Katagenez

Катагенез (юнонча: ката — юқоридан қуйига бўладиган ҳаракатни билдирадиган қўшимча ва ... генез) 1) биологияда организмларнинг соддалашган экологик муҳитга ўтиши туфайли морфофизиологик тузилишининг пасайишига, бир қанча органлар ва органлар системасининг дезинтеграцияси ва редуксиясига олиб келувчи регрессив эволюция. К.га мисол қилиб организмларнинг ўтроқ ёки паразит яшашга утиши туфайли улар тузилишининг ўзгаришини кўрсатиш мумкин. К. термини регрессив эволюсиянинг морфологик ўзгаришларини эмас, балки экологик ва генетик томонларини ҳам ўз ичига олиши билан катаморфоздян фарқ қилади. 2) геологияда — чўкинди тоғ жинслари ҳосил бўлгандан сўнг диагенез натижасида ва уларнинг метаморфик тоғ жинсига айланишига қадар кимёвийминералогик шаклланиш босқичи (яна қ. Литогенез). К. терминини рус олими А. Е. Ферсман (1922) тавсия этган. К.да тоғ жинслари кучли зичланади, иккиламчи минераллар ҳосил бўлади, моддалар қайта кристалланади. К. тектоник ҳаракатлар натижасида тоғ жинсларининг чуқурликка чўкишидан ҳосил бўладиган босим ва температуранинг кўтарилишидан содир бўлади. К. қонуниятларини билиш амалиётда катта аҳамиятга эга. Мас, чўкинди қатламларнинг нефтга истиқболини баҳолашда, қазилма кўмирлар, норуда қурилиш материаллари ва б.нинг хусусиятларини башорат қилишда К.нинг аҳамияти катта. Хорижий адабиётларда К. ўрнида "диагенезнинг кечки босқичи" ибораси қўлланади.