Kinovar

Киновар — табиатда кўп учрайдиган минерал бўлиб, симоб мадани ҳисобланади. Киновар грекча киввабари „аждарҳо қони“ деган маънони англатади.

Кимёвий таркиби

Киновар Ҳг 86,2 %, С 13,8 % таркип топган, таркибида қўшимча тарзда селен, сурма, мис, теллур моддалари оз миқдори учрайди. Калий сулфид ёки натрий эритмасида парчаланади.

• Оптик хоссалари: ранги ёрқин қизил, жигарранг-қизил, чизиғининг ранги -қизил, ялтироқлиги- кучли полуметалли, шаффофлиги — яримшаффоф.
• Механик хоссалари: уланиши — мукаммал, қаттиқлиги — 2-2,5, зичлиги-8,09-8,2, мўрт.
• Бошқа хоссалари: электр токини ўтказмайди, соғлиқ учун хавфли!

Диагностик белгилари

Ўзининг қизил ранги, қаттиқ эмаслиги ва юқори зичлиги билан бошқа минераллардан осон ажратиш мумкин.

Ҳосил бўлиши

Киновар ер юзасига яқин гидротермал конларда асосан кварц, калцит, барит, антимонитит, пирит, галенит, марказит минераллари билан бирга, камдан -кам ҳолларда соф олтин билан бирга ҳосил бўлади. Энг қадимги киновар конларидан бири — Фарғона водийсининг Қирғизистон қисмидаги Хайдаркон („Буюк кон“) бўлиб, у ерда кўплаб қадимий асарларнинг излари ҳам сақланиб қолган: йирик ишланмалар, металл ханжарлар, лампалар, киноварни пишириш учун лойдан ясалган ретортлар. Археологик қазишмалар шуни кўрсатадики, Фарғона водийсида киновар кўп асрлар давомида қазиб олинган ва фақат ХИИИ-ХИВ асрларда, Чингизхон ва унинг ворислари бу ердаги ҳунармандчилик ва савдо марказларини вайрон қилгандан сўнг, аҳоли кўчманчи турмуш тарзига ўтганидан сўнг, Фарғонада руда қазиб олиш ишлари олиб бориш тўхтатилган. Аммо ХХ асрнинг ўрталарида у Хайдаркон конида (Қирғизистон) фаол равишда қайта тикланди. Қадим замонларда киновар нафақат симоб манбаи, балки алмаштириб бўлмайдиган ва қиммат минерал пигмент сифатида ҳам қазиб олинган. Дунёдаги энг йирик симоб кони Алмаден Испанияда жойлашган бўлиб, у яқин вақтгача жаҳон симоб ишлаб чиқаришининг қарийб 80 % ташкил қилади. Оқсоқол Плиний ўз ёзувларида ҳам Рим Испаниядан ҳар йили 4,5 тоннагача симоб сотиб олганини эслатиб ўтади. Киновар қизил рангли табиий пигмент олиш учун Рим империясида қазиб олинган. Бундан ташқари Сербия, Словения, АҚШ да ҳам йирик киновар конлари жойлашган. Симоб ва олтингугуртни эритиб, сунъий киновар олиш технологияси қадимги даврлардан маълум бўлган. Биринчи марта сунъий киновар шу усулда Хитойда олинган. Шарқда араб алкимёгари Жобир 8-9-асрлардаёқ сунъий киновар олиш ҳақида ўзининг асарларида такидлаб ўтган. Сунъий киноварни лаборатория тайёрлашнинг иккита асосий усули мавжуд: қуруқ ва нам. Қуруқ усулда симоб керакли миқдорда олтингугурт билан аралаштирилади ва ёпиқ ретортда қиздирилади. Бу қора симоб сулфидини ҳосил қилади. Кейин қора симоб сулфид қиздирилганда сублимацияланади ва конденсацияланади. Натижада қизил симоб сулфид ҳосил бўлади. Нам усул Германияда ХВИИИ аср охирида қўлланила бошланди. Симоб ва олтингугурт сув иштирокида бирга майдаланган, кейин аралашмага каустик натрий (НаОҲ) қўшилган. Силлиқлашдан кейин қора симоб сулфид қизил рангга айланади. Яхшиланган процедурада каустик сода ўрнига калий пентасулфиди қўшилади. Шуни ёдда тутиш керакки, суюқ симоб ва унинг сувда эрийдиган тузлари билан ҳар қандай манипуляциялар ўта оғир заҳарланиш билан одамлар учун хавфлидир ва шунинг учун сунъий киноварни барча хавфсизлик қоидаларига риоя қилган ҳолда фақат лаборатория шароитида тайёрлашга рухсат берилади. Қуруқ усулда олинган киновар зарралари микроскоп остида бу пигментнинг нам жараёнда олинган зарраларидан анча каттароқ кўринади. Сунъий киноварнинг жиддий камчилиги шундаки, вақт ўтиши билан у рангни кулранг ёки деярли қора рангга ўзгартириши мумкин, бу кўпинча сиёҳ қатламида кузатилади. Соғлиқ учун хавф Барча симоб бирикмалари сингари, киновар ҳам заҳарли ҳисобланади. Қиздирилганда унинг хавфи ортади, чунки ҳавога заҳарли моддалар — олтингугурт диоксиди (СО2), симоб ва унинг буғлари чиқарилади. Бу эса оғир заҳарланишга олиб келади ва соғлиқ ва ҳаётга таҳдид солади.

Қўлланилиши

Киновар заргарликда, тиббиётда турли хил касалликларни даволашда, симоб ва қизил рангли табиий пигмент олишда фойдаланилади