Ziyosfera

Кибарака

Кибарака — суахили халқи фолклорига мансуб эртак бўлиб, у илк бор ХИХ аср охирида нашр этилган. Тилшунос Жан Кнапперт ушбу эртакнинг жуда ўхшаш вариантини „Тҳе Гиант Ҳорсе“ (Улкан от) номи билан эълон қилган. Ҳар иккала талқинда ҳам Кибарака исмли йигит одамхўр афсунгар қўлига тушиб қолади ва улкан сеҳрли от ёрдамида қочиб қутулади. Отнинг ёрдами билан у бошқа шаҳарга бориб, маликага уйланади ва қаҳрамонликлар кўрсатади.

Эртак халқаро Аарне-Тҳомпсон-Утҳер (АТУ) тизимида 314-турга („Олтин сочли йигит“) киритилган.

Мазмуни

Алиcе Wернер талқини

Ёзувчи Алиcе Wернер ушбу эртакни бир неча қисмлардан иборат мураккаб асар деб ҳисоблаган ва унинг айрим қисмлари араб маданияти таъсирида шаклланганини таъкидлаган[1]. Ушбу талқинда султоннинг ўғли ва вазирнинг ўғли бир кунда туғилиб, дўст бўлишади. Кунларнинг бирида султоннинг ўғли дўстини чўлда ташлаб кетади. Вазирнинг ўғлини бир „зимwи“ (суахили фолклоридаги одамхўр махлуқ) топиб олади ва ўз уйига олиб боради. Зимwи унга маълум бир эшикни очмасликни буюради.

Бола тақиқланган эшикни очганида, ичкарида улкан отни кўради. От уни зимwи одамхўр эканлигидан огоҳлантиради ва уйдаги барча ҳайвонларни (буқа, шер, қоплон ва эшак) қўйиб юбориб, етти дона сеҳрли шишани ўғирлаб қочишга ундайди. Қочиш жараёнида („Сеҳрли қочиш“ мотиви) орқага отилган етти шишадан турли тўсиқлар (тиканлар, қоялар, қиличлар, сув, олов ва денгиз) ҳосил бўлиб, қувиб келаётган зимwини тўхтатади[2].

Бола ўзига „Кибарака“ (Кичик барака) исмини олади ва гадой қиёфасида бир шаҳарга боради. Шаҳар султони ўзининг етти қизи учун куёв танлаш маросимини ўтказаётган бўлади: қизлар ўзлари танлаган куёвга лимон отишлари керак эди. Олтита опаси аслзодаларни танлайди, кенжа қиз эса лимонни Кибаракага отади. Кейинчалик Кибарака султонни даволаш учун қоплон сути олиб келади ва урушда улкан от устида султоннинг душманларини мағлуб этади[3].

Жан Кнапперт талқини

Кнапперт талқинида Кибарака султоннинг ўрнини эгалловчи меросхўрга айланади. Бу версияда ҳам у етти шиша ёрдамида руҳ (спирит) қасрида қочади. Бу ерда Кибарака қоплон ва шер сутини айнан ўзи қутқарган ҳайвонлар ёрдамида қўлга киритади. Уруш пайтида у биринчи куни қоплон устида, иккинчи куни шер устида ва учинчи куни улкан от устида жангга кириб, ғалаба қозонади[4].

Таҳлил

Эртак тури

Эртак АТУ 314-турига киритилган бўлиб, бу тур бутун Африка бўйлаб тарқалган[5]. Мазкур тур одатда қаҳрамоннинг ёвуз махлуқ ҳузурида хизмат қилиши, сеҳрли ҳайвон (кўпинча от) ёрдамида қочиши ва якунда ўзлигини яширган ҳолда қаҳрамонлик кўрсатиши билан характерланади[6].

Мотивлар

  • Сеҳрли қочиш: Қаҳрамоннинг ортидан буюмлар ташлаб тўсиқлар ҳосил қилиши дунё фолклорида жуда кенг тарқалган мотивдир[7].
  • Куёв танлаш тести: Маликани лимон ёки олма отиш орқали куёв танлаши (Ҳ316 мотиви) Эрон, Кавказ ва Марказий Осиё халқлари эртакларида ҳам учрайди[8].
  • Дори излаш: Султонни даволаш учун камёб ҳайвон (шер ёки қоплон) сутини олиб келиш топшириғи Шимолий Африкадан Шарқий Осиёгача бўлган ҳудудларда машҳурдир[9].

Вариантлар

Занжибарда ушбу эртакнинг „Пепо Алиеданганйwа на Мтото wа Султани“ (Султоннинг ўғли томонидан алданган руҳ) каби бир қанча вариантлари Эдwард Стеэре томонидан ёзиб олинган[10]. Шунингдек, „Али оф тҳе Cроокед Арм“ (Маймоқ қўлли Али) номли варианти ҳам мавжуд бўлиб, унда қаҳрамон етти нафар асира қизни ҳам қутқаради[11].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Wернер, Алиcе. Мйтҳс анд Легендс оф тҳе Банту. Лондон: Георге Г. Ҳаррап & Cо., 1933. пп. 315, 317.
  2. ↑ Wернер, Алиcе „Африcан“, . Тҳе Мйтҳологй оф Алл Раcес. Арчеологиcал Институте Оф Америcа, 1925 — 257-бет. 
  3. ↑ Сwаҳили сториэс фром Араб соурcес, wитҳ ан Энглиш транслатион. Занзибар: [cа. 1881]. пп. 27-48 (ин Сwаҳили).
  4. ↑ Кнапперт, Жан. Мйтҳс & легендс оф тҳе Сwаҳили. Ҳеинеманн Эдуcатионал Боокс, 1970. пп. 198-203. ИСБН 9780435900830.
  5. ↑ Тҳомпсон, Ститҳ. Тҳе Фолктале. Университй оф Cалифорниа Пресс, 1977 — 60-бет. ИСБН 0-520-03537-2. 
  6. ↑ Утҳер, Ҳанс-Жöрг. Тҳе Тйпес оф Интернатионал Фолкталес: А Cлассифиcатион анд Библиограпҳй, Басед он тҳе Сйстем оф Антти Аарне анд Ститҳ Тҳомпсон. Суомалаинен Тиэдеакатемиа, Аcадемиа Сcиэнтиарум Фенниcа, 2004 — 198-бет. ИСБН 978-951-41-0963-8. 
  7. ↑ Тҳомпсон, Ститҳ. Тҳе Фолктале. Университй оф Cалифорниа Пресс, 1977 — 60-бет. ИСБН 0-520-03537-2. 
  8. ↑ Березкин, Ю Э.; Черкашин, Дмитрй; Коган, Леонид; Наумкин, Виталй (2016). "Мотифс оф Соқотри Нарративес: тоwардс а cомпаративе-тйпологиcал аналйсис". Аула ориэнталис 34 (2): 222. 
  9. ↑ Таубе, Эрика. „Лöwенмилч“ [Лионъс Милк]. Ин: Энзйклопäдиэ дес Мäрченс. Де Груйтер, 2016 [1996]. пп. 1232-1233.
  10. ↑ Стеэре, Эдwард. Сwаҳили талес: ас толд бй нативес оф Занзибар. Лондон: Белл & Далдй, 1882. пп. 379-390.
  11. ↑ Стиганд, C. Ҳ. Блаcк Талес фор Wҳите Чилдрен. Бостон: Ҳоугҳтон Миффлин Cомпанй. 1914. пп. 122-136. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi