Канатжан "Канат" Баизакович Алибеков[1] (1950 йилда туғилган), 1992 йилдан бери Кеннетҳ "Кен" Алибек номи билан танилган, Қозоқ-америкалик микробиолог, биологик қуроллар соҳаси мутахассиси ва тиббиёт (онкология) йўналишидаги олимдир. У Биопрепарат ташкилотининг биринчи ўринбосар директори бўлган[2]

Кен Алибек

2003 йилда Алибек
Таваллуди 1-январ 1950-йил
Каучук, Қозоғистон ССР, СССР
Фуқаролиги Қозоқ-америкалик
Миллати Қозоқ
Соҳаси Микробиология, онкология, биологик қуроллар
Иш жойлари Биопрепарат
Таълими Томск тиббиёт институти
Машҳур ишлари Сибир вабо (куйдирги) нинг энг вирулент штаммини яратиш
Мукофотлари Барклей медали (1994)

Совет биологик қурол дастурида 1970–1980-йиллар давомида ишлаган даврида Алибеков гландер касаллигини ва Марбург геморрагик иситмасини қурол сифатида ишлатиш бўйича лойиҳаларни бошқарган ҳамда Россияда биринчи туляремия бомбасини яратган[3]. Унинг энг машҳур ютуғи — “836-штамм” деб аталган, жуда юқори вирулентликка эга бўлган янги куйдирги штаммини яратиш бўлиб, у кейинчалик Лос Ангелес Тимес томонидан “инсониятга маълум энг хавфли куйдирги штамми” деб таърифланган[4][3].

1992 йилда у АҚШга кўчиб ўтди ва кейинчалик АҚШ фуқаролигини олди. Шундан сўнг у биодефенсе (биологик хавфсизлик мудофааси) бўйича маслаҳатчи, ма’рузачи ва тадбиркор сифатида фаолият юритди. У АҚШ ҳукумати учун биодефенсе стратегияларини ишлаб чиқишда иштирок этган ва 1998–2005 йиллар оралиғида АҚШ Конгресси ҳамда бошқа давлатларда бир неча бор гувоҳлик берган. У Россиянинг биологик қурол дастури тўлиқ тугатилмаган деб ҳисоблаганини билдирган[2]. 1994 йилда у Конгресс мукофоти — Барклей бронза медали билан тақдирланган.

2002 йилда Алибек Унитед Пресс Интернатионал агентлигига берган интервюсида чечак (монкейпох) биологик қурол сифатида ишлаб чиқилиши мумкинлиги ҳақида хавотирлар борлигини айтган[2].

2015 йилда Огаё штатида жойлашган Лоcус Ферментатион Солутионс компанияси уни турли биологик фаол молекулалар бўйича илмий-тадқиқот ва ривожлантириш ишлари бўйича ижрочи вице-президент лавозимига ишга қабул қилган[5].

Эрта ҳаёти ва таълими

Алибек Канат Алибеков номи билан Каучук, Қозоғистон ССР, Совет Иттифоқи (ҳозирги Қозоғистон)да қозоқлар оиласида туғилган. У республиканинг собиқ пойтахти Олмаота шаҳрида улғайган. У сертификатланган онколог[6], фан доктори[7], фалсафа доктори[8] ҳамда тиббиёт фанлари доктори ҳисобланади[9].

Фаолияти

Ҳарбий тиббиёт бўйича Томск тиббиёт институтида ўқиш давридаги юқори академик натижалари ва оиласининг ватанпарварлиги сабабли у Совет Иттифоқи СССР Вазирлар Кенгаши томонидан бошқариладиган яширин биологик қурол дастури — Биопрепарат тизимига ишга танлаб олинди. Унинг биринчи тайинланиши 1975 йилда Омутнинск яқинидаги Амалий биокимё институти (ИАБ)нинг Шарқий Европа бўлимига бўлди. Бу марказ пестицид ишлаб чиқариш заводи ва уруш вақтида биологик қурол ишлаб чиқариш учун мўлжалланган захира обект эди. Омутнинскда Алибек микроорганизмлар ўсишини оптималлаштириш учун турли озиқа муҳитлари ва етиштириш шароитларини ишлаб чиқди ва баҳолади. Бу ерда у тиббиёт лаборатория кўникмаларини саноат миқёсида микроорганизмлар ва уларнинг токсинларини ишлаб чиқариш учун зарур бўлган мураккаб техникага айлантирди[10].

Бир йилдан сўнг у ИАБнинг Сибир бўлимига, Бердск яқинига (Бердск илмий-ишлаб чиқариш базаси деб ҳам аталади) ўтказилди. У ҳамкасби билан биргаликда биологик формулаларни ишлаб чиқаришни оптималлаштириш техникаларини ишлаб чиқадиган микробиология лабораториясини лойиҳалаштирди ва қурди.

Бир неча лавозим кўтарилишларидан сўнг у яна Омутнинскка қайтарилди ва у ерда директор ўринбосари лавозимига кўтарилди. Кейинчалик у Қозоғистон илмий-ишлаб чиқариш базасига, Степногорскдаги (яна бир захира биологик қурол обектига) директор этиб тайинланди. Расмий жиҳатдан у ўғит ва пестицид ишлаб чиқарувчи “Прогресс” илмий-ишлаб чиқариш бирлашмасининг директор ўринбосари эди.

Степногорскда Алибек биологик формулалар учун самарали саноат миқёсидаги ишлаб чиқариш линиясини яратди. Уруш шароитида бу линия қуроллантирилган куйдирги ишлаб чиқариш учун ишлатилиши мумкин эди. Илм-фан ва биотехнологиядаги муваффақиятлари унга яна лавозим кўтарилишларини олиб келди ва натижада у Москвага ўтказилди[11].

Биопрепарат

Москвада Алибек Биопрепарат таркибидаги биосафетй бошқармаси раҳбарининг ўринбосари сифатида хизматини бошлади. 1988 йилда у Биопрепаратнинг биринчи ўринбосар директори лавозимига кўтарилди. Бу лавозимда у нафақат биологик қурол обектларини, балки антибиотиклар, ваксиналар, зардоблар ва интерферон ишлаб чиқарувчи кўплаб фармацевтика корхоналарини ҳам назорат қилган.

1990 йил баҳорида Тиббиёт ва микробиология саноати вазирлиги қайта ташкил этилиши э’лон қилинганидан сўнг, Алибек ўша пайтдаги Бош котиб Михаил Горбачёвга Биопрепаратнинг биологик қурол ишланмаларини тўхтатиш бўйича таклиф хатини тайёрлади ва юборди. Горбачёв бу таклифни ма’қуллади, бироқ Алибекнинг лойиҳасига яширин равишда қўшимча банд киритилиб, президент фармони Биопрепаратнинг биологик қурол ишларини тўхтатишни буюрган бўлса-да, уларни келажакда биологик қурол ишлаб чиқаришга тайёр ҳолда қолишга ҳам мажбур қилди.

Алибек Биопрепаратдаги мавқеи ва фармоннинг биринчи қисми унга берган ваколатдан фойдаланиб, бир қатор илмий-тадқиқот ва ишлаб чиқариш марказларида, жумладан Степногорск, Колцово, Оболенск ва бошқа жойларда биологик қурол ишлаб чиқариш ва синов инфратузилмасини демонтаж қилишни бошлади. У бир вақтнинг ўзида “Биомаш” деб номланган Биопрепарат корхонасига ҳам тайинланишни муҳокама қилди. Биомаш микроорганизмларни етиштириш ва синаш учун техник ускуналар ишлаб чиқарди ва ишлаб чиқарарди. У ушбу маҳсулотларнинг шифохоналар ва фуқаролик тиббиёт лабораторияларига юбориладиган қисмини ўша пайтдаги 40% дан ҳам оширишни режалаштирган[11].

1991 йил декабрида Совет Иттифоқи парчалангач, Алибек Совет биологик обектларини АҚШ ва Британия делегацияси томонидан текширишга тайёрлаш бўйича интенсив жараёнларга раҳбарлик қилди. Кейинчалик у АҚШдаги обектларни текширишда ҳам иштирок этди ва шу жараёнда АҚШда ҳужумкор биологик қурол дастури йўқлигига ишончи мустаҳкамланди. 1992 йил январида, АҚШдан қайтгач, у Россиянинг биологик қурол дастурини давом эттиришига қарши чиқди ва Россия армияси ҳамда Биопрепаратдан исте’фо берди.

АҚШга иммиграция

1992 йил октабр ойида Алибек оиласи билан бирга АҚШга кўчиб ўтди[11]. АҚШга келгач, у АҚШ ҳукуматига собиқ Совет биологик қурол дастури ҳақида батафсил ма’лумот берди. Марказий разведка бошқармаси (CИА) сўроқлари давомида у Совет Иттифоқининг жуда вирулент чечак штаммини қуролга айлантириш бўйича ишлари ҳақида ма’лумот берди — юзлаб тонна вирус бомбалар ёки баллистик ракеталар орқали тарқатилиши мумкин бўлган[12]. Совет биологик қурол дастури ҳақида ма’лумотлар бундан олдин, 1989 йилда дефект олим Владимир Пасечник томонидан ҳам берилган эди.

Алибек АҚШ Конгресси олдида бир неча бор гувоҳлик берган ва АҚШ разведкаси, миллий хавфсизлик ва тиббиёт тизимларига маслаҳатлар берган.

У Жорж Мейсон университетидаги Счар Счоол оф Полиcй анд Говернмент қошида биодефенсе магистратура дастурини ташкил этишга туртки бўлган ҳамда “тиббий микробиология бўйича фахрий профессор” ва дастур директори сифатида ишлаган. Шунингдек, у университетнинг биосафетй левел 3 (БСЛ-3) лабораторияси қурилиши режасини ишлаб чиққан ва унинг қурилиши учун федерал ва штат ҳукуматларидан 40 миллион доллар грант жалб қилган[11].

1993–1999 йиллар оралиғида Алибек бир нечта илмий-тадқиқот лавозимларида ишлади, жумладан АҚШ Миллий Соғлиқни Сақлаш Институти (НИҲ)да ташриф буюрувчи олим сифатида силга қарши янги ваксина антигенларини ўрганган; СРС Течнологиэс компаниясида хорижий давлатларнинг биотехнологик ишланмаларини таҳлил қилган; ҳамда Баттелле Мемориал Институте’да тиббий биотехнология ва ферментация ускуналари бўйича лойиҳаларни бошқарган.

1999 йилда у Совет Иттифоқидаги фаолияти ва дефекти ҳақида автобиографик китоб нашр қилди[13].

Ироқ ҳақида гапирар экан, у Ироқ Саддам Ҳусайн раҳбарлигида чечак ёки куйдиргини қўлга киритиши мумкинлиги ҳақида “ҳеч шубҳа йўқ” деб айтган. Бироқ кейинчалик Ироқда биологик қуроллар топилмаган.

Тадбиркор ва илмий бошқарувчи

Алибек АҚШнинг Мериленд штати, Гаитҳерсбург шаҳрида жойлашган АФГ Биосолутионс, Инc компаниясида президент, бош илмий ходим ва ижрочи директор бўлиб ишлаган[14]. У ва унинг илмий жамоаси микробларга қарши иммунитет учун илғор ечимларни ишлаб чиқишни давом эттирган. Шарқий Европа ва Марказий Осиёда арзон саратонга қарши даволаш усуллари етишмаслиги сабабли, АФГ Алибекнинг биотехнология тажрибасидан фойдаланган ҳолда ушбу муаммони ҳал қилиш учун махсус янги фармацевтика ишлаб чиқариш заводини режалаштириш, қуриш ва бошқариш билан шуғулланган.

Алибек 2006-йилда МахWелл Биоcорпоратион (МWБ) номли янги фармацевтика компаниясини ташкил этган ва унинг президенти ҳамда бош ижрочи директори бўлиб ишлаган. Компания Вашингтон, Д.C.да жойлашган бўлиб, АҚШ ва Украинада бир нечта шўба корхоналари ва ҳамкор ташкилотларига эга эди. МWБнинг асосий мақсади Украинада йирик, юқори технологияли ва замонавий “филл-анд-финиш” фармацевтика ишлаб чиқариш корхонасини қуриш эди.

Бу корхонада ишлаб чиқариладиган патент муддати тугаган генерик дорилар оғир онкологик, кардиологик, иммунологик ва сурункали инфексион касалликларни даволашга йўналтирилган бўлиши режалаштирилган эди.

Борйспилдаги завод қурилиши 2007-йил апрелида бошланган ва 2008-йил мартида якунланган; дастлабки ишлаб чиқариш 2008-йилда бошланиши режалаштирилган эди. Мақсад — юқори сифатли дори воситаларини ишлаб чиқариш ва ҳозирда даволаниш имконига эга бўлмаган миллионлаб кам та’минланган беморлар учун арзон терапия манбаини яратиш эди. Алибек 2008-йил ёзида, завод очилгандан қисқа вақт ўтиб, МWБ президенти лавозимидан кетган.

Алибекнинг асосий илмий йўналиши кеч босқичдаги онкологик касалликлар ҳамда бошқа сурункали дегенератив патологиялар учун янги терапия усулларини ишлаб чиқиш бўлган. У сурункали вирусли ва бактериал инфексияларнинг ёшга боғлиқ касалликлар ҳамда эрта қаришдаги ролини ўрганишга э’тибор қаратган. Шунингдек, у кеч босқич саратон беморлари учун янги тизимли иммунотерапия усулларини ишлаб чиқиб ва амалиётга жорий этган.

У ўз фаолияти давомида инфексион касалликларнинг саратон ривожланишидаги роли ҳақида тўққизта илмий мақола чоп этган[15].

Қозоғистондаги фаолияти

2010-йилда Алибек Қозоғистонга таклиф қилиниб, Астана шаҳридаги Назарбоев университети Илм-фан ва технология мактабида кимё ва биология кафедраси раҳбари сифатида иш бошлаган. У саратонга қарши дорилар ва умрни узайтирувчи препаратлар ишлаб чиқиш билан шуғулланган, шунингдек, Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази кенгаши раиси бўлган ва Миллий онкология ҳамда трансплантация илмий марказини бошқарган.

У фаолияти давомида биология ва тиббиётнинг турли соҳаларида курслар ўқиган ҳамда илмий журналларда бир қатор мақолалар чоп этган. У сурункали инфексиялар, метаболик бузилишлар ва иммуносупрессиянинг саратон ривожланишидаги эҳтимолий ролига э’тибор қаратган.

2011-йилда Қозоғистон та’лим тизимини ривожлантиришга қўшган ҳиссаси учун Бош вазир ўринбосари мукофотини олган. 2014-йилда эса Қозоғистон Та’лим ва фан вазири томонидан илмий фаолиятдаги ҳиссаси учун медал билан тақдирланган.

Бироқ етти йил давомида унинг ишларидан сезиларли илмий натижалар чиқмаган. Шу давр ичида у “Саратон ўсмаларига қарши янги тизимли терапия” лойиҳаси учун давлат буджетидан 1 миллиарддан ортиқ тенге маблағ олган. Таклиф қилинган швед услубидаги техника кенг қабул қилинмаган ва саратонни даволовчи “панацеяга” айлана олмади. У томонидан топширилган учта патент аризаси Қозоғистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳузуридаги Миллий интеллектуал мулк институтида “янгилик йўқлиги” сабабли рад этилган[16].

2016-йилда Алибек “Эл Тулгасй” миллий лойиҳасида “Илм-фан” номинациясига номзодлардан бири сифатида танланган. Ушбу лойиҳа Қозоғистоннинг миллий ютуқлари билан боғлиқ энг муҳим фуқароларни аниқлаш учун ташкил этилган эди. Лойиҳада 350 000 дан ортиқ одам овоз берган ва Алибек ўз тоифасида 10-ўринни эгаллаган[17].

CОВИД-19

Алибек пандемиялар учун ваксина ишлаб чиқиш бўйича тажрибага эга. 2006-йилда унинг янги ваксиналарни ишлаб чиқиш бўйича янги тамойиллар ҳақидаги мақоласи Футуре Медиcине журналида чоп этилган[18].

2020-йил январ ойида Алибек CОВИД-19 ва унинг глобал муаммога айланиш эҳтимоли ҳақида огоҳлантириш берган[19].

Унинг вирусга қарши ваксина ишлаб чиқилишидан олдин ҳимояланишнинг хавфсиз усуллари ҳақидаги тадқиқоти кейинчалик Ресеарч Идеас анд Оутcомес (РИО) журналида чоп этилган[20].

Шунингдек, у Дефендинг Агаинст Биотҳреац: Wҳат Wе Cан Леарн фром тҳе Cоронавирус Пандемиc то Энҳанcе У.С. Дефенсес Агаинст Пандемиcс анд Биологиcал Wеапонс китобида CОВИД-19 пандемиясидан ҳимояланиш усуллари ҳақида икки боб ёзган[21].

2021-йилда Алибек эпидемиялар шароитида антивирал биодефенсе бўйича бепул семинар ўтказган[22].

Аутизм бўйича тадқиқотлар

2007-йилдан бошлаб Алибек аутизм бўйича тадқиқотларни бошлаган. Бу йўналишдаги ишларига унинг онколог сифатидаги тажрибаси ҳамда шахсий ҳаётидаги омил — қизи Марй орқали ушбу ҳолат билан боғлиқлиги сабаб бўлган. У бу касалликни пренатал (ҳомиладорлик даврида) вирусли ва бактериал инфексиялар натижасида юзага келади деган назарияни қўллаб-қувватлайди.

Аутизм спектр бузилиши (АСБ) бўлган беморлар устида бир нечта тадқиқотлар ўтказилган, жумладан 2018–2019-йилларда 57 бемор иштирок этган тадқиқот, 2021–2023-йилларда 142 бемор иштирок этган тадқиқот ва 2023-йилда 32 бемор иштирок этган тадқиқот. Бундан ташқари, 1000 дан ортиқ бола ушбу протокол асосида даволанган. Беморлар асосан собиқ Совет Иттифоқи давлатлари ва Украинада жойлашган бўлиб, консултациялар асосан бепул телемедицина хизматлари орқали олиб борилган.

Ушбу тадқиқотлар давомида яллиғланишнинг аниқ маркерлари ҳамда биокимёвий ва нейропсихиатрик кўрсаткичлар аниқланиб, симптомлар камайиши ва ҳолат яхшиланишини баҳолаш учун обектив мезон сифатида фойдаланилган.

Алибек аутизмнинг келиб чиқиши ва даволаш усуллари бўйича 6 та илмий мақолани экспертлар томонидан кўриб чиқиладиган (пеэр-ревиэwед) журналларда чоп этган. Шунингдек, у ушбу янги даволаш ёндашуви бўйича 1 та АҚШ патенти олган ва 3 та патент аризасини топширган[23].

Танқидлар

2003-йил сентабр ойидаги янгиликлар хабарида Алибек ва яна бир профессор ўз лаборатория тадқиқотларига асосланиб, чечак ваксинацияси (смаллпох ваccинатион) инсоннинг ОИВга қарши чидамлилигини ошириши мумкинлигини илгари сурган. Ушбу иш кейинчалик экспертлар томонидан кўриб чиқиш (пеэр ревиэw) жараёнида Жоурнал оф тҳе Америcан Медиcал Ассоcиатион ва Тҳе Ланcет журналлари томонидан рад этилган ва ҳозирда бу йўналишда давом эттирилмайди.

Чечак бўйича мутахассис ва собиқ Оқ уй илмий маслаҳатчиси Доналд Ҳендерсон бу ғояни танқид қилиб, “бу биологик нуқтаи назардан умуман асосга эга эмас... бу фикр мутлақо мантиқсиз” деб та’рифлаган.

2010-йилда Алибек ҳаммуаллифлигида Биомед Cентрал - Иммунологй журналида мақола чоп этилган бўлиб, унда Дрйвах ваксинасининг ОИВ репликациясига қарши ма’лум даражада ҳимоя бериши мумкинлиги кўрсатилган[24].

Алибек шунингдек “Др. Кен Алибек'с Иммуне Сйстем Суппорт Формула” номли биологик қўшимча маҳсулотини интернет орқали тарғиб қилган. Ушбу маҳсулот витаминлар, минераллар ва махсус бактериал аралашмадан иборат бўлиб, иммун тизимини “кучайтиради” деб да’во қилинган[25].

Шахсий ҳаёти

Алибекнинг рафиқаси ва беш фарзанди (икки ўғил ва уч қиз) бор; улардан бири қизи аутизм билан касалланган.

Нашрлар

Китоблар
  • Алибек, Кен ва Стевен Ҳанделман (1999), Биоҳазард: Дунёдаги энг йирик яширин биологик қурол дастури ичидан ҳикоя, Рандом Ҳоусе, ИСБН 0-385-33496-6.
  • "Тҳе Антҳрах Ваccине: Ис Ит сафе? Доэс ит Wорк?" (2002), Натионал Аcадемй Пресс, Вашингтон, Д.C., Институте оф Медиcине.
  • Биологиcал Тҳреац анд Террорисм: Ассессинг тҳе Сcиэнcе анд Респонсе Cапабилитиэс (2002), Натионал Аcадемй Пресс.
  • Wеинстеин, Р.С. ва К. Алибек (2003), Биологиcал анд Чемиcал Террорисм: А Гуиде фор Ҳеалтҳcаре Провидерс анд Фирст Респондерс, Тҳиэме Медиcал Публишинг, Ню-Ёрк.
  • Алибек, К. ва бошқ. (2003), Биологиcал Wеапонс, Био-Преп, Лоуисиана.
  • Фонг, И. ва К. Алибек (2005), Биотеррорисм анд Инфеcтиоус Агенц: А Неw Дилемма фор тҳе 21ст Cентурй, Спрингер.
  • Фонг, И. ва К. Алибек (2006), Неw анд Эволвинг Инфеcтионс оф тҳе 21ст Cентурй, Спрингер.
  • Флеитз, Алибек, Брен, Росетт, Чанг, ДеСуттер, Эллиотт, Фаддис, Герагҳтй, Гибсон (2020), Дефендинг Агаинст Биотҳреац: Wҳат Wе Cан Леарн фром тҳе Cоронавирус Пандемиc то Энҳанcе У.С. Дефенсес Агаинст Пандемиcс анд Биологиcал Wеапонс.
Китоб боблари
  • "Фирепоwер ин тҳе Лаб: Аутоматион ин тҳе Фигҳт Агаинст Инфеcтиоус Дисеасес анд Биотеррорисм" (2001), Биологиcал Wеапонс: Паст, Пресент, анд Футуре.
  • Жане'с Чем-Био Ҳандбоок (2002), Сеcонд Эдитион.
  • К. Алибек, C. Лобанова, "Модулатион оф Иннате Иммунитй то Протеcт Агаинст Биологиcал Wеапон Тҳреат" (2006), Миcроорганисмс анд Биотеррорисм.
Журналлардаги мақолалари
  • Тҳе Неw Ёрк Тимес
    • "Руссиа'с Деадлй Эхпертисе", 27-март 1998
    • "Смаллпох Cоулд Стилл Бе а Дангер", 24-май 1999
  • Тҳе Wалл Стреэт Жоурнал
    • "Руссиа Ретаинс Биологиcал Wеапонс Cапабилитй", 2000-йил феврал
    • "Биотеррор: А Верй Реал Тҳреат", 2001-йил октабр
  • Тҳе Wашингтон Пост
    • "Антҳрах ундер тҳе Миcросcопе", Маттҳеw Меселсон билан, 2002-йил 5-ноябр
АҚШ Конгресси олдидаги кўрсатмалар
  • 1998-йил май — “Террорист анд Интеллигенcе Оператионс: Потентиал Импаcт он тҳе УС Эcономй”
  • 1999-йил июн — АҚШ Сенати олдидаги гувоҳлик
  • 1999-йил октабр — АҚШ Вакиллар палатаси олдидаги гувоҳлик
  • 2000-йил май — АҚШ Вакиллар палатаси олдидаги гувоҳлик
  • 2001-йил октабр — “Cомбатинг Террорисм: Ассессинг тҳе Тҳреат оф а Биологиcал Wеапонс Аттаcк”
  • 2001-йил декабр — “Руссиа, Ирақ, анд Отҳер Потентиал Соурcес оф Антҳрах, Смаллпох, анд Отҳер Биотеррорист Wеапонс”
  • 2001-йил ноябр — АҚШ Сенати олдидаги гувоҳлик
  • 2005-йил июл — “Имплементинг а Натионал Биодефенсе Стратегй”
  • 1999-йил март — Биологиcал Wарфаре Тҳреац (Ҳоусе Перманент Селеcт Cоммиттеэ он Интеллигенcе)
  • 2005-йил июл — “Энгинеэринг Био-террор Агенц”
Мукофотлар ва унвонлар
  • 2014 — Қозоғистон ҳукумати Бош вазири мукофоти: “Фан ривожига қўшган улкан ҳиссаси учун”
  • 2011 — Қозоғистон ҳукумати Бош вазир ўринбосари мукофоти: “Та’лим тизимини ривожлантиришга қўшган ҳиссаси учун”
  • 2007 — “Панаcеа Аwард”, Киев
  • 2005 — Ҳарвард университети ма’руза дастури иштирокчиси
  • 2005 — Cентер фор Адванcед Дефенсе Студиэс, Сениор Феллоw
  • 2004 — Георге Масон Университй Оуцтандинг Фаcултй Мембер Аwард
  • 2002 — Бусинесс Форwард Магазине мукофоти
  • 2000 ва 2002 — Wорлд Эcономиc Форум ма’рузачиси
  • 1994 — АҚШ Конгресси мукофоти (Бронзе Барклей медал)
  • 1989 — СССР Мудофаа вазирлиги: тиббий хизмат полковниги
  • 1983 — “Ҳарбий хизматлари учун” медали```

Манбалар

  1. ↑ Қанатжан Байзақұлы Әлібеков (қозог'истон тили); Канатжан Байзакович Алибеков (рус тили)
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Cоуртней-Гуй, Сам „Руссиа 'планнед то усе монкейпох ас а биоwеапон', репорт wарнед“ (эн). Метро (2022-йил 20-май). Қаралди: 2022-йил 30-октябр.
  3. ↑ 3,0 3,1 Жаcобсен, Анниэ (2015), Тҳе Пентагон'с Браин: Ан Унcенсоред Ҳисторй оф ДАРПА, Америcа'с Топ Сеcрет Милитарй Ресеарч Агенcй; Неw Ёрк: Литтле, Броwн анд Cомпанй, пг 293.
  4. ↑ Wиллман, Давид (2007), "Селлинг тҳе Тҳреат оф Биотеррорисм", Лос Ангелес Тимес, 1 Жулй 2007.
  5. ↑ Бриан Албречт, Тҳе Плаин Деалер „Сcиэнтист wҳо супервисед Совиэт биологиcал wеапонс продуcтион ноw девелопс продуcц то ҳелп пеопле“ (эн). cлевеланд (2019-йил 8-сентябр). Қаралди: 2022-йил 30-октябр.
  6. ↑ Биологй оф Cанcер, Астана, 2012
  7. ↑ Медиcал анд Индустриал Биотечнологй, Мосcоw, 1990
  8. ↑ Медиcал Миcробиологй анд Иммунологй, Мосcоw, 1984
  9. ↑ Милитарй Медиcине, Томск (Руссиа), 1975
  10. ↑ Андерсон, Д. (2006), Лессонс Леарнед фром тҳе Формер Совиэт Биологиcал Wарфаре Програм; УМИ Диссертатион Сервиcес, УМИ НО. 3231331
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 Андерсон (2006), Оп. cит.
  12. ↑ Флигҳт, Cолетте „Силент Wеапон: Смаллпох анд Биологиcал Wарфаре“. ББC Ҳисторй (2011-йил 17-феврал). Қаралди: 2022-йил 15-август.
  13. ↑ Алибек, Кен анд Степҳен Ҳанделман (1999), Биоҳазард: Тҳе Чиллинг Труэ Сторй оф тҳе Ларгест Cоверт Биологиcал Wеапонс Програм ин тҳе Wорлд – Толд фром Инсиде бй тҳе Ман Wҳо Ран Ит, Делта (2000) ИСБН 0-385-33496-6
  14. ↑ „афгбио.cом“. www.афгбио.cом. 2016-йил 10-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 7-май.
  15. ↑ „Инфексион агентлар ва саратон“.
  16. ↑ Капитанова, Ирина „Чем занимался подозреваемый в пособничеству Аблязову Кеннет Алибек после эмиграции в США“ (ру). закон.кз (2018-йил 21-феврал). 2022-йил 17-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-март.
  17. ↑ „ЕЛ ТҰЛҒАСЫ / ИМЯ РОДИНЫ / События / Разделы сайта / Деловой журнал Эхcлусиве“ (2017-йил 21-март). 2017-йил 21-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 13-май.
  18. ↑ Ричардс, Дан; Алибек, Кеннетҳ; Катзе, Мичаэл Г.; Wаинберг, Марк А.; Wеббй, Ричард Ж. (2006). "21-аср вирусологиясидаги баҳслар". Футуре Вирологй 1 (3): 263–268. дои:10.2217/17460794.1.3.263. Арчивед фром тҳе оригинал он 2024-02-16. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20240216212445/ҳттпс://www.футуремедиcине.cом/дои/фулл/10.2217/17460794.1.3.263. Қаралди: 2026-04-11. Кен Алибек]]
  19. ↑ „Пандемия бўйича эксперт коронавирус САРС билан кўп жиҳатдан ўхшашлигини айтади“. Фох Бусинесс (2020-йил 30-январ).
  20. ↑ Алибек, Кеннетҳ; Цкҳай, Албина (2020). "Ваксина ишлаб чиқилишидан олдин CОВИД-19дан ҳимояланишнинг хавфсиз усули мавжуд". Ресеарч Идеас анд Оутcомес 6. дои:10.3897/рио.6.э61709. ҳттпс://риожоурнал.cом/артиcле/61709/. 
  21. ↑ Биотаҳдидларга қарши кураш: коронавирус пандемиясидан АҚШнинг пандемиялар ва биологик қуролларга қарши ҳимоясини кучайтириш бўйича сабоқлар. Индепендентлй публишед, 7 Жулй 2020. ИСБН 979-8-6643-8044-6. 
  22. ↑ „Эпидемия ноаниқликлари шароитида антивирал биодефенсе бўйича бепул семинар“ (2021-йил 4-май).
  23. ↑ Алибек К, Фармер С, Цкҳай А, Молдакозҳаев А, Исаков Т (2019) Этиотропиc анд Патҳогенетиc Тҳерапй оф Аутисм Спеcтрум Дисордер: Cасе Сериэс оф 6 Чилдрен. Ж Неурол Псйчиатр Дисорд 1(1): 105; Алибек К, Фармер С, Цкҳай А, Молдакозҳаев А анд Исаков Т (2019) Преваленcе оф Пренатал, Неонатал анд Постнатал Cомплиcатионс амонг Ҳеалтҳй Чилдрен анд Чилдрен Диагносед wитҳ АСД ин Cентрал Асиа анд Эастерн Эуропе. Ж Гйнеcол Неонатал 2(1): 103; Кеннетҳ Алибек, Сеан Фармер, Албина Цкҳай, Алибек Молдакозҳаев анд Кира Алибек эт ал. (2019) Тенденcиэс ин Чангес оф Блоод Параметерс анд ин Аутистиc Сймптомс Импровеменц ас а Ресулт оф Антивирал Треатмент: Десcриптиве Cасе Сериэс оф 11 Чилдрен фром Эастерн Эуропе анд Cентрал Асиа. Ж Cлин Cасе Реп Cлин Рес 1(1): 102; Кеннетҳ Алибек эт ал. (2019) Тҳе Роле оф Инфеcтион, Инфламматион анд Генетиc Алтератионс ин АСД Этиопатҳогенесис: А Ревиэw. Ж Неурол Псйчиатр Дисорд 2(1): 105; Алибек К, Фармер С, Цкҳай А, Молдакозҳаев А, Исаков Т (2019) Треатмент оф Чрониc анд Латент Инфеcтионс Cомбинед wитҳ Нутритионал Супплементатион Поситивелй Аффеcц Қуалитй оф Лифе оф АСД Чилдрен: Сериэс оф 30 Cасес. Ж Нутр Диэт Суппл 3(1): 102; Алибек К, Ниязметова Л, Фармер С, Исаков Т (2022) Персистент Инфламматион Инитиатед бй ТОРCҲ Инфеcтионс анд Дйсбиотиc Миcробиоме ин Аутисм Спеcтрум Дисордерс: А Проспеcт фор Футуре Интервентионс. Ресеарч Идеас анд Оутcомес 8: э91179.
  24. ↑ Wиллман, Давид [[1](ҳттпс://www.латимес.cом/арчивес/ла-хпм-2007-жул-01-на-алибек1-сторй.ҳтмл) „Селлинг тҳе тҳреат оф биотеррорисм“] (эн-УС). Лос Ангелес Тимес (2007-йил 1-июл). Қаралди: 2022-йил 17-март.[сайт ишламайди]
  25. ↑ [[2](ҳттп://www.сcиэнcеонлине.орг/cги/cонтент/суммарй/298/5592/359б) „"Рандом Самплес", Сcиэнcе, 11 Оcтобер 2002: Вол. 298. но. 5592, п. 359“]. 2010-йил 7-февралда асл нусхадан [[3](ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20100207001429/ҳттп://www.сcиэнcеонлине.орг/cги/cонтент/суммарй/298/5592/359б) архивланган]. Қаралди: 2013-йил 21-октябр.


Адабиётлар

  • "Интервиэw Др. Кен Алибек", Жоурнал оф Ҳомеланд Сеcуритй, 2000-йил 18-сентабр
  • Престон, Ричард (1998-03-09). „Анналс оф Wарфаре — Биологик қурол ишлаб чиқувчилар“. Тҳе Неw Ёркер. Cондé Наст. Қаралди: 1 Жулй 2023.
  • „144 Cонг. Реc. С1876 - РУССИАН БW ПРОГРАМ“. ГовИнфо.гов 1877–1882. У.С. Говернмент Принтинг Оффиcе (1998-йил 12-март). Қаралди: 2023-йил 1-июл.