Kolyur
Колюр (лотинча: cолури, қадимги юнонча κόλουρος (колоурос) — "кесилган", "думи кесилган") — астрономияда осмон сферасининг иккита энг асосий меридианларидан (катта айланаларидан) бирини англатувчи атама. Бу иккала колюр ҳам осмон сферасининг шимолий ва жанубий қутбларидан кесиб о'тади ва коинотдаги обектларнинг координаталарини аниқлашда муҳим аҳамиятга эга [1].
| Колюр (Cолуре) | |
|---|---|
| Тури | Астрономик ва геометрик тушунча |
| Қо'лланилиш обекти | Осмон сфераси |
| Асосий функсияси | Осмон координаталарини белгилаш |
| Турлари | Тенгкунлик колюри, Қуёш турдими колюри |
| Узвий бог'лиқ тушунчалар | Осмон экватори, Эклиптика, Осмон қутблари |
Турлари
Астрономияда колюрларнинг икки асосий тури мавжуд:
- Тенгкунлик колюри (инглизча: Эқуиноcтиал cолуре) — осмон сферасининг қутблари ҳамда иккита Тенгкунлик (баҳорги ва кузги тенгкунлик) нуқталари орқали о'тувчи катта айлана меридианидир. Ушбу колюр осмон экваторини ҳам, эклиптикани ҳам баҳорги (Ҳамал) ва кузги (Мезон) нуқталарда кесиб о'тади.
- Қуёш турдими колюри (инглизча: Солститиал cолуре) — осмон қутблари ҳамда иккита Қуёш турдими (ёзги ва қишки) нуқталари орқали о'тувчи катта айланадир. Ушбу колюр эклиптикани ёзги (Саратон) ва қишки (Жадди) нуқталарда кесиб о'тади.
Бу иккала колюр осмон қутбларида о'заро то'г'ри бурчак (90 даража) остида кесишади ва осмон сферасини то'ртта тенг қисмга бо'либ беради.
Тарихи ва атама келиб чиқиши
"Колюр" атамаси қадимги юнон астрономиясидан мерос бо'либ о'тган. Унинг "думи кесилган" деб таржима қилиниши қадимги сферик моделларга бориб тақалади. Осмон сферасида колюрлар шундай чизилганки, уларнинг жанубий (ёки кузатувчи уфқидан пастдаги) қисмлари доимо ко'ринмас бо'либ қолади, шунинг учун қадимги астрономлар бу айланани то'лиқ эмас, "кесилган" деб тасаввур қилишган.
Шунингдек қаранг
Манбалар
- ↑ Ёунг, Чарлес Аугустус. А Техт-боок оф Генерал Астрономй. Гинн & cомпанй, 1898 — 31-бет.