Kiche
Киче[1] (испанча: Қуичé) — Гватемала тоғларида яшаган Американинг туб аҳолиси, майя этник гуруҳи вакилларидан бири. Синонимлар: кече кечалах (ўзининг номи: „ўрмон мамлакати одамлари“).
Киче „Попол-Вуҳ“ достони ва "Рабинал-ачи" песаси муаллифи. Уларнинг сони 250 минг киши. Тил Киче тили бўлиб, бир қанча диалектлар билан ифодаланади, майя тилларининг Киче-Мам бўлимининг Кичеан гуруҳига киради. Улар испан тилида ҳам гапиришади. Имонлилар католиклар ва протестантлардир.
Келиб чиқиши
Этногоник афсоналар Кичеларни Толтекларга боғлайди: улар Гватемалага Х-ХИ - асрларда Табаскодан келган ва пойтахти Кумарках (Утатлан) билан марказий тоғларни босиб олган. ХИВ-асрнинг охирига келиб, Гватемаланинг кўплаб халқлари кичеларга бўйсунган. ХВ-асрда какчикелилар улардан ажралиб, ўз давлатларини туздилар.
Иқтисодиёт ва анъаналар
Анъанавий касблар: қўлда деҳқончилик (асосий экин — маккажўхори (маккажўхори). Қўшимча ҳунармандчилик — овчилик, балиқчилик, асаларичилик. Испания истилосидан кейин улар шудгорчилик, боғдорчилик ва боғдорчиликни ўзлаштирдилар.
Анъанавий ҳунармандчилик: заргарлик буюмлари, кулолчилик, нақшли тўқув, ниқоб ясаш, мусиқа асбобларини ясаш.
Уй-жой ва озиқ-овқат — Майя каби.
Аёллар кийими — ёқаси кашта тикилган оқ кўйлаклар, безакли оуипил, тиззалари ёки тўпиқларигача ўралган юбкалар. Эркаклар креол типидаги костюм кийишади. Байрамларда миллий кийимлардан фойдаланилади — тиззагача қора шим, қизил каштадўзли қора кўйлаги (болеро), қизил камар, елкама-сумкалар, сандаллар, тўн (серап), шляпа, унинг остида қизил шарф.
Ижтимоий ташкилот
Оила асосан кичик, катта патрилокал ҳам учраб туради.
Таниқли вакиллар
- Текун Уман — ХВИ-асрнинг биринчи чорагида испан конкистадорларига қаршилик кўрсатишнинг етакчиси, ташкилотчиси.
- Киче халқининг асли — Ригоберта Менчу, гватемалалик сиёсатчи ва ҳуқуқ ҳимоячиси, мамлакат туб аҳолиси ҳуқуқлари учун курашда фаол ҳисобланади.
Манбалар
- ↑ „Ресултадос Cенсо 2018“. Институто Наcионал де Эстадистиcа Гуатемала. 2020-йил 6-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-май 2020-йил.
Адабиётлар
- Энциклопедия «Народы и религии мира», М.-1989.
- Пополь-Вух. Родословная владык Тотоникапана.
- драма Рабиналь-Ачи
- Энциклопедия «Латинская Америка», том 1, стр.573, М.-1979.
- „Франсиско Эрнандес Арана Шахиль. «Памятная записка из Солола или Текпан-Атитлан, называемая также Летопись Какчикелей» (пер. В. Талаха). — Киев, 2009.“. 2012-йил 9-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-май.