Kaynizm

Кайнизм — бу ҳайвонларнинг бир наслида баъзи болалар (одатда катта ва кучли) томонидан бошқаларининг ўлдирилиш ҳодисаси. У мажбурий (озиқ-овқат ресурсларидан мустақил) ва факултатив (озиқ-овқат ресурсларига қараб) бўлиши мумкин.

Этимология

Ушбу ҳодиса акаси Ҳобилни ўлдирган библия қаҳрамони Қобил (Каина)нинг номи билан аталган.

Артроподларда кайнизм

Кўпинча, каинизм онтогенезнинг дастлабки босқичларида ўзини намоён қилиши мумкин — масалан, кўплаб паразит Пардақанотлилар личинкаларида кузатилади.

Балиқдаги кайинизм

Кайинизм тирик туғувчи акулаларда учрайди. Масалан, оддий қум акулаларида, тухумларини чиққан бир жуфт болалар аёл жинсий тизимидаги барча бошқа болаларни ва уруғлантирилмаган тухумларни эйишади. Ёзувчи ва биолог И. И. Акимушкин худди шундай хатти-ҳаракатни „эмбрионал каинизм“ деб атаган.

Қушлардаги кайнизм

Қушлардаги кайнизм кенг тарқалган ва асосан экологик сабаблар билан боғлиқ. Қушларнинг кўп турлари гарчи тухум қўйиш бир неча кун давом эцада биринчи тухумдан инкубация қилишни бошлайди,. Шу сабабли, жўжалар, тухумдан турли вақтда чиқади. Турли ёшдагилар орасидаги фарқи жуда аниқ ифодаланган. Озиқ-овқат этишмовчилиги бўлса, кейинчалик туғилган жўжалар ейишга улгурмайди, улар тезда заифлашади ва катта биродарлар томонидан оддийгина „янчиб“ ташланади.

Кундузги йиртқич қушлар ва бойқушлар энг аниқ ёш фарқига эга ва озиқ-овқат этишмовчилигида палапон очишади. Катта жўжалар кичикларини нафақат ўлдиришлари, балки эйишлари ҳам мумкин.

Мажбурий каинизмда, масалан, Африка қора бургутида (Ақуила верреаухии), макиён томонидан қўйилган иккита тухумдан, иккинчиси „захира“ дир. Қушлар наслни кўтариш учун жуда кўп энергия сарфлайди ва бир вақтнинг ўзида иккита жўжани боқа олмайди. Тухумлар одатда бир неча кун оралиғида қўйилади, бу эса жўжаларнинг турли вақтда чиқишига сабаб бўлади. Катта жўжа кичиги чиққунча тирик қолса, у дарҳол чиққан жўжага ҳужум қилади ва уни тумшуғи билан ўлдиради. Бу мавжуд озиқ-овқат миқдоридан қатъий назар содир бўлади. Аксинча, факултатив каинизмда ёш жўжаларни ўлдириш фақат озиқ-овқат кам бўлганда кузатилади.

Каинизм кранлар (Сибир крани, япон крани, умумий кран) орасида ҳам кенг тарқалган бўлиб, уларда жўжалар маълум ёшдан кейин бир-бири билан жанг қила бошлайди ва одатда улардан фақат биттаси тирик қолади.

Сутемизувчилардаги кайнизм

Сутемизувчилар учун кайнизм ўзига хос эмас ва доимий равишда фақат 4 тур вакилларида — доғли гиэна (Cроcута cроcута), уй чўчқаси (Сус сcрофа), оддий (Лйнх лйнх) ва Иберия силовсинида кузатилади (Лйнх пардинус).

Доғли гиэнадаги кайнизм биринчи марта 1991-йилда тасвирланган. Зотдаги жанжалларнинг ташаббускори одатда биринчи бўлиб туғилган кучукчадир. У бошқа кучукчалар туғилиши биланоқ, баъзан улар амниотик қопдан чиқарилишидан олдин ҳам ҳужум қила бошлайди. Бундай жанглар одатда ёш кучукчаларнинг ўлими ёки қаттиқ ҳукмронлик иэрархиясининг ўрнатилиши билан якунланади. Ўлимга олиб келадиган жанглар асосан бир жинсли кучуклар ўртасида содир бўлади. Доғли гиэнадаги кайнизм факултатив нақшга кўпроқ мос келади.

Уй чўчқасида чўчқачалар ўткир тишлари билан туғилади. Уларнинг ўртасидаги энг фаол жанглар туғилгандан кейинги дастлабки 3 кун ичида содир бўлади. Энг заиф ва энг кичик чўчқалар одатда жанг натижасида нобуд бўлади. Чўчқаларда кайинизмнинг ривожланишига туртки бўлган омиллардан бири зотларнинг кўп оталик эҳтимоли юқори бўлиши деб ишонилади.

Кайнизм 1994-йилда Евроосиё силовсинида ва 2005-йилда Пиреней силовсинида кузатилган. Силовсин мушукчалари одатда 1,5 ойлигида ўзаро кураша бошлайдилар.Бу ҳолда жанг бир неча дақиқадан бир неча соатгача давом этиши мумкин. Шуни таъкидлаш керакки, бундай хатти-ҳаракатлар барча зотларда кузатилмайди. Одатда жанглар камдан-кам ҳолларда ўлим билан тугайди ва асосан наслнинг иэрархик тузилишидаги ўзгаришларга олиб келади. Шу билан бирга, онаси жанговар мушукчаларни ажратишга ҳаракат қаттиқ ҳаракат қилади ва заифроқ мушукчанинг тарафини олади, тажовузкорнинг унга яқинлашишини олдини олади.