Katafora

Тилшуносликда катафора (/кəˈтæфəрə/ ; юнонча, калапҳора, катафора, „пастга ҳаракат“ κατά, ката, „пастга“ ва пҳтҳрō сўзларидан " Ипҳерō ") бир нутқ бўлагининг ўзидан кейинги қисмга ишора қилувчи ибора ёки сўз. Маъноси кейинги ифода билан аниқланадиган иборани катафора деб аташ мумкин. Анафора ва анафорик ифодаларнинг жойлашиш тартиби бирмунча аниқ ва қатъий тартибли бўлишига қарамасдан, катафорада бунинг акси кузатилади ва у анафоранинг бир кўриниши ҳисобланади.

Инглиз тилида катафора мисолини қуйидаги жумлада кўришимиз мумкин:

• Wҳен ҳе арривед ҳоме, Жоҳн wент то слеэп.

Юқоридаги жумлада „ҳе“ (катафора) олмоши у ишора қилган матн бўлаги Жон (посцедент) атоқли отидан олдин келиб унга ишора қилган. Бу одатий анафоранинг қолипидан фарқли бўлиб, ушбу ва қуйидаги аскар отлари ўзларига бирикувчи олмошдан кейин келган. Одатий анафорада эса бунинг тескариси, яъни аввал отлар келиб, улардан сўнг анафорик ишоралар келиши керак эди. Буларнинг ҳар иккиси эндофоранинг туридир.

Мисоллар

Қуйида инглиз тилида катафоранинг юқорида қайд этилган кўринишига ўхшаш мисоллар келтирамиз:

• • • Иф ёу wант соме, ҳереъс соме пармесан чеэсе.
    • Афтер ҳе ҳад реcеивед ҳис ордерс, тҳе солдиэр лефт тҳе барраcкс.
    • Иф ёу wант тҳем, тҳере аре cоокиэс ин тҳе китчен

Катафора бир неча гаплар таркибида ҳам учраши мумкин бўлиб, бу вазиятда у шахсга нисбатан шубҳа ва тавсиф вазифасини ўтайди. Масалан:

• .Ҳеъс тҳе биггест слоб И кноw. Ҳеъс реаллй ступид. Ҳеъс со cруэл. Ҳе'с мй бойфриэнд Ниcк. (У мен билган энг катта ахмоқ . У ҳақиқатан ҳам ахмоқ. У жуда шафқациз. У менинг йигитим Ник)

Юқорида кўриб ўтган гапларимизнинг ҳаммаси одатий катафорга мисол бўла олади, чунки улардаги анафора ҳақиқий олмош. Одатий катафорада гап структуралари жуда чекланган яъни у фақатгина қўшма гапнинг биринчи қисмида олмош орқалигина ифодаланиши мумкин. Бироқ, отли бирикмалар ҳам бир кореферентни ифодалаб келганда анафора сифатида қаралади. Бундай ҳолатда отли сўз бирикмаси аввал келади ва ундан сўнг унинг референти бўлган от сўз туркумидаги матн бўлаги келади ва бу иккиси бир шахсга ишора қилади. Бу шаклдаги гап структураларини катафора сифатида кўриб чиқиш мумкин. Катафораларнинг бу кўриниши контекстларда тез-тез учраб туради. Масалан:

• А литтле гирл, Жессиcа, wас плайинг он тҳе сwингс. (Кичкина қиз Жессика беланчакларда ўйнаяпти).

(Кичкина қиз анафорик ишораси Жессика билан биргаликда кореферентликни ҳосил қиляпти.)

• Финдинг тҳе ригҳт гадгет wас а реал ҳассле. И финаллй сеттлед wитҳ а дигитал cамера. (Ҳақиқий гаджетни топиш жуда қийин эди. Бунга ниҳоят рақамли камера орқали ечим топдим).

(Ҳақиқий гаджет анафорик ишораси Рақамли камера билан биргаликда кореферентликни ҳосил қиляпти).

Олдинги гапларда қўлланилган одатий тартибдаги катафора кўплаб тИллар учун умумий ҳодисадир:

• И шоулд ҳаве кноwн ит: Тҳе таск ис симплй тоо диффиcулт.
• Ич ҳäтте эс wиссен муссен: Диэ Ауфгабе ист эинфач зу счwер. (Олдинги жумла билан бир хил, немис тилида.)

Ушбу турдаги катафора асосан расмий контекстларда кенгроқ қўлланилиб, бу ёки қуйидаги анафорик ишораларидан фойдаланилади.

• Мен ишонаманки, ҳамма одамлар тенг яратилган .
• Икки томонни ҳам квадрат даражага келтирганимиздан сўнг, биз қуйидагиларга эришамиз: ${\дисплайстйле х = й^3 + 2з - 1}$ .

Яна қаранг:

• Экзофора — бевосита матнда бўлмаган нарсага ҳавола