Kimyogar
Кимёгар[1] — кимёни ўрганиш бўйича илмий тадқиқотлар олиб борган олим. Кимёгарлар модданинг таркиби ва унинг хоссаларини, молекулалар ва уларнинг таркибий қисмлари ҳақида, атом даражаси ҳақида изланишлар о;иб бориб уларни фанга татбиқ этади. Кимёгарлар моддалар нисбатларини, кимёвий реаксия тезлигини ва бошқа кимёвий хоссаларни диққат билан текшириб ўлчайдилар. Инглизлар ҳамдўстлик сифатида, фармацевтларни кўпинча кимёгарлар деб аташади.
Кимёгарлар ўз билимларидан номалум моддаларнинг таркиби ва хоссаларини ўрганиш, шунингдек, кўп миқдорда фойдали табиий моддаларни кўпайтириш ва синтез қилиш ҳамда янги сунъий моддалар ва фойдали жараёнларни яратиш учун фойдаланишади. Кимёгарлар кимёнинг ҳар қандай кичик фанлари бўйича ихтисослашган бўлиб, Материалшунослар ва металлурглар кимёгарлар билан бир хил билим ва кўникмаларга эга. Кимёгар муҳандисларни вазифаси, биринчи навбатда энг йирик, тежамкор кимё заводларини тўғри лойиҳалаш, қуриш ва баҳолаш билан шуғулланадилар ва саноат кимёгарлари билан янги жараёнларни ишлаб чиқишда, кимёвий моддалар ва тегишли маҳсулотларни тижорат миқёсида ишлаб чиқариш усуллари ҳақида биргаликда ишлайдилар[2].
Кимё тарихи
Кимёнинг илдизлари ёниш феномени билан боғлиқ бўлиши мумкин. Олов бир моддани бошқа моддага айлантирувчи сирли куч бўлиб, инсониятни биринчи навбатда қизиқтирарди. Бу темир ва кўзойнаклар кашф қилинишига сабаб бўлган. Кейинчалик Олтин топилиб, қимматбаҳо металга айланди, сўнг кўпчилик бошқа моддаларни олтинга айлантириш усулни топишга қизиқа бошлади. Бора-бора бу қизиқиш алкимё деб номланган прото-фан яратилишига сабаб бўлди. Кимёгар сўзи лотинча чимиста сўзидан олинган бўлиб, алчимиста (алчемист) сўзининг қисқартмаси ҳисобланади. Алкимёгарлар замонавий кимёнинг ривожланишига олиб келган кўплаб кимёвий жараёнларни кашф қилишган. Масалан, 1783-йилда Антуан Лавуазе томонидан массаларнинг сақланиш қонуни ихтиро қилинди. Дмитрий Менделеэв томонидан кимёвий элементларнинг кашфиёти яъни даврий системани яратди. 1901-йилда таъсис этилган кимё бўйича Нобел мукофоти, ХХ-аср бошидан бери кимёвий кашфиётлар ҳақида ажойиб маълумотлар бериб келмоқда.
Таълими
Кимёгарларни ишга қабул қилиш талаб қилинганида камида кимё бўйича бакалавр даража ва тадқиқотчилар учун магистр ёки фалсафа доктори (ПҳД)ни талаб қилади. Аксарият бакалавриат дастурлари кимё билан бир қаторда математика ва физика фанларига боғлиқ, қисман кимё фани „марказий фан“ сифатида ҳам танилган, шунинг учун кимёгарлар фан ҳақида ҳар томонлама билимга эга бўлишлари керак. Магистратура ва ундан юқори даражаларда талабалар маълум бир соҳага ихтисослашган. Мутахассислик соҳаларига биокимё, ядро кимёси, органик кимё, ноорганик кимё, полимерлар кимёси, аналитик кимё, физик кимё, назарий кимё, квант кимёси, атроф-муҳит кимёси ва термокимё киради. Муайян лавозимлар учун докторликдан кейинги тажриба талаб қилиниши мумкин[3].
Ишлари кимё билан боғлиқ бўлган, лекин кимё даражасига эга бўлган маълумотни талаб қилмайдиган мураккабликдаги ишчилар одатда кимёвий техниклар деб аталади. Бундай техниклар оддий ходим ҳисобланиб, клиник лабораторияларда мунтазам таҳлил ўтказиш учун доцент даражасига эга бўлиши керак. Кимёвий технолог кимё бўйича техникга қараганда кўпроқ билимга ва тажрибага эга. Кимёвий технолог бўлиш учун ўзига хос даражалар ҳам мавжуд, уларга талаба профессионал кимёгар бўлишга қизиқганда талаб қилинадиган даражалардан бироз фарқ қилади. Кимёвий технолог кимёвий таҳлилларни ўтказиш учун зарур бўлган асбоб-ускуналар ва асбобларни бошқариш ва ишлатиш билан кимёвий техникга қараганда кўпроқ маълумот билиши керак. Улар хомашё, оралиқ маҳсулот ва тайёр маҳсулот сифати таҳлил қиладиган кимёвий лабораторияларда ишлаши мумкин. Улар, шунингдек, атроф-муҳит сифатини назорат қилиш ва кимё заводларда ишлаб чиқариш соҳаларида ишлайдилар.
Бандлиги
Кимёгарларнинг учта асосий иш берувчиси бўлиб буларга — академик институтлар, саноат, айниқса кимё саноати, фармацевтика саноати ва давлат лабораториялари киради.
Кимё одатда бир нечта асосий кичик фанларга бўлинади. Бундан ташқари, кимёнинг бир нечта асосий ихтисослашган соҳалари мавжуд. Кимёнинг турли соҳаларда, биология, тиббиёт, физика, радиология каби бошқа илмий соҳалар ва бир нечта муҳандислик фанлари билан боғлиқ.
Кимёнинг юқоридаги барча асосий соҳаларида кимёгарлар ишлайди. Кимёвий даражалари фойдали бўлган бошқа соҳаларга астрокимё, атмосфера кимёси, кимё муҳандислиги, кимё-информатика, электрокимё, суд экспертизаси, геокимё, кимё тарихи, материалшунослик, тиббиёт фанлари, молекуляр биология, молекуляр генетика, нанотехнология, ядро кимёси, оэнология, металлорганик кимё, нефт-кимёси, фармакология, фотокимё, фитокимё, полимерлар кимёси, супрамолекуляр кимё ва сирт кимёси китради.
Профессионал жамиятлар
Кимёгарлар — Буюк Британиядаги Қироллик Кимё Жамияти ва Америка Қўшма Штатларидаги Америка Кимё Жамияти (АCС) каби кимё соҳасидаги мутахассислар ва тадқиқотчилар учун махсус касбий жамиятга асос солган.
Фахр ва мукофотлари
1901-йилдан бошлаб кимёгарларга бериладиган энг юқори мукофот Швеция Қироллик Фанлар Академияси томонидан бериладиган кимё бўйича Нобел мукофоти ҳисобланади.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „тҳе дефинитион оф чемист“. www.диcтионарй.cом.
- ↑ Ҳогевеэн, Ҳ.; Лукас, Ж.; Рообеэк, C. Ф. (1969). "Траппинг оф тҳе метҳйл cатион бй cарбон монохиде; форматион оф аcетиc аcид фром метҳане" (эн). Жоурнал оф тҳе Чемиcал Соcиэтй Д: Чемиcал Cоммуниcатионс (16): 920. дои:10.1039/c29690000920. ИССН 0577-6171.
- ↑ Мcеwан, Муррай Ж.; Денисон, Артҳур Б.; Ҳунтресс, Wеслей Т.; Аниcич, Винcент Г.; Снодграсс, Ж.; Боwерс, М. Т. (1989). "Ассоcиатион реаcтионс ат лоw прессуре. 2. Тҳе метҳйлиум/метҳйл cяниде сйстем". Тҳе Жоурнал оф Пҳйсиcал Чемистрй (Америcан Чемиcал Соcиэтй (АCС)) 93 (10): 4064–4068. дои:10.1021/ж100347а039. ИССН 0022-3654.