Kenguru

Кенгуру — Кенгуру сутемизувчилар синфининг халталилар туркумига мансуб бўлган ҳайвондир. Танасининг узунлиги 30 дан 160 см гача, думининг узунлиги эса 30 дан 110 см гача, вазни 2 дан 70 кг гача етиши мумкин. Кенгурулар Австралия, Янги Гвинея оролларида, Тасманияда ва Бисмарк архипелагида учрайди. Уни ҳатто Австралиянинг гербида ҳам учратиш мумкин.

Шарқий кулранг она кенгуру фарзанди билан.

Сакраётган кенгуру.

Қизил рангли кенгуру (Маcропус руфус)

Кенгуруларнинг асосий турлари ерда ҳаёт кечиришга мослашган. Улар текисликда ўсган, қалин ва баланд ўтлар ва буталар билан озиқланади. Аммо баъзилари дарахтга чиқишга мослашган, баъзилари эса тоғли ҳудудларда яшашга мослашган. Кенгурулар одатда гуруҳ бўлиб яшайдилар ва улар жуда эҳтиёткор ҳайвон ҳисобланади. Улар ўсимликхўр ҳайвон, аммо баъзилари чувалчанг ва ҳашаротлар билан ҳам озиқланади. Йилига бир марта кўпаяди. Ҳомиладорлик даври жуда қисқа бўлиб атиги 30 − 40 суткани ташкил етади ва 1- 2 та тўлиқ етилмаган болани дунёга келтиради (узунлиги 2 метр келадиган гигант кенгурунинг янги туғилган боласи 3см атрофида бўлади) ва боласини 6 - 8 ой ўз ҳалтасида олиб юради. Кенгуру боласи туғилаётганда ерга эмас, тўғри ҳалтага бориб тушади. Гўдакликнинг биринчи ойида Кенгуру боласи она елинига қаттиқ ёпишиб олади ва сут доимий равишда унинг оғзига тушиб туради. Кенгуруларнинг сони ҳар хил : йирик турлари камайиб кетган, баъзи майда турларининг сони эса ниҳоятда кўп. Кенгуру яйловларга катта зарар келтириб, қишлоқ хўжалиги экинларини нобуд қилади. Улар асосан тери ва гўшти учун овланади. Кенгурулар ҳайвонот боғи учун ҳам овланади, у ерда улар осонгина насл қолдирадилар. Кенгуру боласи туғилганда бир дюмдан бир оз каттароқ ҳажмдаги кенгуру боласи увоққина, пушти ранг, туксиз, дум — думалоқ бўлади. Онаси туғилган заҳоти уни халтачасига солади ва бола яна маълум муддат мутлақ ночор аҳволда бўлади. Олти ойлик бўлганда, у кучукчадек катталик касб этади. У ҳамма ерга онасининг халтасида бошини чиқариб боради. Онаси дарахтлар баргларини ейиш учун тўхтаганда, у ҳам баргларни узиб ейди. Кенгуру боласи юриш ва югуришни ўргангандан кейин ҳам илиқ, хавфсиз халтачани тарк этгиси келмайди. Хавф туғилганда она боласи олдига сакраб — сакраб келади ҳамда уни лаблари билан олиб, тез ва оҳиста халтачасига солади. Кенгуру катта бўлганда бўйи икки метргача етади. Унинг олд оёқлари калта ва орқа оёқлари жуда узун бўлади. Бу кучли орқа оёқлар Кенгуруга 13 метргача узунликка сакраш имконини беради. Бу ҳайвон халтасидаги тойлоқдек боласи билан икки оёқлаб 3 метрга, хавф туғилган пайтда ҳатто 8-10 метрга ҳам сакрайди. Кенгуру сакраш вақтида таяниш ва мувозанатни сақлаш учун ўзининг улкан, узун думидан фойдаланади. Кенгуруни хавф — хатардан тезлиги ва узоқдан яқинлашаётган душманни эшитиш имконини берадиган сезгир қулоқлари ҳимоя қилади. Кенгуру овчи итлар кўмагида овланганда, у итни олд оёқлари билан тутиб олиб, орқа оёғининг бир зарбаси билан тепиб ўлдириши мумкин.

Номнинг келиб чиқиши

"Кангуру" сўзи „кангуру“ ёки „гангурру“ сўзларидан келиб чиққан — бу ҳайвоннинг австралиялик аборигенларнинг Кууку-Йимитир тилидаги номи (Пама-Нюнг оиласининг тили), Жеймс Кук ўз даврида аборигенлардан эшитган; 1770- йилда Австралиянинг шимоли-шарқий соҳилига қўнган. Бу афсона кенг тарқалган эди, унга кўра Жеймс Кук Австралияга етиб келган ва катта, сакраб турган, нотаниш ҳайвонни кўриб, маҳаллий аҳолидан бирига „бу нима?“ Деган савол билан мурожаат қилди, лекин у Кукнинг инглизча нутқини тушунмаган, унга она тилимда жавоб берди: „Мен тушунмаяпман“ деган. Афсонага кўра, „кенгуру“ каби эшитиладиган бу ибора ҳайвон номини олди. Замонавий лингвистик тадқиқотларга кўра, бу афсонанинг фактик асоси йўқ.

Тана тузилиши

Кенгуруларнинг кучли орқа оёқлари, катта думи, тор елкалари, кичик олд панжалари (одам қўлига ўхшаш) улар билан илдизларни қазиб олишади. Хавф туғилганда, кенгуру тананинг бутун оғирлигини думига ўтказади, сўнгра иккала орқа оёқлари бўшаб, юқоридан пастгача бир ҳаракатда душманга кучли зарба беради. Кучли орқа оёқлари билан итарилиб, узунлиги 12 м гача ва баландлиги 3 м гача сакрашлари мумкин. Тана вазни 80 кг гача. Кенгуру думи устида ётади.

Ҳаёт тарзи

Кенгурулар ўтхўр ҳайвонлардир. Уларнинг асосий рациони ўт ва мевалардир. Катта кенгуруларнинг умр кўриш муддати 12 йилдан ошади. Кенгурулар табиатда ўртача олти йил ва асирликда (турига қараб) 20 йилдан ортиқ яшайди. Бироқ, кўпчилик кенгуруларнинг табиий яшаш жойларида етукликка эриша олмайди.

Кўпайиши

Кенгурулар йилига бир марта кўпаяди; Уларнинг ўзига хос наслчилик даври йўқ. Ҳомиладорлик қисқа — 27-40 кун. Бир ёки иккита бола туғилади; катта қизил (қизил гигант) кангуру Маcропус руфусда 3тагача. Янги туғилган катта қизил кенгурунинг тана узунлиги тахминан 25 мм — бу катталар ҳайвонига нисбатан сутемизувчилар орасида энг кичикидир. Аёл 6-8 ой давомида насл туғдиради. Кўпгина кенгурулар эмбрион имплантациясининг кечикишига дуч келишади. Янги жуфтлаш бола туғилгандан 1-2 кун ўтгач содир бўлади (ботқоқ валабида — бола туғилишидан бир кун олдин). Шундан сўнг, эмбрион олдинги бола ўсгунча ёки ўлмагунча диапауза ҳолатида қолади. Шу пайтдан бошлаб эмбрион ривожлана бошлайди. Қулай шароитларда, каттаси ниҳоят халтадан чиқиб кетиши биланоқ янги бола туғилади.

Кенгуру ва одам

Ёввойи кенгурулар гўшт ва тери олиш мақсадида ҳам, яйловларни муҳофаза қилиш мақсадида ҳам отиш обекти ҳисобланади. Кенгуру гўшти ёғлилиги туфайли кўпгина тижорат мақсадларида ишлаб чиқарилган гўштга қараганда соғломроқ ҳисобланади.