Krez
Крез — Удмурт миллий торли чолғу чолғу асбоби, гусли кўринишидаги хордофон[1][2].
Турлари
Санъацҳунослар чолғу асбобини икки турини ажратиб кўрсатадилар: маиший крез (удм. покчи крез — кичик гусли) ва ибодат крези (удм. бидзим крез — катта гусли)[1][3]. Ибодат учун ишлатиладиган крез Удмуртларнинг оилавий ибодатхонасида (куале) сақланган ва жамоат ибодатларининг мажбурий атрибути ҳисобланган. Ибодат ва руҳоний танаш маросимларида, ибодат крезини чалиш фақат эркакларга рухсат берилган. Маиший крез Удмуртларнинг турар-жойларида жойлашган бўлиб, ҳар куни ёки байрамларда фойдаланилган. Оддий крез асосан аёллар томонидан чалинган[1].
Ибодат крези чақмоқ чақиши натижасида шикастланган арча дарахтидан қилинганлиги ҳақида афсоналар мавжуд[3][2].
Тавсифи
Крез тайёрлаш жараёни Волга бўйида татарлар, чувашлар ва марийлар орасида кенг тарқалган гусли ишлаб чиқариш усулларига ўхшайди[3]. Асбоб ярим овал шаклида тайёрланади, устки қопқоғининг узунлиги 700-1000 мм, баландлиги 350-500 мм. Қопқоғининг четларида ўрдак ёки оққуш панжаси шаклида ўсимталар мавжуд. Арча, қарағай, тоғтерак — крез ишлаб чиқариш учун ҳомашё бўлиб хизмат қилади. Айрим қисмларни ишлаб чиқариш учун баъзан эман, қарағай ва пихта ишлатилган. Доскалар бир неча марта иссиқ сувда намланган ва уч йилгача қуритилган, шундан сўнг улар сайқалланган[3]. Қопқоғида айлана ёки ярим доира, чинор барглари, хоч ёки тўртбурчаклар шаклида бир ёки бир нечта резонатор тешиклари мавжуд. Агар қопқоғи яхлит эмас, балки таркибли қилинган бўлса, унда доскалар орасидаги бўшлиқ резонатор тешиги бўлиб хизмат қилиши мумкин[1]. Корпуснинг қисмлари бир-бирига ёпиштирилган, ёғоч штифтлар ва баъзан корпус ичида кўндаланг планка билан маҳкамланган[2].
Қулоқлар қопқоқнинг юқори чап томонида жойлашган. Ўнг тарафда қулоқларга 15-20 мм баландликда симметрик тарзда торли ушлагич жойлашган бўлиб, анъанавий тарзда[2][3] фигурали қилиб ясалган. Дастлаб пай, қўй, қўчқор ёки сигир ичаклари, от жунидан ясалган торлар сони маиший крезда 15 тага, маросимларда чалинадиганида 35 тага етган. Баъзи крезлар (асосан ибодат крези[2]) резонатор қутиси ичида 12 тагача қўшимча торларга эга бўлган. Кейинчалик металл торлар пайдо бўлган[1].
Крез ўтирган ҳолатда, тиззалари устига эгилган ҳолатда, горизонтал ёки турган ҳолда, бўйнига[1] арқон билан осилган ҳолда чалинган. Ўнг қўлнинг бош ва кўрсаткич бармоғи билан бир вақтнинг ўзида иккита торни чертиб, куй яратилади. Чап қўл билан иккиланган бас ноталари аккомпонементи ижро этилган[3][2].
Крез биринчи марта 1880-йилларда В. С. Кошурников ва Б. Гаврилов томонидан олиб борилган тадқиқотларда тилга олинган[1][2]. Ибодат учун ишлатиладиган крезни биринчи марта Ю. Вихман ХИХ асрнинг охирида Можгин Удмуртлари орасида топган[3].
Манбалар
Адабиётлар
- Истоки искусства Удмуртии. Сборник научных трудов. ИСБН 978-5-7659-0486-2.
- Крез (гусли) / Карпов А. М. // Удмурцкая Республика : Энсиклопедия / гл. ред. В. В. Туганаэв. — 2-э изд., испр. и доп. — Ижевск : Издателство „Удмуртия“, 2008. — С. 420—421. — 768 с. — 2200 экз. — ИСБН 978-5-7659-0486-2.
- Удмурцкая Республика : Култура и искусство : Энсиклопедия / гл. ред. А. Е. Загребин. — Ижевск : Удмурцкий институт истории, язика и литератури УрО РАН, 2012. — 540 с. — 300 экз. — ИСБН 978-5-901304-62-4.
- Коротаева Е.А. Гусельная игра в удмуртских коллекциях 1937 г. фонограмм архива института русской литературы (Пушкинский Дом) Российской академии наук. — Ижевск: Удмуртский государственный университет, 2018.