Ziyosfera

Konung

У 11 руни тошидаги кунунг (кунуки) ёзуви.

Конунг (қад.-гер *кунингаз, қад.-сканд. ᚲᛟᚾᚢᛜᚱ, конунгр, қад. ингл. ᚳᚣᚾᛁᛝ, cйнинг) – қадимги герман атамасидан келиб чиққан бўлиб олий ҳукмдор деган маънони билдиради. Бу атама Юқори ўрта асрлар даврида қирол тушунчасига мос келади (масалан, Швеция қироли Магнус Ладулос).

Этимология ва ўзгаришлар

Сўзнинг аниқ этимологияси баҳсли ва унинг бир нечта версиялар мавжуд. Улардан бирига кўра, *кун қариндошлик маъносини билдиради ва бу ҳукмдорнинг авлоди деган маънони билдиради. Масалан, Рига қўшиғида Жарлнинг кенжа ўғли Кон, ёш деб аталади. Асл номида бу исм. -сканд. Конр унгр „ёш авлод“ деган маънони англатади.

М. И. Стеблин-Каменский конунг сўзининг келиб чиқишини ингр/унгр суффикс қўшимчасини қўшиш орқали аниқлайди (-сакнд. Конр)[1]. Шундан келиб чиқиб конунг – тегишли уруғдан келиб чиққан, қариндош одам деган маънони билдиради[. 1].

Бошқа назарияларга кўра[манба керак], *кунинг-аз- „қабила бошлиғи“ ёки „аёлга тегишли“ деб таржима қилинган (-сканд. кона – аёл), яъни она маъбуда, бу қиролнинг олий руҳоний мақомини акс эттиради, аммо сўнгги версия жуда изчил эмас, бу атаманинг турли тилларда ривожланиши билан кўрсатилган. Мисол учун, қадимги инглиз тилида аёл cwене бўларди, гендер эсақад. ингл. cynn ва қирол cйнинг .

Барча славян тилларида мавжуд бўлган " княз "[2] сўзи, умумий версияга кўра, қадимги герман илдизи *кун-инг- орқали конунг сўзи билан ҳам боғлиқ бўлиб, қадимги умумий славян қарзидир[3][4] . Бу қарз бошқа немис бўлмаган тилларда ҳам учрайди: фин ва эстон тилларида – кунингас ; Латвия – кунгс (лорд) ва ķēниņš (қирол); Литвача – кунигас ёки кунигаикšтис ; Сами – гонагас ёки конагас ; татар – кеназ ; ва бошқалар. Бир қатор ҳолларда қарз олиш тўғридан-тўғри эмас, балки билвосита учинчи тиллар орқали, масалан, қадимги рус тили орқали амалга оширилди.

Шунингдек, шоҳ учун кўплаб кеннинглар мавжуд, масалан, Беовулфда „узук берувчи“ жангчиларга олтин узукларни бериб, уларга миннатдорчилик билдириш усули сифатида.

Ижтимоий мақоми

Рига қўшиғидан кўриниб турибдики, конинглар одатда ярллардан сўнг келган. Уларнинг пайдо бўлиши миллий давлатчиликнинг шаклланиши жараёни билан боғлиқ. Ушбу янги давлат тузилмалари ярлларнинг ҳукмронлик учун кураши жараёнида пайдо бўлгани сабабли, давлат қанчалик кенгайган бўлса, бир ярл қолганлари устидан ҳукмрон бўлган. Натижада олий ва мустақил ҳукмдорларнинг ярллари қироллар ва уларнинг ноибларининг вассалларига айланди.

Христианликни қабул қилишдан олдинги даврда конинг учта вазифани бажарган:

  • Тинга пайтида судни;
  • уруш пайтида саркардаликни;
  • қурбонликлар пайтида руҳонийликни.

Конингларнинг мавқеи шажаравий бўлган, лекин тахтни эгаллаш учун у халқнинг розилигига муҳтож эди. Барча ўғиллар ва келиб чиқиши конинг авлодидан бўлган одамлар ҳумронлик унвонига интилишлари мумкин эди (масалан, Холугаландлик Оттар конунг унвонига интилган). Бу ҳолат кўпинча икки ака-ука бир вақтнинг ўзида конинг бўлганида, икки томонлама ҳокимиятга олиб келди.

Дастлабки даврда қирол бир ёки бир нечта кемаларга, дружиналарга (-сканд. дрóтт) эгалик қилган ва кенг ерларга эга бўлган. Иккинчиси кўпинча феодал фуқаролик низоларига сабаб бўлди. Баъзи ҳолларда конингнинг ер эгаликлари бўлмаган ва кемада сарсон-саргардон турмуш тарзини олиб борган. Бундай конунглар секонунглар (денгиз қироллари) деб аталган.

Руҳоний сифатида конунг ўз ҳаракатларини худолар томонидан маъқулланишини сўраган. Мисол учун, Эирик Виcториоус Фирисвеллир жангининг учинчи куни Одинга мурожаат қилди. Қирол, шунингдек, Уппсала ибодатхонаси каби муҳим жамоат жойларини бошқарган. Бу мажбуриятдан воз кечиш конинг ҳокимиятига қимматга тушиши мумкин эди. Бу, масалан, насронийликни қабиладошларига сингдирмоқчи бўлган Хакон билан, шунингдек, насроний эътиқодлари туфайли қоралашда қатнашишдан бош тортган ва 1070- йилда тахтдан ағдарилган Анунд Гордске билан содир бўлди.

Спиртли ичимликлар

Спиртли ичимликларни истеъмол қилиш антик давр скандинавияларининг ҳаётида муҳим ўрин тутган. Спиртли ичимликларни истеъмол қилиш бўйича тадқиқотчи ёзувчи Марк Форсит таъкидлаганидек, зиёфат уйи („асал хонаси“) скандинавияликлар орасида ҳукмронлик кўрсаткичи эди. Чунки конунгнинг асосий вазифаси дружинани спиртли ичимликлар билан таъминлаш эди. Шундай қилиб, конунг ўз кучини намойиш этди. Ва аксинча, залда кимдир билан ичганлар, шараф қонунига кўра, мезбоннинг дружинада ҳарбий хизматни ўтаган. Алкогол сўзма-сўз куч деган маънони англатади. Спиртли ичимликлар орқали Скандинавияликлар содиқлик қасамёд қиладилар[5]. Шундай қилиб, Беовулфда конунг Хродгар ўз кучини намойиш этиш учун олтин томли, баланд устунларга эга ва олтин билан безатилган ёрқин Ҳеорот саройини қуради .

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Стеблин-Каменский М. И. Древнеисландский язик. УРСС. Москва.2002. с 164—165
  2. ↑ Сущэствуют и другиэ версии этимологии слова княз, но они не получили широкого признания.
  3. ↑ Преображенский А. Г. Этимологический словар русского язика. М., 1959. Т. 1, с. 324
  4. ↑ Этимологический словар славянских язиков, под редаксиэй О. Н. Трубачёва. Праславянский лексический фонд. Вип. 13, М., 1987, с. 200
  5. ↑ Форсайт 2018.

Фойдаланилган адабиётлар

  • Марк Форсайт. Краткая история пянства от каменного века до наших дней. Что, где, когда и по какому поводу. = Марк Форсйтҳ. А Шорт Ҳисторй оф Дрункенесс: А Шорт Ҳисторй оф Дрункеннесс: Ҳоw, Wҳй, Wҳере, анд Wҳен Ҳуманкинд Ҳас Готтен Меррй фром тҳе Стоне Аге то тҳе Пресент. – Алпина Нон-фикшн, 2018. – 278 п. – ИСБН 978-5-91671-886-7.

Ҳаволалар


Манба хатоси: <реф> тагс эхист фор а гроуп намед ".", бут но cорреспондинг <референcес гроуп="."/> таг wас фоунд 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi