Kuchala
Кучала, чаёнўт (Уртиcа доиоиcа Л.) — 1) кучаладошлар оиласига мансуб, кўп йиллик, заҳарли ўт. Унинг шунингдек газанда ўт, қичитқи ўт, қалақай сингари номлари ҳам мавжуд.
меёридан ортиқча истемол қилса асаб нервф тизимига тъасир қилади.
Биологик тузилиши
Ўсимлик бўйи 60—125 см. Барги шапалоқ, тухумсимон, барг чети тишсимон қирқилган, учи ўткирлашган, узун бандли. Барг бандининг остки қисми қин ҳосил қилиб, пояни ўрайди, пояда барглар қарама-қарши жойлашади. Ўсимликнинг пояси эса тик ўсувчи, тўрт қиррали, шохланмаган бўлади.Гуллари майда, яшил рангли бўлиб, барг қўлтиғидан чиққан бошоқда тўпланган[1]. Улар айрим жинсли, тўпгули сўтасимон. Юқори қисмида чангчи, қуйида эса уруғчи гуллар жойлашган. Ўсимликнинг поя ва барглари мўрт тукчалар билан қопланган. Бу туклар баданга санчилганда учи синади ва учидаги суюқ модда (чумоли кислотаси) баданни қичитади. Тропик мамлакатларда учровчи айрим чаёнўтларнинг суюқлиги шу қадар захарлики, теккан жой фалаж бўлмасдан қолмайди. Май-сентабр ойларида гуллайди, уруғи июнда пишади. Тугунагида сапонин, крахмал, мевасида каротиноид, ликопин бор. Меваси тухумсимон ёки эллипсимон кўринишга эга бўлиб, сариқ ёки кулранг тусли ёнғоқча бўлади[1].
Тарқалиши
Ўрта ва тропик ўлкаларда ўсимликнинг 30 га яқин тури учрайди. Унинг 10га яқин тури Ўзбекистон ҳудудида учрайди. Тошкент, Фарғона ва Самарқанд вилоятларининг тоғ ўрмонларидаги нам ва зах ердарда, ўтлар орасида, бутазорларда, йўл ёқаларида, сув бўйларида ўсади[2].
Таркиби
Чаёнўт таркибида каротин, витамин C, Б, К лар, провитамин А, чумоли кислотаси, гистомин, пантотен кислотаси, уртистит гликозиди, танид, хлорофилл, крахмал ва бошқа моддалар қаторида тирик организм учун муҳим аҳамиятга эга бўлган темир моддаси бор.[1]
Қўлланилиниши
Халқ табобатида қўлланилиниши
Тугунагидан тайёрланган толқон халқ табобатида илон ва чаён чаққанда, кунжут мойига қорилган толқонидан пиширилган нон бавосирни, асалга қорилган чаёнўт толқони эса песни даволашда қўлланади. Янчилган тугунагини унга қориб сичқон, каламуш ва бошқа кемирувчиларни заҳарлайдиган хўрак тайёрланади; 2) кўпчилик дарахт ўсимликлар (қайин, терак, тол) нинг шингилсимон тўпгули; гуллаганидан (уруғчи чаёнўт) ёки уруғлаганидан кейин (чангчи чаёнўт) яхлит тўкилади[2].
Ўт баргларидан тайёрланган дамлама, қайнатма ёки ўсимлик кукуни безгак, нафас қисиши, бурун ва оғиздан қон келиши, кўкрак оғриғи, бавосил касалликларига қарши ҳамда балғам кўчирувчи ва пешоб ҳайдовчи омил сифатида қўлланади[1].
Бундан ташқаричаёнўт яллиғланиш процесини тўхтатади, меъда фаолиятини яхшилайди, диспенсия, дизентерия касалликларини даволайди, қонни тозалайди. Унинг янги тайёрланган шарбати фалажланишда шифо беради.
Илмий тиббиётда қўлланилиниши
Илмий тиббиётда чаёнўт асосида тайёрланадигандоривор препаратлар (дамлама, суюқ экстракт) геморроидал қон кетишда, ҳайз мароми бузилганда (климакс), сурункали варикоз яраларини даволашда, гипо ва авитаминоз касалликларида тавсия этилади[1].
Бошқа соҳаларда қўлланилиниши
Чаёнўтнинг ёш барг ва барра новдаларидан салатлар, соуслар, пюре ҳамда суюқ таомлар тайёрлаш мумкин.
У техник аҳамиятга молик бўлган хомашё сифатида ҳам ишлатилади, чаёнўтдан жилоли ранглар олинади.
Чаёнўт уй ҳайвонлари учун жуда тўйимли озуқа ҳисобланади. Ўтнинг ёш новдалари ҳайвонларнинг маҳсулдорлигини оширади. Паррандалар озуқасига қуруқ чаёнўт қўшиб берилса (қиш фаслида), уларнинг тухуми залварли бўлиб, сони кўпаяди. Айниқса ўт уруғлари сувда қайнатиб берилса, парранданинг тухум бериши ортади. Жўжаларга ўсимлик пояси ва барглари майдалаб берилса, вазни ортади ва тез улғаяди[1].
Галерея
Манбалар
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |