Катта панда ( Аилуропода меланолеуcа ), шунингдек, панда айиг'и (ёки оддийгина панда ) сифатида ҳам танилган, Хитойга хос бўлган айиқ туридир.[1] У о'зининг қалин қора-оқ палтоси ва айлана танаси билан ажралиб туради. "Улкан панда" номи ба'зан уни қизил пандадан, қо'шни мустелоиддан ажратиш учун ишлатилади. Гарчи у Карнивора туркумига мансуб бо'лса-да, бамбукдан ясалган новдалар ва барглар рационининг 99% дан ко'прог'ини ташкил этувчи улкан панда баргли о'симлик ҳисобланади.[2] Ёввойи табиатдаги улкан пандалар вақти-вақти билан бошқа о'тлар, ёввойи илдиз мевалари ёки ҳатто қушлар, кемирувчилар ёки о'лик ҳайвонлар шаклида го'штни исте'мол қиладилар. Асирликда улар асал, тухум, балиқ, ямс, бута барглари, апелсин ёки бананларни махсус тайёрланган озиқ-овқат билан бирга олишлари мумкин.[3][4]

Катта панда Хитойнинг марказий қисмидаги бир неча тог' тизмаларида, асосан Сичуанда, шунингдек, қо'шни Шенси ва Гансуда яшайди.[5] Деҳқончилик, о'рмонларни кесиш ва бошқа ривожланиш натижасида гигант панда о'зи яшаган пасттекисликлардан ҳайдаб чиқарилди ва у табиатни муҳофаза қилишга таянадиган заиф тур ҳисобланади .[6][7] 2007 йилги ҳисоботда 239 та панда Хитой ичида, яна 27 таси эса мамлакат ташқарисида асирликда яшаган.[8] 2014-йил декабрига келиб, Хитойдан ташқарида 49 та йирик панда асирликда, 13 мамлакатдаги 18 ҳайвонот боғида яшаган.[9] Ёввойи популяциянинг ҳисоб-китоблари турлича; бир ҳисоб-китобларга ко'ра, табиатда 1590 га яқин одам яшайди,[8] 2006 йилда ДНК таҳлили орқали о'тказилган тадқиқотда бу рақам 2000 дан 3000 гача бо'лиши мумкинлиги тахмин қилинган.[10] Ба'зи ма'лумотларга ко'ра, ёввойи табиатдаги улкан пандалар сони ортиб бормоқда. 2015 йил март ойига келиб ёввойи гигант пандалар сони 1864 тагача ко'пайди.[11] 2016-йилда у ИУCН Қизил рўйхатига “хавф остидаги”дан “заиф”га қайта таснифланди , бу пандани сақлаб қолиш учун ўн йиллик саъй-ҳаракатларни тасдиқлади. 2021-йил июл ойида Хитой ҳукумати йирик пандани ҳимоясиз деб қайта таснифлади.[12]

Гигант панда ко'пинча Хитойнинг миллий рамзи бо'либ хизмат қилган, 1982 йилдан бери Хитойнинг Олтин Панда тангаларида пайдо бўлган ва 2008 йилги Ёзги Олимпия о'йинларининг бешта Фуwа маскотларидан бири сифатида пайдо бўлган.

Таксономия

Таснифлаш

Ко'п о'н йиллар давомида катта панданинг аниқ таксономик таснифи муҳокама қилинмоқда, чунки у айиқлар ва ракунлар билан о'хшаш хусусиятларга эга.[13] Бироқ, молекуляр тадқиқотлар шуни ко'рсатадики, катта панда ҳақиқий айиқ, Урсидаэ оиласининг бир қисмидир.[14][15] Ушбу тадқиқотлар шуни ко'рсатадики, у тахминан 19 тадан фарқ қилади миллион йил олдин Урсидаэ'нин умумий аждодидан ;[16] бу оиланинг энг асосий а'зоси ва бошқа барча айиқ турларидан бир хил масофада жойлашган.[17][16] Катта панда тирик фотоалбом деб аталган.[18]

Этимология

Панда со'зи инглиз тилига франсуз тилидан о'злаштирилган, аммо франсузча панда со'зининг келиб чиқиши ҳақида аниқ изоҳ топилмаган.[19] Энг яқин номзод непал тилида поня со'зи бо'либ, эҳтимол ватани Непал бўлган қизил панданинг мослаштирилган билак суягига ишора қилади. Г'арб дунёси дастлаб бу номни қизил пандага қо'ллаган.

Панда болалари

Манбалар

  1. ↑ Счефф, Дунcан. Гиант Пандас, иллустратед, Анималс оф тҳе раин форест, Ҳеинеманн-Раинтреэ Либрарй, 2002 — 7-бет. ИСБН 0-7398-5529-8. 
  2. ↑ Қуоте: "Бамбоо формс 99 перcент оф а панда'с диэт", "море тҳан 99 перcент оф тҳеир диэт ис бамбоо": п. 63 оф Лумпкин & Сеиденстиcкер 2007 (ас сеэн ин тҳе 2002 эдитион).
  3. ↑ „Гиант Панда“. Дисcоверй Cоммуниcатионс, ЛЛC. 2010-йил 7-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 8-август.
  4. ↑ „Гиант Пандас“. Натионал Зоологиcал Парк. 2010-йил 3-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 7-ноябр.
  5. ↑ Счефф, Д.. Гиант Пандас, иллустратед, Анималс оф тҳе раин форест, Ҳеинеманн-Раинтреэ Либрарй, 2002 — 8-бет. ИСБН 0-7398-5529-8. 
  6. ↑ „Глобал Спеcиэс Программе – Гиант панда“. Wорлд Wилдлифе Фунд (2007-йил 14-ноябр). 2008-йил 4-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 22-июл.
  7. ↑ „Фоур оут оф сих греат апес оне степ аwай фром эхтинcтион – ИУCН Ред Лист“ (2016-йил 4-сентябр). 2016-йил 8-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 4-сентябр.
  8. ↑ 8,0 8,1 „Нумбер оф пандас суccессфуллй бред ин Чина доwн фром ласт еар“. Хинҳуа Неwс Агенcй (2007-йил 8-ноябр). 2008-йил 23-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 22-июл.
  9. ↑ „Панда Зоос Ароунд Тҳе Wорлд“. ГиантПандаЗоо.cом. 2016-йил 2-январда асл нусхадан архивланган.
  10. ↑ Бриггс, Ҳелен. „Ҳопе фор футуре оф гиант панда“. ББC Неwс (2006-йил 20-июн). 2007-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 14-феврал.
  11. ↑ „Гиант панда популатион рисес бй неарлй 17 перcент“. Монгабай Энвиронментал Неwс (2015-йил 2-март). 2015-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 3-март.
  12. ↑ „Гиант пандас но лонгер эндангеред ин тҳе wилд, Чина анноунcес“. тҳе Гуардиан (2021). 2021-йил 9-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 9-июл.
  13. ↑ "Гиант Панда". Энcйcлопæдиа Британниcа Онлине. 2010. Арчивед фром тҳе оригинал он 15 Май 2013. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20130515123427/ҳттпс://www.британниcа.cом/ЭБчеcкед/топиc/441032/гиант-панда. Қаралди: 9 Аугуст 2010. 
  14. ↑ Линдбург, Доналд Г.. Гиант Пандас: Биологй анд Cонсерватион. Университй оф Cалифорниа Пресс, 2004. ИСБН 0-520-23867-2. 
  15. ↑ О'Бриэн, С.Ж.; Наш, W.Г.; Wилдт, Д.Э.; Буш, М.Э.; Бенвенисте, Р.Э. (1985). "А молеcулар солутион то тҳе риддле оф тҳе гиант панда'с пҳйлогенй". Натуре 317 (6033): 140–144. дои:10.1038/317140а0. ПМИД 4033795. 
  16. ↑ 16,0 16,1 Краусе, Ж.; Унгер, Т.; Ноçон, А.; Маласпинас, А.; Колокотронис, С.; Стиллер, М.; Соибелзон, Л.; Сприггс, Ҳ. эт ал. (2008). "Миточондриал геномес ревеал ан эхплосиве радиатион оф эхтинcт анд эхтант беарс неар тҳе Миоcене-Плиоcене боундарй". БМC Эволутионарй Биологй 8 (220): 220. дои:10.1186/1471-2148-8-220. ПМИД 18662376. ПМC 2518930. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2518930. 
  17. ↑ Ю, Л.; Ли, Й.и-W.; Рйдер, О. А.; Зҳанг, Й.-П. (2007). "Аналйсис оф cомплете миточондриал геноме сеқуэнcес инcреасес пҳйлогенетиc ресолутион оф беарс (Урсидаэ), а маммалиан фамилй тҳат эхпериэнcед рапид спеcиатион". БМC Эволутионарй Биологй 7 (198): 198. дои:10.1186/1471-2148-7-198. ПМИД 17956639. ПМC 2151078. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2151078. 
  18. ↑ „Беҳинд тҳе Неwс – Панда Граннй“. Аустралиан Броадcастинг Cорпоратион (2007). 2008-йил 4-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 22-июл.
  19. ↑ Охфорд Энглиш Диcтионарй, с.в. панда н. 1.