган доғлар (жигаррангдан қонғир ранггача) бўлади. Текширишларда кариес жадал кечганда оқ, секин кечганда пигментланган бўлиши аниқланган. Кариесни кечиши эса даво режасини тузишда катта аҳамиятга эга.
Кариес коваклари Блек таснифига асосан В та синфга бўлинади:
И синф кичик ва катта озиқ тишларнинг фиссуралари, табиий изларда жойлашган кариес коваклари;
ИИ синф премоляр ва молярларнинг контакт юзаларда жойлашган кариес коваклари;
ИИИ синф кесув қирранинг бутунлиги сақланган қозиқ ва кесув тишларнинг контакт юзаларидаги кариес коваги;
ИВ синф кесув қирра бурчагининг бутунлиги бузилган қозиқ ва кесув тишларнинг контакт юзасидаги кариес коваги;
В синф тишларнинг вестибуляр ва орал юзаларининг бўйин қисмида жойлашган кариес коваклари.
Доғ шаклидаги кариес
Одатда доғ шаклидаги кариесда беморлар ҳеч қандай субектив сезгиларни қайд қилмайдилар. Айрим ҳолларда беморлар тишнинг қамашишидан шикоят қиладилар. Эмал деминерализацияси чегараланган юзада рангининг ўзгариши, уни оқ, оч жигарранг, тўқ жигаррангдан қонғир тусгача бўлиши кузатилади. Касаллик тишнинг чегараланган қисмида эмал ялтироқлигини йўқолиши билан бошланади. Одатда бундай ўзгаришлар тишнинг бўйин қисмида жойлашади. Зондлаганда ушбу юза текис, оғриқсиз. Витал бўяш синамасида доғ кўк рангга бўялади.
Юза кариес
Юза кариес ҳосил бўлган доғ кариес ўрнида деструктив ўзгаришлар натижасида ҳосил бўлади. Бемор химик та’сирлар ширин, шўр, нордондан ҳосил бўладиган қисқа муддатли оғриқдан шикоят қилади. Агар кариес коваги тишнинг бўйин қисмида жойлашган бўлса термик та’сирдан ҳам оғриқ пайдо бўлиши мумкин. Кўрик ўтказилиб зондлаганда кичик нуқсон аниқланади. Нуқсон фақат эмал қаватида жойлашади. Электр сезувчанлик 2–6 мкА тенг бўлади. Юза кариесни аниқлашда гипоплазия, тиш эрозияси, понасимон нуқсон билан
солиштирма ташхис ўтказилади.
Ўрта кариес
Ўрта кариесда нуқсон эмал, дентин чегарасидан ўтиб ўртача чуқурликка эга бўлади. Аксарият ҳолларда бемор оғриқ сезмайди. Камдан-кам ҳолларда бемор термик, механик, химик та’сирлардан пайдо бўладиган қисқа муддатли оғриқдан шикоят қиладилар. Кўрик ўтказилиб, зондлаганда ўртача чуқурликка эга бўлган кариес коваги борлиги, ковак тубида юмшаган дентин борлиги учун ғадирбудурлилиги аниқланади. Ўрта кариесни аниқлашда понасимон нуқсон, эрозия, сурункали периодонтит билан солиштирма ташхис ўтказилади.
Гипоплазия, эрозия, понасимон нуқсон белгилари юқорида баён этилди. Сурункали переодонтит билан солиштирма ташхис ўтказилганда қуйидагиларга э’тибор берилади. Ўрта кариесни чархлаганда сезувчанлик эмал дентин чегарасида мавжуд. Сурункали периодонтитда эса сезувчанлик йўқ. Электр сезувчанлик ўрта кариесда 2–6 мкА га, переодонтитда эса 100 мкА га тенг бўлади.
Чуқур кариес
Чуқур кариес учун ҳамма турдаги та’сирлардан ҳосил бўладиган қисқа муддатли оғриқ хосдир. Оғриқ та’сир этувчи муолажани олгандан сўнг тўхтайди. Кўрик ўтказилиб юмшаган дентин бўлган чуқур кариес коваги борлиги аниқланилади. Зондланганда кариес коваги туби оғриқли, электр сезувчанлиги 8-10 мкА га тенг, лекин айрим ҳолларда 12–14 мкА га тенг бўлади. Чуқур кариесни аниқлашда ўрта кариес, ўткир қисман пулпит ва сурункали фиброз пулпит билан солиштирма ташхис ўтказилади. Ўрта кариес та’сирлардан ҳосил бўлган оғриқ билан,
ковакнинг чуқурлиги билан фарқланади. Пулпитлардан оғриқнинг ўзўзидан пайдо бўлиши, оғриқнинг давомийлиги билан фарқланади. Пулпитларда электр сезувчанлик 15–20 мкА га тенг бўлади.
Кариесларни даволаш
Кариесни даволаш маҳаллий ва умумий характерга эга. Умумий характерга эга бўлган даволаш тадбирлари одам организмининг ҳимоя кучларини, тўқималар резистентлигини оширишга қаратилган. Шу мақсадда беморга Б, Д, Э витаминлар ҳамда минерал компонентлар тавсия этилади. Масалан, глюканат калсий, фитин. Маҳаллий даво тўқималарда содир бўлган ўзгаришларга боғлиқ. Доғ шаклидаги кариесда тўқималар чархланмайди ва доғ ҳосил бўлган деминерализация бўлган соҳага йўқотилган минерал компонентлар киритилади. Бунинг учун реминерализацияловчи эритмалар апликация қилинади. Ушбу эритмаларнинг асосий компонентини калсий, фосфор, фтор ташкил этади. Реминерализация терапиясининг эффективлигини витал бўяш синамасини ўтказиб аниқланади. Таркибида фтор сақловчи тиш пасталаридан фойдаланиш тавсия этилади. Тишда кариес коваги бўлган тишларни даволаш учун патологик ўзгариш содир бўлган тўқималарни олиб ташланади. Ўрта кариесни даволашда кариес ковагини чархлаб, шакллантириб, қуритилиб, аввал таглик сўнг доимий пломба қўйилади.
Чуқур кариесни даволашда кариес ковагининг микрофлорасини зарарсизлантириш пулпанинг яллиғланишининг олдини олиш мақсадида даволовчи малҳам қўйилади. Даволовчи малҳам сифатида таркибида гидроокисид калсий бўлган пасталардан фойдаланилади. Даволовчи малҳамдан сўнг ажратувчи сувли дентин, фосфат сементли таглик сўнг доимий пломба билан тикланади. Юза, ўрта ва чуқур кариесларда албатта патологик ўзгарган тўқималарини олиб ташлаш керак бўлади. Бунинг учун тиш чархланади. Тишни чархлаш кариесни даволашнинг асосий босқичларидандир. Кариес коваги синфидан қат’ий назар чархлаш ва кариес ковагини шакллантириш қуйидаги босқичлардан иборат.
1. Зарур бўлса оғриқсизлантириш.
2. Кариес ковагини очиш.
3. Кариес ковагини кенгайтириш ва некротомия қилиш (юмшаган ва пигментланган дентинни олиб ташлаш).
4. Ковакни шакллантириш. Кариес ковагини чархлашда соғлом тўқималарни асраш принсипига асосланган ҳолда патологик ўзгарган тўқималарни олиб ташланади.
5. Кариес ковагини шакллантирилгандан сўнг, тишнинг анатомик шаклини ва функсионал ҳолатини тиклаш мақсадида пломбаланади. Пломбалаш учун ковакни тайёрланади. У қуйидаги босқичлардан иборат:
1. Пломбалаш учун керак бўлган асбобларни тайёрлаш;
2. Пломбаловчи хомашёни тайёрлаш;
3. Пломбаланадиган ковакни сўлакдан ҳимоя қилиш;
4. Ковакни қуритиш;
5. Ковак контакт юзада бўлса ажратувчи матрица қўйиш;
6. Пломбаловчи хомашёни тайёрлаш;
7. Ковакни қайта қуритиш;
8. Таглик қўйиш;
9. Пломбаловчи хомашёни ковакка киритиш;
10. Пломбани шакллантириш, силлиқлаш ва сайқал бериш;
11. Пломбани сўлакдан изоляция қилиш.
КАРИЕС ПРОФИЛАКТИКАСИ
Ҳозирги давргача кариес касаллигининг келиб чиқиш сабаблари охиригача аниқланмаган. Кариесни келтириб чиқарувчи учта омил ўрин тутади:
1. Тиш карашлари микроорганизмлари;
2. Ширинликлар;
3. Фтор тақчиллиги.
Шу учта омилга та’сир кўрсатиш кариес интенсивлигини камайишига олиб келади. Кариес интенсивлигини камайтириш учун тишни карашлардан тозалаш, кунлик таомномада ширинликни камайтириш, фтор тақчиллигини бартараф этиш зарур бўлади.
Таянч иборалар
Кариес – тиш қаттиқ тўқималарининг емирилиши натижасида зарарланган бўшлиқ – ковак ҳосил бўлиши билан кечадиган касаллик;
Нокариесли нуқсонлар – тиш қаттиқ тўқималарининг кариес табиатига эга бўлмаган касалликлари;
Гипоплазия – тиш тўқималарининг ривожланмаслиги билан характерланадиган нокариесли нуқсон;
Флюороз – организмга ме’ёрдан ортиқ фтор элементининг кириши оқибатида юзага келадиган нокариесли нуқсон;
Патологик едирилиш – тиш тўқималари едирилишининг тез кечиши;
Понасимон нуқсон – тишнинг вестибуляр юзасининг бўйин қисмида «В» шаклида нуқсон пайдо бўлиши билан кечадиган нокариесли нуқсон;
Тишнинг чиқиши – тишнинг алвеола катагида бўшашиб қолиши;
Тишнинг синиши – тиш бутунлигининг бузилиши[2].