Ksilofon
Ксилофон (юнонча: ξύλον — дарахт + φωνή — товуш) — маълум бир баландликдаги зарбли мусиқа асбоби. Бу маълум бир ноталарга созланган турли ўлчамдаги ёғоч блоклар сериясидир. Ёғоч бўлаклари сферик учлик таёқчалар (малет) ёки кичик қошиқларга ўхшаш махсус болғачалар билан урилади. Замонавий ксилофон диапазони 3 1/2 октава, Фа кичик октавадан 4-октаванинг До сигача. Ксилофонни чалганда, таёқ бошчаларининг материали жуда муҳим бўлиб, унинг ёрдамида асбобдан товуш чиқарилади. Шундай қилиб, масалан, резина бошли таёқлар сокин ва юмшоқ овоз чиқаради. Пластик бошли таёқлар эса ўткир ва жуда баланд овоз беради.
Ксилофоннинг тембри кескин, фортеда чертиш, пианода юмшоқ.
Асбобнинг тарихи
Ксилофон қадимий келиб чиқишга эга — бу турдаги энг оддий асбоблар Африка, Жануби- Шарқий Осиё, Лотин Америкасининг турли халқлари орасида бўлган ва ҳозир ҳам топилади.
Европада ксилофон ҳақида биринчи эслатмалар ХВИ асрнинг бошларига тўғри келади: Арнолт Шлик мусиқа асбоблари ҳақидаги рисоласида ҳуэлтзе глечтер деб номланган шунга ўхшаш асбобни эслатиб ўтади. ХИХ асрга қадар Европа ксилофони жуда оддий асбоб бўлиб, ўнга яқин ёғоч бўлаклардан иборат бўлиб, занжир қилиб боғланган ва чалиш учун текис юзага қўйилган. Бундай асбобни олиб юриш қулайлиги сайёр мусиқачиларнинг эътиборини тортган.
Ксилофонни такомиллаштирилиши 1830-йилларга тўғри келади. Яҳудий мусиқачиси Михоэл Гузиков унинг диапазонини икки ярим октавагача кенгайтирди, шунингдек, дизайнни ўзгартириб, бўлакларни тўрт қаторга махсус тарзда жойлаштирди. Ксилофоннинг ушбу модели кейинчалик юз йилдан кўпроқ вақт давомида ишлатилган.
Замонавий ксилофонда бўлаклар пианино клавишлари каби икки қатор жойлаштирилган, тунука найчалари кўринишидаги резонаторлар билан жиҳозланган ва ҳаракатланиш қулайлиги учун махсус стол-стендга жойлаштирилган.
Ксилофоннинг мусиқадаги роли
Ксилофон, 1810-йилда ёзилган, Фердинанд Кауэрнинг „Етти вариация“ оркестрида биринчи марта қўлланган. Франсуз композитори Кастнер унинг қисмларини ўз асарларига киритган. Ксилофон иштирок этган энг машҳур композициялардан бири бу Камил Сен-Санснинг „Ўлим рақси“ (1872) симфоник асари бўлиб, биринчи тингловчилар симфоник оркестрда ва нотада ксилофондан фойдаланишидан ҳайратда қолишган, Сент-Санс партитураси эслатмасида ҳатто ксилофон нима эканлиги ва уни қаердан сотиб олиш мумкинлиги ҳақида тушунчалар ҳам мавжуд[1]. Шунингдек, Ксилофонга машҳурликни, ХХ аср бошидан бери немис тилида сўзлашувчи мамлакатларда машҳур бўлган, Густав Питернинг „Ренц сирки хотиралари“ галлопи олиб келган.
Ҳозирги вақтда ксилофон симфоник оркестрда, саҳнада, шунингдек, яккахон ижро асбоби сифатида қўлланади (ксилофон ва оркестр учун „Япон нашрлари мавзуларидаги фантазия“, Оп. 211, (1964) Алан Ҳованесс томонидан).
Манбалар
- ↑ Кремлёв Ю. Камиль Сен-Санс. М.: Музыка, 1970 — 92-бет.
Адабиётлар
- „Ксилофон“, Большая российская энциклопедия. Том 16, М., 2010 — 189-бет.
- „Ксилофон“, Музыкальные инструменты. Энциклопедия. М.: Дека-ВС, 2008 — 310—312-бет.