Kuchumxon

Кучумхон, Кўчимхон, Кўчим, Кучум (? — 1598) — шайбонийлар сулоласидан сўнгги Сибир хони (1563—98).

Рус қўшинларига қарши курашган. К. руслар таъсиридаги Едигар (Ёдгор) ни тахтдан ағдариб, ўзи Сибир хони бўлди (1563). Ғайратли ва истеъдодли К. ўз атрофига ақлли одамларни тўплади ва хонлик ҳудудларини кенгайтиришга киришди. Туркий Сибир хонлигининг ғарбий чегараси аввалги ҳудуди — Урал тоғларигача етди. Сибирни мустамлакага айлантириш учун интилаётган Ермак бошчилигидаги казак қўшинлари унинг жиддий қаршилигига учради. Ермак қўшини 1582—83 йил қишини Чинги (ҳозирги Тюмен) шаҳрида ўтказди. К. бўлғуси жангларга пухта тайёргарлик кўрди. Сибир хонлиги билан Бухоро хонлиги ўртасида савдо-сотиқ муносабатлари яхши йўлга қўйилган эди. Сибирда кўплаб бухоролик ўзбеклар яшаган. Бухоро хони Абдуллахон ИИ га махсус элчилар юборилиб, ундан ҳарбий ёрдам сўралди. К. Сибир хонлигини Бухоро давлатига қўшиш тарафдори бўлган. Бироқ ўртадаги масофанинг жуда олислиги, Абдуллахон ИИ томонидан Туркистонни бирлаштириш учун олиб борилаётган фаол ҳарбий ҳаракатлар оқибатида Сибирга ўз вақтида ҳарбий ёрдам юборилмади. Ермак қўшини Тобол дарёсидан ўтиб, Иртиш дарёси соҳилидаги Сибир пойтахти — Кашлиқ (Искер) шаҳрини шиддатли жанглардан сўнг босиб олди (1583-йил 25 октабр). К. бошчилигидаги қўшин (вогуллар ва остяклар унинг иттифоқчилари эди) чекинишга мажбур бўлди. 1584-йил Бухородан катта карвон етиб келди. К. қўшинлари ҳужумга ўтиб, Иртиш бўйидаги ҳозирги Тура шаҳри ўрнида Ермак қўшинини янчиб ташлашди (1585). Жангда босқинчиларнинг бошлиғи ҳам ўлдирилди. Н. Карамзиннинг ёзишича, 1587-йил Рус подшоси Фёдор Иванович (ҳукмронлиги 1584—98) К.га махсус ёрлиқ юбориб, у агар Москвага бўйсунса, ҳозиргидек Сибир хони бўлиб қолишини маълум қилади. К. жавоб хатида мағрурлик билан у Сибир хони эканлигини ва Ермакни енгганлигини таъкидлайди. 1591-йил 1 августда К.нинг ўғли Абулхайр ва икки хотини И шим даштидаги Чиликўл атрофида асир олиниб, Москвага жўватилган. К. рус отрядларига қарши муваффақиятли жанг ҳаракатларини 1598-йилгача давом эттирди. 1598-йил бўлган жангларнинг бирида у мағлубиятга учраб, Нўғай ўрдага чекинди ва ўша ерда ўлдирилди. К.нинг ўлимидан сўнг ҳам Сибирдаги татар ва бошқа халқлар анча муддат рус аскарларига қарши курашдилар.

Адабиёт

• Барманкулов М., Хрусталвая мечта тюрков о квадровации, Алмати, 1999.

Қаҳрамон Ражабов.