Ziyosfera

Kiberbulling

Интернетда безорилик[1][2], ёки кибербуллинг[3][4], — қасддан ҳақорат қилиш, ҳақорат қилиш, таҳдид қилиш, туҳмат қилиш ва замонавий алоқа воситаларидан фойдаланган ҳолда, қоида тариқасида, бошқаларга зарар етказувчи маълумотларни етказиш, узоқ муддат,Кибермаданиятнинг бир қисми бўлган.

Кибермоббинг англикизмлари ҳам ҳодисага ишора қилиш учун ишлатилади — бу инглиз тилидан олинган атама (инглизча: cйбер-моббинг), шунингдек, Интернет- моббинг (Интернет-моббинг), кибербуллинг (кибербуллйинг), троллинг (троллинг — „тутиш“), олов (олов — „олов“) маъноларида қўлланади.

Безорилик ахборот маконида ахборот-коммуникация каналлари ва воситалари орқали амалга оширилади. Шу жумладан Интернетда электрон почта орқали, лаҳзали хабар алмашиш дастурлари (масалан, ИCҚ), ижтимоий тармоқларда, форумларда, шунингдек, видео порталларда (ЁуТубе, Вимео ва бошқалар) бузғунчи видео материаллар ва хабарларни жойлаштириш орқали (одатда одобсиз сўзлар билан) ёки мобил телефон орқали (масалан, СМС хабарлар ёки безовта қилувчи қўнғироқлар орқали).

Кўпинча „троллар“, „безорилар“ ёки „мобберс“ деб аталадиган бу безориликларнинг айбдорлари кўпинча яширин тарзда ҳаракат қилишади, шунинг учун жабрланувчи зўравонлик ҳаракатларини ким амалга ошираётганини билмайди.

Онлайн безорилик ва „анъанавий“ безорилик ўртасидаги асосий фарқлар

Безорилик деганда, одатда, жамоа аъзоларидан бирининг бошқаси томонидан, лекин кўпинча бир гуруҳ шахслар томонидан тажовузкор таъқиб қилиниши тушунилади.

Кенг маънода безорилик — бу бошқа шахснинг қадр-қимматини, масалан, мактабда, иш жойида, қамоқхонада, Интернет орқали ва ҳоказоларда тизимли, узоқ муддатли таъқиб қилиш, ҳақорат қилиш, камситишдир. Безорилик пайтида амалга ошириладиган одатий ҳаракатлар — бу шахс ҳақида била туриб ёлғон маълумот (миш-мишлар ва ғийбатлар) тарқатиш, масхара ва провокация, тўғридан-тўғри ҳақорат ва қўрқитиш, ижтимоий изоляция (бойкот ва намойишкорона жоҳиллик), шахснинг шаъни ва қадр-қимматини камситувчи ҳужумлар, шунингдек, моддий ёки жисмоний зарар етказувчи шахсдир.

Wорлд Wиде Wеб имкониятлари анъанавий безориликка хос бўлган психологик босим шаклларига қўшилади, бунинг натижасида у қуйидаги функсияларга эга бўлади:

  • Шахсий ҳаётга 24/7 тажовуз. Безорилик вақт ёки географик чекловларга эга эмас. Ҳужумлар мактабдан ёки иш кунидан кейин тугамайди. Кибержиноятчи (моббер) жабрланувчига техник воситалар: мобил телефон ёки ижтимоий тармоқ профили ва электрон почта орқали 24/7 тўғридан-тўғри кириш ҳуқуқига эга. Доимий рақамлар ва ҳисоблар туфайли қурбон уйдаги ҳужумлардан ҳимояланмаган.
    • Бошқа томондан, унчалик қатъий бўлмаган ва қобилиятли безори қора рўйхатга киритилиши ва спам сифатида белгиланиши мумкин.
  • Чексиз аудитория, ахборотни тарқатиш тезлиги. Электрон воситалар орқали юборилган хабарлар ёки расмларни онлайн бўлгандан кейин назорат қилиш жуда қийин. Мисол учун, видеолар бир Интернет порталидан бошқасига осонгина кўчирилади. Шу сабабли, аудитория ҳажми ва кибермоббингнинг тарқалиш соҳаси „оддий“ безориликдан анча кенгроқдир. Кўп вақтдан бери унутилган контент яна оммага кўрсатилиши мумкин, бу эса жабрланувчига уни зарарсизлантиришни қийинлаштиради.
  • Жиноятчининг анонимлиги. Кибержиноятчи ўз қурбонига ўзини кўрсатмайди, у аноним тарзда ҳаракат қилиши мумкин, бу эса унга кўринишда бўлса ҳам хавфсизликни таъминлайди ва кўпинча унинг салбий „кибер фаолияти“ давомийлигини оширади. Жабрланувчининг уни таҳқирлаётган „бошқа“ кимлигини билмаслиги уни қўрқитиши ва тинчликдан маҳрум қилиши мумкин[5].

Интернетда зўравонлик қурбонлари

Онлайн зўравонлик қурбони бўлган болалар илгари ҳақиқий ҳаётда зўравонликка дучор бўлишган. Кўп ҳолларда таъқибчининг асосий зарбаси ташқи кўринишга, ўсмир ёки катталарнинг „аватарига“ тушади (масалан, жуда нозик ёки жуда семиз ва ҳоказо).

Жабрланганлар ва уларни таъқиб қилувчиларнинг асосий сони 11-16 ёш- балоғат ёшига тўғри келади, ҳар қандай ҳақорат, миш-мишлар ва ижтимоий муваффақияцизликларга нисбатан юқори сезгирлик билан ажралиб туради.Андоза:Начало цитатыЭто не играэт роли, научени ли подростки обращаця с конфликтами, умет виходит из конфликтной ситуации, активно обороняця или имеют широкий круг друзей, коториэ могут их поддержат. В действителности ми наблюдаэм, что наиболеэ социално адаптированниэ и приспособленниэ ученики, коториэ избегают конфликтов, очен легко могут стат селю кибермоббинга. Терапия при сложних нарушениях может длиця около 3 месяцев. Основная сел терапии — заново помоч создат положителноэ социалноэ окружениэ, в котором дети себя будут чувствоват полноценно, освободит их от сепей социалной изоляции. Длителноэ воздействиэ на ребёнка кибертеррора приводит к силному нарушению эго самооценки и чувства собственного достоинства. …Ужасающээ воздействиэ такого нового феномена, как кибермоббинг, визвало к жизни различниэ общэственниэ и государственниэ инициативи для поддержки развития у детей медиакомпетенсий и запуска превентивних проэктов, направленних против кибермоббинга. Так в 2009 году в Евросоюзе била запущэна „Сафер Интернет Программе“, в которой участвуют 26 стран ЕС.Андоза:Конец цитаты

Жабрланувчилар кўпинча ота-оналар ёки ўқитувчилардан етарли ёрдам ололмайдилар, чунки улар ҳали ҳам бу масала бўйича тажриба ва билимга эга эмас.

Қувғинчилар

Тахминан тенг миқдордаги ўғил ва қизлар таъқибга жалб қилинган. 2017-йилги тадқиқот шуни кўрсатдики, сўровда қатнашганларнинг 38 фоизи қачонлардир ўзлари онлайн безорилик қилишган ва уларнинг 40 фоизи бу ҳаракатни ҳазил, ҳийла сифатида қабул қилган.

Ненси Уиллард томонидан таснифланган зўравонлик шакллари (Wиллард, 2007)

  • ҳақорат қилиш (инглизча: Фламинг). Қоидага кўра, бу Интернетнинг очиқ жамоат майдонида ҳақоратли шарҳлар, қўпол мурожаатлар ва мулоҳазалар орқали амалга оширилади.
  • Безорилик (инглизча: Ҳарассмент). Нотанишлар, ижтимоий тармоқ фойдаланувчилари, бевосита реал ижтимоий муҳитдаги одамларнинг мақсадли, тизимли киберҳужумлари[6].
  • Туҳмат ва миш-мишларни тарқатиш (инглизча: Денигратион). Интернет саҳифаларида, форумларда, янгиликлар гуруҳларида ёки электрон почта орқали фотосуратлар ёки видеоларни жойлаштириш орқали жабрланувчини қасддан қора кўринишга келтириш, масалан, дўстликни бузиш ёки собиқ қиз дўстидан қасос олиш[6].
  • Сохта номдан фойдаланиш (инглизча: Имперсонатион). Тажовузкор, масалан, ўқитувчини ҳақорат қилиш учун, жабрланувчининг паролидан фойдаланган ҳолда, атайлаб бошқа шахсни кўрсатиш[6].
  • Шахсий маълумотларни ошкор қилиш (инглизча: Оутинг анд Триcкерй). Интим фотосуратлар, молиявий аҳвол, касб-ҳунар каби шахсий маълумотларни, масалан, собиқ ҳамкорни ҳақорат қилиш ёки шантаж қилиш учун тарқатиш.
  • ижтимоий изоляция (инглизча: Эхcлусион). Мулоқот қилишдан бош тортиш (ҳам бизнес, ҳам норасмий даражада), Инстант-Мессенгер гуруҳи ёки ўйин ҳамжамиятидан четлатиш ва ҳоказо.
  • Таъқиб ва таъқибларнинг давом этиши (инглизча: Cйберсталкинг). Кимнидир тизимли (жинсий) таъқиб қилиш, таҳдид ва таъқиб қилиш билан бирга.[6]
  • Жисмоний шикастланишнинг очиқ таҳдиди (инглизча: Cйбертҳреац). Бирор кишини ўлдириш ёки танага зарар етказиш учун тўғридан-тўғри ёки билвосита таҳдидлар.

Безорилик сабаблари

  • Қўрқув: безорилик қурбони бўлмаслик учун улар кўпинча жамоанинг фаол, гўёки кучли гуруҳига қўшилишади.
  • Эътирофга эга бўлиш: „алоҳида туриш“, кўриниш, гуруҳда таъсир ва обрў қозониш зарурати.
  • Маданиятлараро зиддиятлар: маданият, анъаналар, тилдаги миллий фарқлар, атипик кўриниш.
  • Зерикиш: Масалан, зерикишдан бировнинг суратига салбий фикр билдириш.
  • Кучни намойиш қилиш: ўз устунлигини кўрсатиш зарурати.
  • Камчилик комплекси: комплексдан „қочиш“ ёки уни бошқасига ўтказиш қобилияти. Камчилик ҳисси туфайли масхара сабабига айланиш эҳтимоли юқори.
  • Шахсий инқироз: севги муносабатларининг бузилиши, дўстлик, нафрат ва ҳасад ҳисси, муваффақияцизликлар, хатолар.

Таълим муассасасида Интернетда безорилик

Ўқитувчилар учун мактабда онлайн безорилик ҳолатларини уларнинг пайдо бўлиш босқичида аниқлаш ҳар доим ҳам осон эмас. Қоидага кўра, ўқитувчилар безорилик иши ҳақида жуда кеч, можаро авж олиш босқичида билиб олишади. Мактабларда кибертеррор ҳақида проактив хабардорлик можароларни юмшатишга ва унинг тарқалишининг олдини олишга ёрдам беради.[7]

Мактабда онлайн безориликнинг мумкин бўлган белгилари:

  • Почта қутисининг анонимлиги. Талабалар ўзларининг почта қутиларидан аноним равишда безорилик қилишлари мумкин. Шуни ёдда тутингки, ушбу аноним почта қутилари бошқа талабаларни безовта қилиш учун ишлатилиши мумкин.
  • Синфдаги психологик иқлимнинг ёмонлашиши. Агар синфдаги ўқувчилар ўртасидаги муносабатлар тобора ножўя бўлиб кеца, низолар кўпайса, бу зўравонликнинг ривожланишига ёрдам беради.
  • Талабалар ўртасидаги дўстликни бузиш.
  • Мактаб фаолияти. Турли мактаб тадбирларида (экскурсияларга саёҳатлар, байрамлар, мусобақалар, спорт мусобақалари) синф жамоаси қанчалик яқин эканлиги аён бўлади, синф ичидаги шахслараро муносабатларнинг „узилиш чизиғи“ сезиларли бўлади.

Интернетда зўравонлик қурбонларида пайдо бўладиган аломатлар

  • Саломатлик кўрсаткичларининг ёмонлашиши. Булар бош оғриғи, қорин оғриғи, уйқу муаммолари, тушкун кайфият[8] каби аломатларни ўз ичига олиши мумкин.
  • Хулқ-атворни ўзгартириш. Уйғотувчи сигнал ўқувчининг кутилмаган изоляцияси ва яқинлиги, мактабдаги иш қобилиятининг пасайиши, ҳақиқий дунёдан ажралиши, хаёлот оламида ва онлайн ўйинлар дунёсида тез-тез бўлиши мумкин.
  • Талабанинг шахсий нарсаларини йўқотиш. Ота-оналар осонгина пайқашлари мумкин бўлган талабанинг севимли нарсалари ва пулларининг тўсатдан йўқолиши.
  • Кибертеррорнинг жиддийлиги ва аҳамиятини камситиш. Катталар билан мулоқотнинг биринчи босқичида зўравонлик қурбонлари кўпинча бошқа ўқувчилар ўзлари билан олиб борадиган кибербуллйинг ҳолатларини яширишади ёки катталар назарида уларнинг аҳамиятини камситадилар. Агар кибертеррор ҳақида жиддий шубҳалар мавжуд бўлса, талаба билан иккинчи суҳбат ўтказиш ва унинг устидан назоратни кучайтириш керак.

Интернетда зўравонликдан ҳимоя қилиш

Бирор киши зўравонлик қурбони бўлиши биланоқ, унга тўлиқ ёрдамсизлик ҳисси пайдо бўлади. Оғзаки аргументлар ёки ёлғиз қолиш сўровлари аноним кибер-моббинг гуруҳига қарши курашда ҳеч қандай имкониятга эга эмас. Ҳатто блоггерлар ҳам кибермоббингга дучор бўлишади.[9] Жабрланувчининг ўзини паст баҳолаши умидсизлик ва ночорлик ҳолатини янада кучайтиради. Таъқибчи билан „ёлғиз“ қолса, ташқаридан ёрдам ёки ёрдам кутиш қийин: агар салбий видео тармоққа кирса, қисқа вақт ичида у кўплаб кўришлар сонига эга бўлади. Натижада жабрланувчини дарҳол ижтимоий стигматизация қилиш мумкин.

Ота-оналар фарзандидан қўрқитиш ҳодисаси ҳақида батафсил сўрашлари ва бу ҳақда мактабга хабар беришлари керак. Катталар, шунингдек, болалар ва ўсмирларга кибер-терроризмга қарши курашишда ёрдам беришлари мумкин: масалан, улар полицияга хабар беришлари, низоларни ҳал қилишда воситачи бўлишлари мумкин.

Ота-оналар, ўқитувчилар ва ўқитувчиларнинг оммавий ахборот воситалари соҳасидаги билим ва тушунчаларини ошириш таъқибга қарши курашда энг яхши профилактика ҳисобланади.

Онлайн безориликка қарши курашда халқаро тажриба

Шарқий Осиё

Жанубий Корея

2007-йилда у Интернетда безориликка қарши курашишга қаратилган қонун лойиҳасини ишлаб чиқди[10].

Европа

Франсия

2011-йил май ойида Франсия таълим вазири Фаcебоок кўмагида таъқибчиларни аниқлаш ва маълум шароитларда дарсдан озод қилиш ёки мактабдан ҳайдаш керак деган қарорга келди. Ўқитувчилар блог мазмунини қайд этишлари шарт.

Германия

Германияда кибермоббинг жиноятнинг ўзига хос об’эктив томонига эга эмас, аммо шунга қарамай, унинг баъзи томонлари жазоланади. Германияда кибермоббинг ҳуқуқбузарлик сифатида таснифланади — катталар учун 10 йилгача бўлган энг юқори жазога олиб келадиган хусусий ёки фуқаролик жинояти. Ўсмирлар одатда энгилроқ жазога — 5 йилгача қамоққа ёки мажбурий ахлоқ тузатиш ишларига тортиладилар. „Ёш авлод ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида“ги қонун бор, унда оммавий ахборот воситаларидан фойдаланишни тартибга солувчи бандлар мавжуд.

АҚСҲ

2009-йилда Қўшма Штатларда кибербуллинг (инглизча имлода кибермоббинг), ҳатто ҳалокатли оқибатларга олиб келса ҳам, амалдаги қонунчиликка тааллуқли эмас эди. АҚШ федерал судяси 50 ёшли онага қарши айбловларни олиб ташлади, чунки у ўз номи билан рўйхатга олинмаган. Судянинг сўзларига кўра, у қўшилиш тўғрисидаги битим шартларининг кўп бандларини тушунолмаган, уни диққат билан ўқиб чиқиб, имзолаган.

У ўн уч ёшли қизи билан бирга ёлғон профил остида МйСпаcе ижтимоий тармоғида қизининг дугонасини ҳақорат қилган, бу эса иккинчисининг ўз жонига қасд қилишига олиб келган[11].

Россия

Россияда таъқибчилар ва зўравонлик қурбонларини белгилайдиган қонунчилик базаси йўқ. Лекин фуқаролик ташаббуси ва ижтимоий хизматлар, таълим муассасаларида безорилик муаммосини тушуниб, аллақачон маслаҳат бўйича иш бошлади ва Россия Санкт-Петербург ҳукумати Санкт-Петербург шаҳар ижтимоий сиёсат қўмитасида ишонч телефони очилди. Федерация — (812) 387-4211.

Кибербуллингга қарши кураш куни

2019-йилда Маил.ру Гроуп компанияси интернетдаги тажовуз муаммоси бўйича социологик тадқиқот ўтказди[12] ва ҳар йили Кибербуллингга қарши кураш кунини[13] ўтказиш ташаббуси билан чиқди.

2020-йил ноябр ойида Юла реклама хизмати ўз фойдаланувчилари ўртасида сўров ўтказди. Маълум бўлишича, фойдаланувчиларнинг тахминан 95 фоизи сайтда битим тузишда хушмуомалаликни суҳбатдошнинг асосий сифати деб билишади, 69 фоизи эса асоссиз тажовуз уларни қўрқитишини қайд этган. Бундан ташқари, респондентларнинг 71% учун сотувчининг одобсиз сўзлари қабул қилиниши мумкин эмас[14].

Одноклассники ижтимоий тармоғи 2020-йил сентабр ойида зарарли изоҳларни аниқлаш учун дастурий ечимни ишлаб чиқиш бўйича чемпионат ташаббуси билан чиқди. Чемпионат доирасида яратилган алгоритм нотижорат ташкилотлар ва оммавий ахборот воситаларига ўтказилади[15].

Кинода кибермоббинг

  • Кибертеррор (2011)
  • Қандай қилиб мен ижтимоий тармоқда дўст бўлганман (2011)
  • Қабргача сукунат (2012)
  • Кибертеррор (2015)
  • Дўстлардан олиб ташлаш (2015)

Манбалар

  1. ↑ Подготовка будущих педагогов к обеспечению информационной безопасности школников: диссертация … доктора педагогических наук : 13.00.08 / Богатирева Юлия Игоревна; [Место защити: ГОУВПО „Тулский государственний университет“]. — Тула, 2014. — 401 с.
  2. ↑ Интернет-травля. Миф или реалност? / Н. М. Лахмитко // Методист. — 2015. — № 6. — С.21-24. — (Муниципалная методическая служба).
  3. ↑ Парфентев У. Кибер-агрессори //Дети в информационном общэстве. — 2009. — Т. 2. — С. 66-67.
  4. ↑ Джонс Б. Технологии для борби с кибертравлей / Б. Джонс, Г. Либерман, К … СУБД. — 2011. — н 8. — с. 41-43.
  5. ↑ „нон-профит органисатион «Чилднет Интернатионал»“. 9-март 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-июл 2022-йил.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Ан Эдуcатор’с Гуиде то Cйбербуллйинг Броwн Сенате.гов, арчивед фром тҳе оригинал он Април 10, 2011
  7. ↑ „9-Р студенц cреате теачер-башинг тwеэц“. Тҳе Дуранго Ҳералд (29-октабр 2015-йил). 26-ноябр 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-ноябр 2015-йил.
  8. ↑ „Дас Интернет сичер нутзен“. 9-март 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-июл 2022-йил.
  9. ↑ Михаил Зельдин. „Травят блогера, что делать? Ответы на кибермоббинг — Вопросы на ТЖ“. ТЖ (16-декабр 2018-йил). 6-феврал 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 6-феврал 2020-йил.
  10. ↑ Сüдкореа: Гесетзе геген Cйбер-Моббинг[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка
  11. ↑ „Wелтwеит эрстес Гесетз геген Cйбермоббинг“. 13-март 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-сентабр 2012-йил.
  12. ↑ Екатерина БЕЛОКОНОВА | Сайт „Комсомолской правди“. „Более половины россиян сталкиваются с кибербуллингом“. кп.ру — Сайт „Комсомолской правди“ (11-ноябр 2019-йил). 16-декабр 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-ноябр 2020-йил.
  13. ↑ „Страх стать жертвой травли в интернете“ (русча). РИА Новости (20191111т1200). 25-январ 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-ноябр 2020-йил.
  14. ↑ Екатерина Новикова. „Россияне назвали главные качества собеседника при заключении сделки“ (русча). Известия (11-ноябр 2020-йил). 22-ноябр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-ноябр 2020-йил.
  15. ↑ Сайт «Комсомольской правды». „Одноклассники запустили образовательную викторину в День борьбы с кибербуллингом“. кп.ру - Сайт «Комсомольской правды» (11-ноябр 2020-йил). 19-ноябр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-ноябр 2020-йил. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi