Kepe
Кепе — тура мифологиясида Кепенинг буйруғи билан у янги туғилган чақалоқларнинг исмларини ёзади, уларнинг тақдирини белгилайди, инсоннинг муваффақиятлари ва муваффақияцизликлари унинг фойдасига, шунингдек, далаларнинг унумдорлиги ва қулай об-ҳавога боғлиқ. Биринчи қор пайтида ғоз ёки қўчқор қурбонлик қилинади, пиво, бўтқа, ёпган нон, зиёратга оборилади. Кěпе қиш тақдирини белгилайди. Шу куни барча қариндошлар қариндошлардан бириникида йиғилишади. Шу вақтдан бошлаб қишки совуқлар бошланади, деб ишонишган. Байрамда кěпене кҳурпа чÿк туни учун дуолар қилинади (Ашмарин, 1994, 190-бет). Бунинг учун улар қурбонлик ғозини сўйиб, шарққа қараб ибодат қилишади: Зершу тйтан Кепе, чйрлакҳ (Кěпени ушлаб турган ҳукумат, раҳм қилинг). Қариялар: „Анне-кěпе, унпа пул вăрçма ҳушмаст“ (Кěпенинг онаси билан жанжаллашиб бўлмайди) деган эдилар (Ашмарин, 1994, 189). Эркаклар ва аёллар кўйлаги кěпе чуваш космогоник ваколатхоналарида халқ ва мамлакатни ҳимоя қилувчи Кěпе кучи билан такрорланади. Чувашлар кěпе (ҳимоя) айлана ёки бўлмасдан ўша пайтда эшикларга бўр билан чизилган қийшиқ хоч деб аташган. Кавказда айланадаги хоч „яхши хоч“ деб аталади[1]. Кепе — Моргаушский тумани, Болшоэ Карачкино қишлоғидаги тоғнинг номи. Христианлик ўзининг янги мафкураси доирасида энг қадимги Кěпе култини ўзлаштиради. Шу мақсадда, 910-йилда Константинополдаги Влахрен черковида тун бўйи хизмат пайтида, Худонинг онаси қопқоқни ёйгандек, бир муборак Эндрю ваҳий кўрганлиги ҳақида черков афсонаси ихтиро қилинган. Бу ҳайратланарли даражада қадимги байрамга тўғри келадиган янги байрамнинг эълон қилинишига сабаб бўлади. Бугунги кунда православлик Кепени „фаришталарнинг бошлиғи“ билан алмаштиради.
Этимология
Капа — форсча „чапат, қоплама“. Ашмарин ва Месзарос уни арабдан олиб чиқиб кетишди арабча: الكعبة Каъба) ва проторейс Евфими Малов яҳудийларнинг кокаб (юлдуз)дан[2] келади, деб ишонишган. Баъзи бошқа тадқиқотчилар (Рясянен, Федотов) фин-угр илдизи кава (осмон) учун чуваш кепесини ўрнатдилар[3]. Кепа (Ҳепа, Ҳепат) нинг энг эҳтимол этимологияси субарареан-Хуритто-Урурцоке худосидир.
Манбалар
- ↑ Ашмарин Н. И. Словарь чувашского языка, том ВИ, стр. 189.
- ↑ Малов Е. А. О влиянии эврейства на чуваш: опит объяснения некоторих чувашских слов, стр. 25.
- ↑ М. Рясянен. Материали по исторической фонетике тюркских язиков, стр. 253-254.