Kompas sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:kompassi.jpg|thumb|right|Oddiy choʻntak kompasi.]]
'''Kompas''' ([[lotin tili|lot.]] ''com-'' – „ham-, birga“ va ''passus'' – „yoʻl“, „qadam“; „hamqadam“, „yoʻldosh“) navigatsiya asbobi boʻlib, yer sirtiga nisbatan tizimda yoʻnalishlarni aniqlaydi. Bu tizim toʻrt ''[[dunyo tomonlari]]'' – [[shimol]], [[janub]], [[gʻarb]] va [[sharq]]ni belgilaydi. Baʼzan kompasda bu tomonlardan tashqari darajalar ham chizilgan boʻladi. Bunda shimol 0°, keyin soat yoʻnalishi boʻylab: sharq 90°, janub 180°, gʻarb esa 270° ga mos keladi. Ushbu darajalar [[azimut]]ni koʻrsatishga xizmat qiladi.

<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi -->
'''Kompas''' (ital. compasso – oʻlchayman)— geografik (haqiqiy) yoki magnit meridianining yoʻnalishini aniqlashda qoʻllanadigan asbob. Magnitli, giroskopik K., quyosh K.i, radio va astroradio K.i boʻlishi mumkin. Magnitli K. magnitlangan milning shimol-jan. yoʻnalishida magnit meridiani boʻylab joylashishi xossasiga, giroskopik K. erkin osilgan va maxsus moslama yordamida tez aylanadigan rotorning oʻqi geografik meridian tekisligida mustaqil joylasha olishiga, quyo sh K.i (yoki astronom i k K.) Quyosh harakatini uzluksiz koʻzatib turishga, rad i okom pas radiost-yalar tarqatadigan radiotoʻlqinlarni maʼlum yoʻnalishda qabul qilishga, astroradiokompas Quyoshdan tarqaladigan radionurlarni qabul qilishga asoslangan. Boʻlar orasida magnitli K. eng qadimiysi. Uning asosiy kamchiligi shuki, hamma vaqt magnit va geografik qutblar yoʻnalishlari farqini hisobga olish kerak boʻladi. Qutblarda uni ishlatib boʻlmaydi. K. dengizda suzishda, aviatsiya, geodeziya, topografiya, kon va harbiy ishlarida qoʻllanadi<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri -->

Bir-biridan farqli ikki xil kompaslar mavjud: [[magnit kompas]] va [[girokompas]]. Magnit kompas mili [[Yer magnit maydoni]] bilan taʼsirlashib, [[geomagnit qutb]]larga mos tushishga harakat qiladi. Girokompas esa oʻz ichida Yer aylanishiga sezgir tez aylanuvchi gʻildirakni saqlaydi.

Magnit kompas [[Xitoy]]da, [[Han sulolasi]] davrida ixtiro etilgan,<ref name=merrill>{{Kitob manbasi|last=Merrill|first=Ronald T.|title=The Earth's magnetic field: Its history, origin and planetary perspective|url=https://archive.org/details/earthsmagneticfi00merr|year=1983|publisher=Academic press|location=San Francisco|isbn=0-12-491242-7|page=[https://archive.org/details/earthsmagneticfi00merr/page/1 1]|edition=2nd printing|coauthors=McElhinny, Michael W.}}</ref><ref>Li Shu-hua, p. 176</ref> uni avvalboshda „qimmatbaho toshlar topish va uy qurish uchun joy aniqlashda“ ishlatishgan. Keyinchalik kompasdan Xitoy harbiylari dengiz va quruqlikda yoʻl aniqlash va xarita chizish uchun foydalana boshlashgan. Kompas Xitoydan Yevropaga [[Eron]] orqali kirib kelgan.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* [http://www.magnet.fsu.edu/mediacenter/slideshows/compass/index.html How to Make a Compass] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20081230152722/http://www.magnet.fsu.edu/mediacenter/slideshows/compass/index.html |date=2008-12-30 }} (Kompas tayyorlash)
* [http://www.orbita.uz/index.php?option=com_content&view=article&id=78:kompas-tarixi&catid=43:ixtirolar&Itemid=68 ''Kompas tarixi'']
{{commons|Compass|Kompas}}

{{OʻzME}}

{{chala}}



[[Turkum:Xitoy ixtirolari]]