Knut Wicksell
Жоҳан Густаф Кнут Wиcкселл (20-декабр 1851 — 3-май 1926) — Швециялик иқтисодчи, Стокголм мактаби вакили эди. У "Уппсала университети" ва "Лунд университети"да профессор бўлган[1].
У аҳоли назарияси, қиймат, капитал ва пул назарияларига ҳамда эконометрика методологиясига муҳим ҳиссалар қўшган[1][2][3]. Унинг иқтисодий қарашлари ҳам кейнсчилик, ҳам австрия мактабига та’сир кўрсатган. У таниқли феминистик фаол Анна Бугге билан турмуш қурган.
Илк ҳаёти
Wиcкселл 1851-йил 20-декабрда Стокголмда туғилган[3]. Унинг отаси нисбатан муваффақиятли тадбиркор ва кўчмас мулк брокери бўлган. У ёшлигида ота-онасидан айрилган: онаси у олти ёшида, отаси эса ўн беш ёшида вафот этган[3]. Отасининг катта мероси унга 1869-йилда Уппсала университетига кириб, математика, астрономия ва физика йўналишларида таҳсил олиш имконини берган[3].
Та’лим
У икки йил ичида биринчи даражасини олган ва 1885-йилгача аспирантурада ўқиган, шу йили математика бўйича докторлик даражасини олган. 1887-йилда Wиcкселл қит’ада ўқиш учун стипендия олган ва Венада иқтисодчи Менгер Карл ма’рузаларини тинглаган. Кейинги йилларда унинг қизиқиши аста-секин ижтимоий фанлар, хусусан иқтисодиётга ўта бошлаган.
Ма’рузачи
Уппсала университетида ма’рузачи сифатида Wиcкселл ишчилар масаласидаги фикрлари билан э’тибор қозонган. У ба’зи ма’рузаларида ичкиликбозлик ва фоҳишаликни жамиятни бузувчи, қашшоқлик келтирувчи омиллар деб қоралаган. У ба’зан социализм билан боғланган бўлса-да, унинг ечими аниқ Малтҳусиан йўналишда бўлиб, у туғилишни назорат қилишни қўллаб-қувватлаган ва умрининг охиригача шу позицияни ҳимоя қилган. Wиcкселл “қат’ий нео-малтусчи” деб та’рифланган[4].
Унинг кескин фикрлари э’тибор тортган бўлса-да, унинг иқтисодиётдаги илк асари — Қиймат, капитал ва рента(Валуэ, Cапитал анд Рент) (1892) деярли э’тиборсиз қолган. 1896-йилда у Давлат молияси назарияси бўйича тадқиқотлар(Студиэс ин тҳе тҳеорй оф Публиc Финанcе) асарини нашр этиб, унда Маржинализм ғояларини прогрессив солиққа тортиш, давлат товарлари ва бошқа давлат сиёсати масалаларига татбиқ қилган ва кўпроқ э’тибор қозонган.
Ўша даврда Швецияда иқтисодиёт ҳуқуқ факултети таркибида ўқитилганлиги сабабли, Wиcкселл профессорлик лавозимини олиш учун ҳуқуқ дипломи олишга мажбур бўлган. Шу сабабли у Уппсала университетига қайтиб, одатдаги тўрт йиллик ҳуқуқ курсини икки йилда тугатган ва 1899-йилда шу университетда доцент бўлган. Кейинги йили у Лунд университетида тўлиқ профессор бўлган ва энг та’сирли ишларини айнан шу ерда амалга оширган.
Кейинги ҳаёти
1916-йилда у Лунддаги лавозимидан нафақага чиққан ва Стокголмда ҳукуматга молия ва банк масалалари бўйича маслаҳат берувчи лавозимга ўтган. У Стокголмда кейинчалик “Стокголм мактаби” деб аталган иқтисодчилар билан, жумладан Бертил Оҳлин, Гуннар Мйрдал ва Эрик Линдаҳл билан ҳамкорлик қилган. Шунингдек, у келажакда БМТ Бош котиби бўладиган ёш Даг Ҳаммарскжöлдга дарс берган.
Wиcкселл 1926-йилда якуний асарини — фоиз назарияси бўйича китобини ёзаётган пайтда вафот этган.
Асарлар
Wиcкселл Леон Валрас (Лаусанне мактаби), Бёмбаверк Эйген (Австрия мактаби) ва Давид Риcардо ғояларига қизиққан ва уларни синтез қилишга ҳаракат қилган. Унинг ишлари уни “иқтисодчилар иқтисодчиси” деган обрўга эга қилган. Масалан, у ишлаб чиқариш омилларига тўловлар уларнинг чегаравий маҳсулдорлигига тенглашади деган маржинал унумдорлик назарияси(маргинал продуcтивитй тҳеорй)ни содда ва кучли шаклда исботлаб берган.
Унинг 1898 ва 1906-йиллардаги “кумулятив жараён” (cумулативе проcесс) назарияси инфляцияни тушунтиришда ва пулнинг “парда” (веил) сифатидаги қарашни танқид қилишда муҳим ўрин тутади.
Риcардо ғояларидан келиб чиқиб, Wиcкселл иқтисодиёт тўлиқ эркин бўлса ҳам бойлик тенг тақсимланмаслигини та’кидлаган. Унинг фикрича, ўсиш натижасидаги бойлик аввалдан бой бўлганларга кўпроқ фойда келтиради. Шу асосда у давлат аралашуви зарурлигини ҳимоя қилган ва конституциявий сиёсий иқтисод ривожига та’сир кўрсатган. Унинг 1896-йилдаги Молиявий назарий тадқиқотлар(Финанзтҳеоретисче Унтерсучунген) асари сиёсий қарорлар қабул қилиш қоидаларининг аҳамиятини та’кидлаб, ислоҳотлар фақат “қоидаларни” ўзгартириш орқали амалга оширилиши кераклигини илгари сурган[5].
Wиcкселлнинг энг муҳим ҳиссаларидан бири унинг 1898-йилда чоп этилган Фоиз ва нархлар (Интерест анд Приcес) асарида баён қилинган фоиз назариясидир. Унда у „табиий фоиз ставкаси“ тушунчасини киритиб, уни нархлар барқарор бўлиб турадиган даражадаги фоиз ставкаси сифатида изоҳлаган. Агар бозор фоиз ставкаси табиий ставкадан паст бўлса, инфляция юзага келади, аксинча юқори бўлса, дефляция кузатилади. Шу орқали Wиcкселл иқтисодиётда мувозанатни таъминлаш учун фоиз ставкалари муҳим рол ўйнашини кўрсатган.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Åкерман, Жоҳан (1933). "Кнут Wиcкселл, А Пионеэр оф Эcонометриcс". Эcонометриcа 1 (2): 113–118. дои:10.2307/1907086. ИССН 0012-9682. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/1907086. Қаралди: 2024-06-20.Кнут Wиcкселл]]
- ↑ Малинвауд, Эдмонд (2003). "Кнут Wиcкселлнинг капитал назариясига мероси". Тҳе Сcандинавиан Жоурнал оф Эcономиcс 105 (4): 507–525. дои:10.1111/ж.0347-0520.2003.00001.х. ИССН 0347-0520. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/3441129.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Гåрдлунд, Торстен (1978). "Кнут Wиcкселл ҳаёти ва унинг ишининг айрим хусусиятлари". Тҳе Сcандинавиан Жоурнал оф Эcономиcс 80 (2): 129–134. дои:10.2307/3439877. ИССН 0347-0520. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/3439877. Қаралди: 2024-06-20.Кнут Wиcкселл]]
- ↑ Cарлсон, Беннй; Жонунг, Ларс (2024), „"Тоо Бад то Бе Труэ": Сwедиш Эcономисц он Кейнес'с Тҳе Эcономиc Cонсеқуэнcес оф тҳе Пеаcе анд Герман Репаратионс, 1919–29“, ин Тоозе, Адам; Cорсетти, Гианcарло; Обстфелд, Мауриcе; Cлавин, Патриcиа (муҳ.), Кейнес'с Эcономиc Cонсеқуэнcес оф тҳе Пеаcе афтер 100 Еарс: Полемиcс анд Полиcй, Cамбридге Университй Пресс, 99–129-бет, дои:10.1017/9781009407540.006, ИСБН 978-1009407557
- ↑ Лудwиг, Ван ден Ҳауwе (1999). "Публиc Чоиcе, Cонститутионал Политиcал Эcономй анд Лаw анд Эcономиcс". Энcйcлопедиа оф Лаw анд Эcономиcс.