Karkidon
| Шаҳар | |
| 41°04′25″Н 71°12′23″Э / 41.07361°Н 71.20639°Э | |
| Мамлакат | Ўзбекистон |
| вилоят | Наманган вилояти |
| туман | Чуст тумани |
| Вақт минтақаси | УТC+5 |
|
| |
Каркидон (русча: Каркидан) – Ўзбекистон Республикаси Наманган вилояти Чуст туманига қарашли шаҳарча 2009-йилда шаҳарча мақоми берилган[1].
Тарихдан маълумки, жой номлари топонимикасида асосан маҳаллий аҳолининг уруғи, қабиласи номидан ёки қиладиган иш фаолиятидан келиб чиқиб номланган. Каркидон қишлоғида ҳам аҳолининг асосий қисмини ўзбеклар ва озроқ қисмини қирғиз, қипчоқлар ташкил қилади. Каркидон қадим тарихга эга қишлоқ бўлиб, бир қатор жиҳатлари билан алоҳида ажралиб туради. Жумладан, қишлоқнинг табиий географик шароити, аҳолисининг қадимдан ўтроқ турмуш тарзини кечирганлиги, дехқончилик ва боғдорчилик билан шуғулланиб келганлигини таъкидлаш мумкин[2].
Тадқиқотчи В. П. Наливкиннинг ёзишича, Фарғона водийсида қадимдан ўзбекларнинг минг, юз, қирқ, керки, қипчоқ ва бошқа уруғларнинг яшаб келганлигини таъкидлайди. Шундан келиб чиқиб „Каркидон“ номи ва аҳолисини „керки“ уруғига боғлаш ҳам мумкин.
Каркидон сўзининг луғавий маъноси – „Кар“ топонимининг ўзаги Ҳинд-европа тилларига мансуб бўлиб „шаҳар, қўрғон, уя, атрофи ўралган жой“ деган маъноларни билдиради. „Ки“ ўзаги эса „кўк“, „тоғ“, „тепа“ деган маъноларни билдиради. „Дон“ қўшимчаси эса „жой“, „макон“ маъноларини билдириб, „дон етиштирувчилар қўрғони“ деган маънони билдирган.
Яна бир манбада Каркидон қишлоғига Арабистоннинг Карк деган жойидан (ҳозир Ироқдаги шаҳар) қабилалар кўчиб келганлигини таъкидлаш мумкин. „Карк“дан кўчиб келган қабилалар ҳозирги Каркидон қишлоғининг шимолий – шарқий қисмига келиб жойлашганлиги улар асосан дехқончилик билан шуғулланганликлари ва қишлоқнинг юқори қисмида уй жой қуриб яшаганликлари қишлоқ номини эса „Карки“ ёки „Карки юртидан кўчиб келганлар“, „Каркидан келганлар“ яшайдиган жой деб аташгани ҳам ривоят қилинади. Каркидан келганлар асосан дехқончилик ва боғдорчилик билан шуғулланганлар.
Сув танқислиги, қурғоқчилик бўлганда ҳам Каркидон ҳудудида ер остидан чиқадиган сув булоғи тўхтамаган ва сой суви қишлоқ бўйлаб оққан бу ерда дехқончилик, боғдорчилик учун ер унумдор бўлган. Аҳоли дехқончиликда асосан тариқ, буғдой, арпа етиштириш билан шуғулланган. Каркидон ҳудудидаги сувга бой, унумдор ерлар дарагини билганлар бошқа жойлардан келиб бу ердаги донни кўриб хайратланиб бу ер Каркидон экан яъни „донга бой жой“ деб атаганлар.
Каркидон сўзининг яна бир луғавий маъноси форсийча „Корки“ - „ишлов берувчилар“ ва „дон“ – „жой“, „макон“ маъносини билдириб „донга ишлов берувчилар жойи“ ёки „дон етиштирувчилар макони“, „дон етиштириладиган жой“ деган маънода ҳам учрайди.
Демак „Каркидон“ – „тепадаги қишлоқ“, „тепадаги жой, макон“, „тепадаги қўрғон“ маъносида ёки „дон етиштирувчилар қўрғони“ каби маъноларни билдирганлигини кўриш мумкин.
Яна бир ма'лумотда Каркидон ҳудудини “Карк”дан кўчиб келган 4 та ака-ука келиб, 4-қисмга бўлиб олишгани ҳақида ривоят қилинади. Булар:
1. Боқи – Боғормос маҳалла.
2. Юрти – Ютмос маҳалла.
3. Жўқи – Кўк тош маҳалла.
4. Доди – Лайлак уя маҳалла.
Ҳозирги кунда Каркидон қишлоғида юқоридаги номдаги маҳаллалар мавжуд. Қуйида ушбу маҳаллалар ҳақида қичқача ма'лумот бериб ўтамиз.
Кўктош – Кўк рангдаги мармар тош. Халқ орасида мазкур мармарнинг уст қисмидаги чуқурчага сув қуйиб ичилса, кўк йўталга да'во бўлади деган тушунча мавжуд. Бундай тошлар бошқа туманларда ҳам бор ва халқ орасида уларни шифобахш деб биладилар.
Маҳаллада ҳақиқатдан ҳам 3 та катта кўктош мавжуд бўлиб, қишлоқ кексаларининг айтишларича, бир пайтлар бу жойлар дала майдонлари бўлган. Қаттиқ момоқалдироқдан кейин учта кўктош пайдо бўлиб қолган деб айтишади.
Вақтлар ўтиб дала ерлари аҳолига уй-жой сифатида фойдаланиш учун берилган. Кўктош маҳалласи, Мустақиллик кўчасида яшовчи Салимбой отанинг айтишларича, учта ака –ука яшашлари учун шу жойда ҳовли қилиб уй қуришган. Салимбой ота бир куни тунда зарурат туфайли ташқарига чиққанларида, тош ичидан гўзал аёл кўринган. Аёл лаби қимирламай гапирган. Худди шу ҳолат йиллар ўтиб, шу хонадон келинига ҳам кўринган. Салимбой отанинг ўғиллари Ваҳобжон ота ҳозир ҳам шу жойда яшайди.
Кўктош маҳалласининг олма дарахти, жийдаси машҳур бўлган. Жийданинг нонжийда тури пўсти юпқа бўлиб, этли, данаги ингичка тўрлама (ёки қандак, жийда), тотли, пўсти этига ёпишган, данаги ўрта чўзиқ, чилон жийданинг меваси майда, мазаси ўртача ширин, данаги ингичка (кўпинча,табобатда ишлатилган), чилон жийда кўпроқ ёввойи ҳолда чўлларда ўсган.
Боғормос – маҳалласи Боғи армас (шева), я'ни “Боғ тугамас, боғ аримас” ерга суқилган нарса кўкламай қолмайди ма'носини англатади. Маҳалла аҳолиси ариқ, зовурлар атрофига сел келиш ҳавфини олиш мақсадида турли-туман кўчатлар экаверишган шуни натижасида экилган кўчатлар хатосиз кўкариб, кўпайгани боис шундай номланган. Маҳалла ер майдони 56,8 гектарни ташкил қилади.
Туман марказидан 10 километр масофада жойлашган . Аҳолиси асосан деҳқончилик, чорвачилик, боғдорчилик. Маҳалла шимолдан Варзигон, Ғова жанубдан Кўктош, ғарбдан Лайлак уя, Шарқдан Ютмос маҳаллалари билан чегарадош.
Ютмос- маҳаллий аҳоли фикрича ётмас (шевада), я'ни тиниб-тинчимас, меҳнаткаш ма'носини билдиради. Маҳалла 2013-йил 30 декабрда давлат рўйхатидан ўтган. Маҳалла туман марказидан 8 км 100 метр масофада жойлашган.
Аҳолиси деҳқончилик, чорвачилик, боғдорчилик билан шуғулланади.
Юртмос маҳалласида Мухирбой бобо (чаққон қассоб бўлган), Юлдуз буванинг боғларидаги олмалар жуда машҳур бўлиб, бу олмаларнинг ватани Наманган экан. Қишлоқда кимнинг бир парча томорқа ери бўлса, ҳовлисининг саҳнида узум экилган бўлган. Узумнинг чилги, оқ чилги, қора чилги турлари, думалоқ, дили кабутар, оқ кишмиш, қора кишмиш сингари навлари сероб бўлган.
Ютмос маҳалласи шарқ томондан Кўктош, кун ботишдан Боғормос, ғарб томондан Варзик ва Варзигон маҳаллалари билан чегарадош. Ҳудуди 62,2 гектар майдонни эгаллаган.
Лайлакуя маҳалласида 2005 йил эски масжид мавжуд бўлиб, у ерда битта тут дарахти бўлган. Дарахтда Лайлак уяси бўлганлиги боис шундай номланади туман марказидан 8 км масофада жойлашган.
Аҳолиси боғдорчилик ва деҳқончилик билан шуғулланади. Шарқдан карнон қишлоғи, ғарбдан Варзигон, шимолдан Кўктош ва Боғормос маҳаллалари ҳамда жанубдан Кўктош, Бибиона билан чегарадош. Маҳалла 98,6 гектар майдонни эгаллаган.
Каркидон номи ХВ-ХВИ асрлардаги манбаларда кенг миқёсда тилга олина бошлаган.
Манбалар
- ↑ ПОСТАНОВЛЕНИЕ КАБИНЕТА МИНИСТРОВ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН 13.03.2009 г. Н 68 О ДОПОЛНИТЕЛНИХ МЕРАХ ПО СОВЕРШЕНСТВОВАНИЮ АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛНОГО УСТРОЙСТВА НАСЕЛЕННИХ ПУНКТОВ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН
- ↑ Наливкин В. П. Краткая история Кокандского ханства. – Казан, 1886. 215 с
1. Топилдиев Носиржон Рахимжонович ХХИ асрда Қо`қон хонлигива Россияимперияси мунособатлари. – Тошкент, 2024.
2. Топилдиев Одилжон Рахимжонович Каркидон қишлоқ тарихи.- Наманган. 2025