Эгизаклар

Криптофазия (юнонча κρυπτός – яширин, махфий ва φάσις – нутқ, ифода) – эгизаклар кичик ёшида улар орасида шаклланадиган, ташқи одамларга тушунарсиз бўлган мулоқот тизими. У нафақат нутқий шаклни, балки мимика ва (кўпинча акслантирувчи) имо-ишораларни ҳам ўз ичига олади. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, бундай „тил“даги кўп сўзлар аслида ота-онадан ёки яқин атрофдагилардан эшитилган сўзларнинг бузилган шаклидир.

Атаманинг пайдо бўлиши

„Криптофазия“ термини эгизакларнинг мактабгача ёшидаги ўзига хос нутқини ифодалаш учун франсуз психологи ва педагоги Ренé Заззо томонидан 1960-йилда таклиф қилинган[1]. У бу атамани ўзининг икки жилдли монографияси „Лес Жумеаух, ле Cоупле эт ла Персонне“ (Эгизаклар, жуфтлик ва шахсият)га киритган.

Кўплаб муаллифлар криптофазияни идиоглоссиянинг алоҳида ҳолати деб ҳисоблашади. Идиоглоссия – бу фақат бир киши ёки жуда кам сонли одамлар гуруҳига хос „шахсий“ тил. Одатда у нутқ ривожланишидаги бузилиш натижаси сифатида юзага келади (масалан, олигофренияда) ёки нутқ аппаратида ҳеч қандай органик ёки функсионал нуқсон бўлмаса ҳам, тил ва танглай товушларини талаффуз қила олмаслик оқибатида пайдо бўлиши мумкин[2]. Бироқ, идиоглоссия одатда икки томонлама мулоқот вазифасини бажармайди, криптофазия эса айнан шу вазифани таъминлайди.

Тарқалиши

Эгизакларнинг чақалоқлик даврида фақат ўзаро мулоқот учун ўз тилидан фойдаланиш частотаси 37-43% даражасида баҳоланади[1][3]. Бу ҳодиса гомозигот эгизакларда кўпроқ учрайди (48%), гетерозиготларда эса камроқ.

Сабаблари

Бундай хатти-ҳаракатларнинг сабаблари тўлиқ аниқланмаган. Авваллари эгизакларнинг ўз тилини яратиши ота-онанинг эътиборсизлиги билан изоҳланган, яъни болалар билан кам гаплашилганда ва шуғулланилмаганда, улар одатий тилни етарли билмаганлари учун мулоқотда фойдаланиш мақсадида „ўз тилини ихтиро қилади“, деб ҳисобланган. Аммо ҳозирги кунда тадқиқотчиларнинг аксарияти криптофазияни эгизакларнинг бири ёки иккиси нутқ ривожланиши жараёнида хатолар тўпланишининг оқибати деб билади. Кузатишлар шуни кўрсатадики, аллақачон 5-6 ойлик ёшда эгизаклар бир-бирининг ҳамроҳлигидан тўлиқ қониқади ва якка туғилган болаларга қараганда онанинг ёки бошқа қариндошларнинг эътиборига камроқ эҳтиёж сезади[4]. Ҳар бир бола тилни ўрганишда кўплаб хатолар қилади, катталар уларни тузатганидан сўнг, кейинги мулоқотда такрорламайди. Эгизакларда эса доимо уларнинг хатоларини тушунадиган ва худди шундай жавоб қайтарадиган шерик мавжуд бўлгани учун нотўғри нутқ мустаҳкамланиб, ривожланиб кетади.

Оқибатлари

Криптофазия туфайли эгизак болаларда кўпинча эрта ва мактабгача ёшда нутқ ривожланишининг кечикиши, шунингдек, нафақат мактабгача, балки мактаб ёшида ҳам артикуляция ва фонетикада қийинчиликлар кузатилади. Нутқ ривожланиши онтогенезнинг дастлабки босқичларида гомозигот эгизакларнинг 36%ида, гетерозигот эгизакларнинг 27%ида кечикади. Бу кечикиш ўртача олти ой атрофида бўлади[5].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Чернов Д. Н.. Социокультурная обусловленность языковой компетенции ребенка: Проблемы и перспективы решения. М: Тезаурус, 2013 — 82-бет. ИСБН 978-5-98421-224-3. 
  2. ↑ В. М. Блейхер, И. В. Крук.. Толковый словарь психиатрических терминов, М, 1995. 
  3. ↑ Бишоп „'Тwин лангуаге': А риск фаcтор фор лангуаге импаирмент?“. Жоурнал оф Спеэч, Лангуаге, анд Ҳеаринг Ресеарч. 2019-йил 13-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 7-октябр.
  4. ↑ C. О. Cартер. Алл Абоут Тwинс (Ревиэwед Wорк: Тҳе Натуре Анд Нуртуре Оф Тwинс. бй Элизабетҳ М. Брян) (эн) // Бритиш Медиcал Жоурнал : жоурнал. — 1983. — Вол. 287, но. 6394. — П. 753. — ЖСТОР 29512225.
  5. ↑ Елена Сергиенко, Галина Виленская, Татьяна Рязанова, Анна Дозорцева. Близнецы от рождения до трёх лет. М: Когито-Центр, 2002. ИСБН 5-89353-055-1.