Ziyosfera

Kutama

Кутама (Бербер тили: Икутамен; арабча: كتامة‎‎) – Шимолий Жазоир ҳудудида яшаган бербер қабиласи, Баварес бербер қабилалар иттифоқига мансуб. Кутама қабиласининг номи анча эрта даврларда ҳам тилга олинган бўлиб, юнон географи Птоломей уни Коидамоусии шаклида қайд этган[1].

Кутама Фотимийлар халифалигини (909—1171) барпо этишда ҳал қилувчи рол ўйнаган. Улар Фотимийлар қўшинининг асосий қисмини ташкил этиб, Ағлабийларни ағдаришга муваффақ бўлдилар. Ағлабийлар ўша пайтда Ифриқияни назорат қилган эди. Шундан сўнг, Фотимийлар 969—975-йилларда Миср, Судан[2], Ҳижоз ҳамда жанубий Левантни эгалладилар. Кутама ХИ асрга қадар Фотимийлар қўшинининг таянч кучларидан бири бўлиб қолди.

Қадимги тарих

Кутама юнон географи Птоломей томонидан Коидамоусии шаклида қайд этилган бўлиб, унинг Африкага оид маълумотлари тахминан 100—110-йилларга тааллуқли. Қабила ўша даврда Ампсага дарёси (Оуэд эл-Кебир) ҳавзасида, Мауретаниа Cаэсариэнсис ҳудудида яшаган. Птоломей қабилани Хитоуаэ қабиласидан юқорироқда ва дарё манбалари яқинида жойлашган Тодоукаэ қабиласидан пастроқда жойлашгани ҳақида маълумот берган[3]. ИИ асрда улар Баварес қабилалар иттифоқи таркибига кирган бўлиб, бу иттифоқ Рим ҳокимиятига аввал Мауретаниа Cаэсариэнсисда, 303-йилдан сўнг эса Ситифенсисда, шунингдек, Нумидияда жиддий қаршилик кўрсатган. Бироқ ушбу сиёсий ва ҳарбий қарама-қаршилик маълум даражада, ҳеч бўлмаганда айрим даврларда, римлаштириш жараёнини тўхтатмаган. Масалан, эҳтимол тоғ массивидан ўтувчи йўл зарурати билан боғлиқ бўлган республика Ваҳартаненсиум номли тош йўлнинг яратилиши шундан далолат беради. Бу йўл ҳақида маълумотлар, асосан, Адриан ҳукмронлиги давригача бўлган манбаларда учрайди[4].

Уcутумани қироллиги

411-йилда уларнинг бош шаҳри Cерамуса ёки Cерамуденсис плебсис епископлик маркази бўлгани қайд этилган. Худди шу епископлик лавозимини Вандал қироллиги даврида Cедамусадан бўлган Монтанус эгаллаган. ВИ асрда, Византия ҳукмронлиги даврида, Кутама насроний битикларда тилга олинган. Унда „Уcутумани подшоси“ (рех Уcутума[ниорум]) ўзини „Худонинг қули“ (Деи сервус) деб атаган. Мазкур битик Игилгили жанубидаги Фдоулèс довонидан, Милевумга тушишдан олдинги сўнгги довонлардан бирида топилган[4]. Археолог Габриэл Cампснинг маълумотларига кўра, ушбу етакчининг „подшо“ унвонини қабул қилгани Кутаманинг сиёсий аҳамияти ортиб бораётгани ҳамда уларнинг раҳбари маҳаллий ҳокимиятни мустаҳкамлашга киришганини кўрсатади[5].

Пост-классик тарих

Илк ислом даври тарихи

Мусулмонларнинг Мағрибни истило қилиши ҳақидаги энг қадимги манбалар бўлган Ибн Абдулҳакам ва Халифа ибн Хайёт асарларида мазкур қабиланинг номи тилга олинмаган. Шунингдек, Яъқубий (ваф. 897) ҳамда Ибн ал-Фақиҳ (ваф. 903-йилдан кейин) асарларида ҳам эслатилмаган. Уларнинг номи илк бор бошқа бербер қабилалари қаторида Ибн Ҳурдодбеҳнинг (ваф. 885) „Ал-Масāлик“ асарида учрайди. Ўша даврда қабила унчалик муҳим сиёсий куч сифатида намоён бўлмаган.

Кутама, эҳтимол, ВИИИ аср ўрталаридан бироз аввал исломни қабул қилган бўлиб, дастлаб Хорижийлар оқимига мансуб бўлган. 757—758-йилларда Қайравон ибодийлар томонидан эгаллаб олинганида, Кутама Абулхаттоб ал-Маъафирий ва Абдулраҳмон ибн Рустам билан иттифоқда бўлган хорижий қўшинлар сафида иштирок этган. Кейинчалик Қайравон ҳокими бўлган Ибн Рустам шаҳар бошқарувига Кутама қабиласидан Уқайбани тайинлаган[6].

Ағлобийлар даври

789-йилда Қайравонда Ағлабийлар ҳокимият тепасига келганидан сўнг, ВИИИ асрнинг қолган қисми давомида Кутама ҳақида маълумотлар жуда кам. Улар Ағлабийлар ҳокимиятини эътиборсиз қолдириш билан чекланиб, қўзғолончи аскарларни етиб бориш қийин бўлган тоғли ҳудудларида қабул қилганлар. Қабиланинг кўп сонли аҳолиси ва тоғли ҳудудларда яккаланиб яшаши туфайли бу сулола жиддий тазйиққа учрамагани қайд этилади[6].

Фотимийлар даври

Исмоилийликка ўтиши

ИХ аср охирида 893/894-йилларда Маккада баъзи Кутама зодагонлари Исмоилийлар доъийи Абу Абдуллоҳ аш-Шиъий билан учрашдилар. Абу Абдуллоҳ уларни исмоилийликка даъват қилди ва уларнинг ватанга қайтишида ҳамроҳ бўлди. Кутаманинг бош шаҳри Икжанда дўий аҳоли орасида кенг хайрихоҳлик қозонишга муваффақ бўлди[6].

Эҳтимол, айнан шу даврда қабиланинг ҳудудий кенгайиши бошланган. Шу вақтдан бошлаб Кутама эгаллаган ҳудуд Рим давридагига қараганда анча кенг бўлган. Мазкур ҳудуд Бугиядан Константина атрофигача чўзилган шимолий тоғ тизмаларини қамраб олган бўлиб, ал-Бакрий бу ҳудудни Жабал Кутама, яъни „Кутама тоғлари“ деб атаган. Мазкур ҳудуд ғарбда Зоуаоуа мамлакати (Джурджура қабиласи, Соуммам водийси ва Бугия атрофи) билан чегараланган бўлиб, жанубда Сéтиф, Мила, Константина, Cолло ва Жижелгача чўзилган. Ҳудуд Лессер Кабйлиа, Cолло Массиф, Бибан тизмасининг бир қисми, Фержиоуа тоғлари ҳамда Нумидия тизмасини ўз ичига олган. Ҳудуд ниҳоятда мураккаб релефга эга бўлиб, тик қирғоқ чизиғи, етиб бориш қийин бўлган ўрмонли тоғлар, жуда кам довонлар ва деярли 2000 метрга етадиган чўққилар билан ажралиб туради. Қишлоқлар кириш қийин бўлган чўққи ва тизмаларда жойлашган. Умуман олганда, бу ҳудуд деярли забт этиб бўлмас табиий қал’а кўринишида бўлган[7]. Кейинчалик Кутама жануброқдаги текисликларда ҳам ўрнашган. Бу кенгайиш марказий ҳокимият заифлашувидан фойдаланган ҳолда, Кутама ўз номи остида қадимги Баварес иттифоқини қайта тиклаганини ва тоғларининг жанубий этакларига туташ баланд текисликларни (Мила, Сéтиф ҳудудлари ва бошқалар) эгаллаб, жанубга томон ёйилганини кўрсатади. Бу ҳудудлар дон экинлари етиштириш учун қулай бўлиб, Рим даврида уларнинг аждодлари бундан маҳрум этилган эди[7].

Ағлобийлар амирлигининг истило қилиниши

Абу Абдуллоҳ бошлиқ Кутаманинг Ағлабийлар амирлигини қулатиш харитаси

Абу Абдуллоҳ қудратли қўшин тузиб, ўз кучларини Лессер Кабйлиадаги Ағлабийлар қал’аларига қарши сафарбар этди. Дастлабки ҳужум муваффақияциз тугади. 902-йилда Мила эгаллангач, доъий амир Иброҳим ИИ нинг ўғли томонидан мағлубиятга учратилди. Бироқ дўий эсон-омон Икжанга чекинди. Шунга қарамай, Кутама тезда вазиятга мослашиб, қудратли ҳарбий куч шакллантира олди[7]. Абу Абдуллоҳ бошчилигида улар 904-йилда Сéтифни, 905-йилда Белезмани, сўнгра Бéжани сон ва қурол-яроғ жиҳатидан устун қўшинларга қарши жангларда эгалладилар. 907/908-йилларда Ифриқиянинг марказий ҳудудларига ҳужум бошладилар. Мескиана ва Тéбесса таслим бўлгач, Константина қўлга олинди. Абу Абдуллоҳ Зиядатуллоҳ ИИИ қўшинини ал-Урбусда (қадимги Ларибус) тор-мор келтирди. Ҳар томондан мағлуб бўлган ва тарафдорлари тарк этган Ағлабийлар шарққа қочдилар. Ғолиблар 909-йил март ойида Раққадада тантанали юриш қилиб, Қайравонга кириб бордилар[8]. Дўий умумий афв эълон қилди. Бироқ ўлжани ўз қўшинлари ўртасида тақсимлади. Ғалаба мустаҳкамланганидан сўнг, ўз хўжайини Абдуллоҳ ал-Маҳдий Биллоҳнинг номини ошкор этди ва уни кузатиб Қайравонга олиб келиш учун Сижилмасага йўл олди. Йўл-йўлакай Кутама қўшини Рустамийлар имоматини эгаллаб, ибодийларни Тиаретдан сиқиб чиқарди. Ибодийлар Оуаргла воҳаси пойтахти Садрата шаҳрига бошпана излаб кўчиб ўтдилар[9].

Дастлабки Фотимийлар даврида юксалиши

Кутама илк Фотимийлар халифалиги қўшинларининг таянчи ва элита қисми бўлган[10]. Тез орада бошқа бербер қабилалари ҳам Фотимийлар байроғи остида тўплана бошлади. Хусусан, ал-Мансур Биллоҳ ҳукмронлиги даврида йирик Санҳажа қабилалар иттифоқи қўшилди. Бироқ 969-йилдаги Фотимийларнинг Мисрни забт этишидан кейинги давргача Фотимийлар қўшинларининг асосий қисмини айнан Кутама ташкил этишда давом этди. Фотимийлар давлатидаги Кутаманинг ўрни шу қадар муҳим эдики, Ибн Халдун Фотимийларни бербер сулолалари қаторига киритган. Бир қатор тарихчилар эса Фотимийларнинг келиб чиқишини Кабиладаги Кутама берберлари билан боғлайди ва Ифриқияни забт этиб, Абдуллоҳ ал-Маҳдий Биллоҳни халифа сифатида тахтга ўтқазган айнан Кутама бўлганини таъкидлайди[11][12][13][14][15][16]. Тарихчи Ҳеинз Ҳалмнинг сўзларига кўра, дастлабки Фотимийлар давлати „Кутама гегемонияси“га ўхшатилиши мумкин. Айниқса, Жимала, Лаҳиса, Малуса ва Ижжана каби тўрт кичик қабила етакчи мавқега эга бўлган[17]. 948-йилда халифа ал-Мансур омма олдида Худо Кутамага бошқа халқлар устидан устунлик берганини, чунки айнан Кутама ҳақиқатни биринчи бўлиб кўриб, қабул қилганини таъкидлаган[18].

Инқирози

973-йилда халифалик маркази Мисрга кўчирилгач, кўплаб Кутама вакиллари сулола билан бирга шарққа йўл олди. Бироқ 970-йиллардаги Левантга юришлар фақат Кутамага таянган қўшин етарли эмаслигини кўрсатди. Шу боис 978-йилдан бошлаб Фотимийлар ўз қўшинларига шарқий исломий ҳудудлардан, хусусан, турклар ва дайламийларни жалб эта бошладилар[19]. Бунга қўшимча равишда, тахминан 987/988-йиллардан кейин Кутама сафини янги жангчилар билан тўлдириш тобора қийинлашди. Бу омиллар қўшин ичидаги қабиланинг устун мавқеига жиддий зарба берди. Натижада, Кутама билан „Шарқликлар“ (Машāриқа) ўртасида кескин рақобат юзага келди[20].

996-йилда ал-Ҳаким би-Амриллоҳ тахтга ўтирганида Кутама янги халифани фақат уларнинг етакчиси ал-Ҳасан ибн Аммар вазир этиб тайинланган тақдирдагина тан олишларини билдирдилар. Бу талаб бажарилди. Бироқ Ибн Аммарнинг очиқчасига берберпараст сиёсати тез орада элитанинг бошқа қатламларини ўзига қарши қўйди ва бир йил ўтмай ағдарилди[21][22]. Ниҳоят, 1000-йилда ал-Ҳаким давлат бошқарувини тўлиқ ўз қўлига олгач, Фотимийлар элитасига қарши тозалаш сиёсатини бошлади. Бу жараёнда Ибн Аммар ва кўплаб нуфузли Кутама арбоблари қатл этилди[23].

Шундан кейин Кутаманинг мавқеи изчил равишда пасая бошлади[24]. Ҳатто 1025-йил ноябрида ўтказилган расмий кўрик вақтида бир пайтлар сон жиҳатидан кўп ва фахрли бўлган Кутама вакиллари очликни қондириш учун нон талаб қилиш даражасига тушиб қолган эди[25]. Орадан кўп ўтмай, қисқа фурсатда ҳатто 100 нафар отлиқни ҳам сафарбар эта олмайдиган аҳволга келиб қолдилар[26]. Бироқ форс сайёҳи Носир Хисрав 1047-йилда Мисрга қилган сафари чоғида 20 000 нафар Кутама отлиқлари мавжудлигини қайд этган[24].

1062—1073-йиллардаги нотинчлик даврида Кутама турклар ва дайламийларга қарши Судāн билан иттифоқ тузган[24]. 1073-йилда Бадр ал-Жамалий ҳокимиятни қўлга олгач, Кутаманинг сўнгги вакиллари ҳам Фотимийлар қўшинидан четлаштирилган[24]. Жазоир ҳудудида эса Кутама кейинчалик бир тармоқ, яъни Седоуикеч қабилаларига ажралди. Улар Бéжаïа билан Константина оралиғидаги минтақада яшаган[27].

Манбалар

  1. ↑ Регистре дес Провинcес эт Cитéс д’Африқуэ, éд. эт трад. С. Ланcел, ин Виcтор де Вита, Беллес Леттрес, Парис, 2002, п. 270, Ситиф., н° 29. Птолéмéэ, Гéограпҳиэ, ИВ, 2, 5, éд. C. Мüллер.
  2. ↑ [[1](ҳттпс://www.алрасед.нет/маин/артиcлес.аспх?селеcтед_артиcле_но=6997) „صلاح الدين ومؤامرات الفاطميين (3) مؤامرة الجند السودان“]. [www.алрасед.нет](ҳттп://www.алрасед.нет). Қаралди: 2023-йил 15-сентябр.
  3. ↑ Десангес 2008, с. 4269.
  4. ↑ 4,0 4,1 Лапорте 2005, сс. 4179–4181.
  5. ↑ Cампс 1999, с. 55.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Лапорте 2005, с. 4181.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Лапорте 2005, с. 4182.
  8. ↑ Лапорте 2005, с. 4183.
  9. ↑ Леwиcки 1988, с. 298.
  10. ↑ Бешир 1978, с. 38.
  11. ↑ [[2]Африcан Фореигн Полиcй анд Дипломаcй фром Антиқуитй то тҳе 21ст Cентурй, Волуме 11: Пг 92]
  12. ↑ [[3]Ан Атлас оф Африcан ҲисторйҲисторй бй Ж. Д. ФагеФаге: Пг 11]
  13. ↑ [[4]Wорлдмарк Энcйcлопедиа оф Cултурес анд Даилй Лифе: Африcа: Пг 329]
  14. ↑ [[5]Алгериа, а Cоунтрй СтудйБй Америcан Университй (Wашингтон, Д.C.). Фореигн Ареа Студиэс: Пг 15]
  15. ↑ Бешир 1978, сс. 37–38.
  16. ↑ Лев 1987, сс. 344, 345.
  17. ↑ Ҳалм 1991, с. 162.
  18. ↑ Ҳалм 1991, сс. 162, 293.
  19. ↑ Лев 1987, сс. 344, 345–346.
  20. ↑ Лев 1987, сс. 344, 346.
  21. ↑ Лев 1987, сс. 344–346.
  22. ↑ Дафтарй 2007, сс. 178–179.
  23. ↑ Лев 1987, сс. 345–346.
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 24,3 Бешир 1978, с. 39.
  25. ↑ Лев 1987, с. 346.
  26. ↑ Лев 1987, с. 347.
  27. ↑ Китоуни, Ҳосни. [[6] ла Кабйлиэ ориэнтале данс л'ҳистоире: Пайс дес Кутума эт гуэрре cолониале] (фр). Эдитионс Л'Ҳарматтан, 2013-03-01 — 58–60-бет. ИСБН 978-2-296-53115-4. 

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi