Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Ken Mattingly

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Кен Маттинглй
Таваллуди
Тҳомас Кеннетҳ Маттинглй ИИ

17-март 1936-йил
Вафоти 31-октябр 2023-йил(2023-10-31)
(87 ёшда)
АҚСҲ
Таълими Аубурн университети (БС, 1958)
Касби Синов учувчиси, Астронавт
Мукофотлари НАСАнинг „Буюк хизматлари учун“ медали
Космик карера
Даража Адмирал, АҚСҲ денгиз флоти
Космосдаги вақт
21 кун 04 соат 34 дақиқа
Танлаш 1966-йил НАСА 5-гуруҳи
Жами ЭВАс
1
Жами ЭВА вақти
1 соат 23 дақиқа
Миссиялар Аполлон 16, СТС-4, СТС-51-C
Миссия белгиси
Истеъфо 1985-йил июн

Кен Маттинглй (талаффузи: Кен Маттингли 1936-йил 17-март — 31-октябр 2023-йил[1]) — америкалик собиқ авиатор, авиация муҳандиси, синов учувчиси, Қўшма Штатлар денгиз флоти адмирали. Кен Аполлон 16, СТС-4 ва СТС-51-C миссияларида учган космонавт ҳисобланади.

Кен Аполлон 13 миссиясида учиши режалаштирилган эди, бироқ у учирилишидан уч кун олдин немис қизамиқи билан касалланганлиги сабабли унинг ўрнини Жаcк Сwигерт эгаллади. Кейинчалик Кен Аполлон 16 учун қўмондон модули учувчиси сифатида ойга учди. Кен Ойга учган 24 кишидан бири ҳисобланади. Кен ва “Аполлон 16” командири Жоҳн Ёунг Ойга учиб, космик кеманинг орбитал миссиясини амалга оширган ягона одамлардир.

Аполлон 16 нинг Ерга қайтиши пайтида, Кен космик кеманинг ташқи қисмидан, (қўмондонлик ва хизмат кўрсатиш модули) плёнкали касетларни олиш учун экстравеҳикуляр фаолиятни (ЭВА) амалга оширди. 2022-йил ҳолатига кўра, ушбу ЭВА Аполлон дастурининг Ж-миссиялари давомида амалга оширилган учта ЭВАдан бири бўлиб қолмоқда[2].

Болалиги ва таълим

Кен 1936-йил 17-мартда Чикагода (Иллинойс штати) Тҳомас Кеннетҳ Маттинглйли (1903—1995) ва Cонстанcе Масон (қизлик фамиляси: Cларке 1905–1997)[3][4] оиласида туғилган. Кен туғилгандан сўнг кўп ўтмай отаси оилани Флорида штатининг Ҳиалеаҳ шаҳрига кўчирди. Авиация Кеннинг ёшлик давриданоқ ҳаётининг бир қисмига айланди[5].

Кен Американинг Бой Скаутларида фаол бўлиб, у иккинчи энг юқори даража (Лифе Сcоут) га эришди. У 1954-йилда Маями Эдисон ўрта мактабини тамомлаган ва 1958-йилда Оберн университетида авиация муҳандислиги бўйича бакалавр даражасини олган[5].

Ҳарбий мартаба

Кен 1958-йилда АҚШ ҳарбий-денгиз кучларига келиб қўшилди. Сўнгра у Виргиниа штатидаги Океана денгиз ҳаво станциясида 35-ҳужум отрядига (ВА-35) тайинланиб, УСС самолёт ташувчиси бортида А-1Ҳ Скйраидер самолётида учган. 1963-йил июл ойида у Флорида штатидаги Санфорд ҳарбий-денгиз ҳаво станциясида Оғир ҳужумлар отрядида (ВАҲ-11) хизмат қилди. Кен у ерда икки йил давомида А-3Б Скйwарриор самолётида парвоз қилган.

Кен Калифорниядаги Эдвардс ҳаво кучлари базасидаги АҚШ ҳарбий-ҳаво кучлари синов учувчилар мактабига ўқишга киди[6]. Кен у ерда бўлажак астронавтлар Эдгар Митчелл ва Карол Ж. Бобко билан танишган.

Кен 7200 соат парвоз вақтига эга бўлиб, шундан 5000 соати реактив самолётларга тўғри келади.

НАСА фаолияти

Кен (о'ртада) Аполлон 13 экипажнинг бир қисми

Танлаш ва ўқитиш

1965-йил 10-сентябрда НАСА бешинчи астронавтлар гуруҳини танлаш жараёнини бошлади. НАСА 351 нафар аризачидан, 159 нафар номзодни танлаб олди. Номзодларга қўйилган яна бир шарт, улар реактив самолётда камида 1000 соат парвоз вақтига эга бўлишлари керак эди. Кен илгари астронавтлар дастурига ариза беришга унчалик қизиқиш билдирмаган. Бироқ Ҳарбий ҳаво кучлари синов учувчилар мактабида ва унинг синфида НАСА ёки УСАФ бошқариладиган орбитал лаборатория дастурига ариза топшириш имконияти таклиф қилинганида, унинг қарашлари ўзгарди. Кен НАСАга қўшилиш учун суҳбатдан ўтиши керак эди[6]. Суҳбат ўтказиб, бўлажак астронавтларни танлаш учун астронавтлар идораси вакиллари Жоҳн W. Ёунг ва Мичаэл Cоллинс таклиф этилди. Кендан Мичаэл Cоллинс Ф-104 ҳақида гапириб беришини сўради ва Кен „қизиқарли самолёт“ деб жавоб берди. Бу саволга жавоб у қадар тўғри эмасдак туюлди, Кен ҳам ўз имконятларини қўлдан бой бергандай ҳис қилди. Бироқ, танлов жараёни тугагандан сўнг, Кен Деке Слайтон томонидан космонавт бўлиш таклифи билан чақирилди[6].

Танланган вақтда Кен 2582 соат парвоз тажрибасига эга бўлиб, шу жумладан реактив самолётда 1036 соат бўлган. Кен, муҳандислик ҳамда биология фанлари бўйича бакалавр даражасига эга бўлган. НАСА 100 нафар ҳарбий хизматчи ва 59 нафар фуқаролик номзодидан 19 нафар астронавтни гуруҳга қўшилиш учун танлади.

НАСА Кенни апрел ойида астронавт сифатида танлаган вақтда, у денгиз флотида лейтенант ҳамда Калифорниянинг Эдвардс АФБ шаҳридаги Ҳаво кучлари аэрокосмик тадқиқот учувчилар мактабида талаба бўлган[7].

Аполлон 8 ва Аполлон 11

Кен ишга тушириш майдончасида

Дастлаб, Кен Аполлон 8 ни қўллаб-қувватловчи экипажнинг бир қисми эди[8]. Кенн Аполлон 8 нинг иккинчи телевизион узатилишида CАПCОМ сифатида хизмат қилган[9].

Кен Wиллиам Андерс билан параллел равишда Аполлон 11 учун захира қўмондон модули учувчиси сифатида машқ қилди.

Аполлон 13

Кеннинг биринчи асосий вазифаси Аполлон 13 миссиясида қўмондон модули учувчиси бўлиш эди. Миссия бошланишидан уч кун олдин, у немис қизамиқи билан касалланганлиги сабабли (у ҳеч қачон юқмаган) миссиядан четлаштирилди ва унинг ўрнига CМнинг захира учувчиси Жаcк Сwигерт[10] тайинланди.

Аполлон 16

Кен Аполлон 16 пайтида чуқур космик ЭВА ни амалга оширмоқда

Кени Аполлон 16 да учадиган экипажга бириктирилди (1972-йил 16-27-апрел). Экипаж таркибига Жоҳн Ёунг (қўмондон), Кен (қўмондон модули учувчиси) ва Чарлиэ Дуке (Ой модули учувчиси) кирган. Аполлон 16 мисссиясининг мақсади Декарт кратери яқинидаги ой тоғларидан намуналар тўплаш эди. Ой орбитасида 26 та имий тажрибалар ўтказилди.

Миссиянинг қайтиш босқичида Кен хизмат модулининг ён томонидаги бўшлиғидан кино ва маълумотлар пакетларини олиш учун экстравеҳикуляр фаолиятни (ЭВА) амалга оширди. Миссия Аполлон 16 космик кемасининг бир нечта носозликлари туфайли бир кун олдин тугатилди, барча асосий мақсадлар амалга оширилди.

Спаcе Шуттле парвозлари

Кен ерга қайтиб келгач, Космик кемани ишлаб чиқиш дастурида астронавт бошқарув лавозимларида ишлади.

Кен (олдинги планда) Ҳенрй Ҳарцфиэлд билан СТС-4 қо'нганидан со'нг, президент Нанcй Реаган ва унинг рафиқаси билан саломлашмоқда
Президент Роналд Реаган учиш-қўниш йўлагида НАСА астронавтлари Ҳенрй Ҳарцфиэлд ва Тҳомас Маттинглй билан суҳбатлашмоқда.
Маттинглй 1985-йилда денгиз флоти формасида

Кен Спаcе Шуттле кемасининг тўртинчи ва охирги орбитал синов парвози бўлган СТС-4 қўмондонлигига тайинланди. Парвоз 1982-йил 27-июнда Флорида штатидаги Кеннеди космик марказидан амалга оширилган. Бу етти кунлик миссия давомида: узоқ муддатли термал экстремалларни орбитанинг қуйи тизимларига таъсирини доимий равишда ўрганиш; экипаж орбитал кабинаси ва фойдали юк бўшлиғида жойлашган бир нечта илмий тажрибаларни ўз ичига олган.

Экипаж Калифорниядаги Эдвардс ҳаво кучлари базасига қўнгунга қадар ернинг 112 орбитасини айланиб чиқди. Экипаж ерга қўнганидан сўнг, Ҳенрй Ҳарцфиэлд ва Тҳомас Маттинглйни президент Роналд Реаган кутиб олди[11].

СТС-51-C мудофаа департаментининг биринчи космик кемаси 1985-йил 24-январда Флорида штатидаги Кеннеди космик марказидан учирилган. Экипаж таркибига Маттинглй (космик кема қўмондони), Лорен Шривер (учувчи), Жамес Бучли ва Эллисон Онизука (миссия мутахассислари), Гарй Пайтон (ДОД юк ташиш бўйича мутахассис) кирган.

НАСАдан кейинги мартаба

Маттинглй 1985-йилда НАСАдан ва 1986-йилда ҳарбий-денгиз флотидан адмирал унвони билан нафақага чиқди[12]. У Грумманнинг космик стансиясини қўллаб-қувватлаш бўлимида директор бўлиб ишлаган. Кейин у Калифорниянинг Сан-Диэго шаҳрида Генерал Дйнамиcс учун Атлас боостер дастурини бошқарган. Маттинглй Лоcкҳеэд Мартин компаниясида Х-33 моделини ишлаб чиқиш дастурига мас'ул вице-президент бўлган. У ҳозирда Виргиниада, тизимларни режалаштириш ва таҳлил қилиш бўйича ишлайди[13].

Маттинглй кўплаб ташкилотларнинг аъзоси. Жумладан Америка Аэронавтика ва Астронавтика Институти доценти; Америка астронавтика жамияти ходими; Экспериментал синов учувчилари жамияти ва АҚШ денгиз институти аъзоси.

Мукофот ва унвонлар

Маттинглй кўплаб мукофотлар совриндори. У НАСАнинг „Буюк хизматлари учун“ медали билан тақдирланган[14]; Жонсон космик марказининг мақтов сертификати (1970); ОАЖ гуруҳининг муваффақияти мукофоти (1972); Ҳарбий-денгиз флотидаги алоҳида хизмат медали; Денгиз флотининг экспедицион медали; Миллий мудофаа хизмати медали; НАСА космик парвоз медали; Денгиз кучлари астронавт қанотлари; СЕТП Иван C. Кинчелоэ мукофоти (1972); Делта Тау Делта Ачиэвемент мукофоти (1972); Аубурн битирувчилари муҳандислари кенгашининг энг яхши муваффақият мукофоти (1972); 1972-йил учун ААС Парвоз муваффақияти мукофоти; 1973-йил учун АИАА Ҳалей Астронавтика мукофоти; 1973-йилда Халқаро авиация федерацияси Маттинглйни ВМ Комаров дипломи билан тақдирлади; Мудофаа вазирлигининг “Буюк хизматлари учун” медали (1982).

Маттинглй 1983-йилда Аполлон астронавтлари гуруҳи билан Халқаро фазовий шон-шуҳрат залига киритилди[15]. У 1997-йилда АҚСҲ Астронавтлар шон-шуҳрат залига киритилган 24 нафар Аполлон астронавтларидан бири бўлган[16].

Шахсий ҳаёти

1970-йилда у Элизабетҳ Даилейга уйланди[10]. Уларнинг битта фарзанди бор[17].

Вафоти

Кен Маттингли 2023-йил 31-октябр куни 87 ёшида АҚСҲда вафот этади[1].

Оммавий ахборот воситаларида

Маттинглй 1995-йилда Гарй Синисе томонидан " Аполлон 13 " филмида тасвирланган. У 1998-йилда ҲБО телеканалининг „ Ердан Ойгача“ сериалида Žэлжко Иванек томонидан тасвирланган[18].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „НАСА Администратор Ремемберс Аполло Астронаут Тҳомас К. Маттинглй ИИ“ (эн). НАСА (2023-йил 2-ноябр). 2023-йил 2-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 2-ноябр.
  2. ↑ ЛеПаге. „А Ҳисторй оф Деэп Спаcе ЭВАс“. дреwехмачина (17-декабр 2017-йил).
  3. ↑ „Маттинглй, Тҳомас Кеннетҳ, ИИ“. Навал Ҳисторй анд Ҳеритаге Cомманд (5-май 1972-йил). Қаралди: 15-декабр 2019-йил.
  4. ↑ „Тҳомас Кеннетҳ Маттинглй: Иллиноис, Cоок Cоунтй, Биртҳ Cертифиcатес, 1871-1940“. ФамилйСеарч. Қаралди: 15-декабр 2019-йил.
  5. ↑ 5,0 5,1 Шайлер, Давид Ж.. Тҳе Ласт оф НАСА'с Оригинал Пилот Астронауц: Эхпандинг тҳе Спаcе Фронтиэр ин тҳе Лате Сихтиэс. Спрингер, 19-июн 2017-йил — 53–54-бет. ИСБН 978-3-319-51014-9. 
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Wригҳт. „Тҳомас К. Маттинглй ИИ“. НАСА Жоҳнсон Спаcе Cентер Орал Ҳисторй Прожеcт. НАСА (6-ноябр 2001-йил). 2021-йил 3-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-май 2021-йил.
  7. ↑ Тҳомпсон, Роналд. „19 Неw Спаcемен Аре Намед“. Тҳе Ҳигҳ Поинт Энтерприсе (5-апрел 1966-йил), с. 2А.
  8. ↑ Ҳоwелл. „Кен Маттинглй: Аполло 16 Астронаут“. Спаcе.cом. Футуре плc (16-апрел 2013-йил). 2021-йил 3-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-май 2021-йил.
  9. ↑ Ловелл & Клугер 1994.
  10. ↑ 10,0 10,1 Ренсбергер, Бойcе. „Тҳомас Кеннетҳ Маттинглй 2д“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (17-апрел 1972-йил), с. 24. Қаралди: 10-декабр 2019-йил.
  11. ↑ „Ремаркс ат Эдwардс Аир Форcе Басе, Cалифорниа, он Cомплетион оф тҳе Фоуртҳ Миссион оф тҳе Спаcе Шуттле Cолумбиа“. Роналд Реаган Пресидентиал Либрарй анд Мусеум. Қаралди: 20-январ 2018-йил.
  12. ↑ „Интернатионал Спаcе Ҳалл оф Фаме: Тҳомас К. Маттинглй ИИ“. Неw Мехиcо Мусеум оф Спаcе Ҳисторй (2005). Қаралди: 17-июл 2013-йил.
  13. ↑ „Греат Плаcес то Wорк: Ҳонорабле Ментионс“. Қаралди: 21-август 2007-йил.
  14. ↑ „Натионал Аэронаутиcс анд Спаcе Администратион Ҳонор Аwардс“. Қаралди: 24-март 2012-йил.
  15. ↑ Шеппард, Давид. „Спаcе Ҳалл Индуcц 14 Аполло Програм Астронауц“. Эл Пасо Тимес (2-октабр 1983-йил), с. 18.
  16. ↑ Меер, Марилйн. „Cеремонй то Ҳонор Астронауц“. Флорида Тодай (2-октабр 1997-йил), с. 2Б.
  17. ↑ Ҳеро, Басил. Тҳе Миссион оф а Лифетиме: Лессонс фром тҳе Мен Wҳо Wент то тҳе Моон. Гранд Cентрал Публишинг, 2-апрел 2019-йил — 243-бет. ИСБН 978-1-5387-4850-3. 
  18. ↑ „Кен Маттинглй (Чараcтер)“. ИМДб. Қаралди: 2-июн 2012-йил.

Ҳаволалар