Kvavar
50000 Квавар, вақтинчалик номи 2002 ЛМ 60, Нептун ортидаги музли сайёралар минтақаси бўлган Койпер белбоғидаги митти сайёрадир. Резонансга эга бо'лмаган обект (cубеwано), диаметри тахминан 1121 км (697 миля) бо'либ, Плутон диаметрининг ярмига тенг. Обект америкалик астрономлар Чад Трухилё ва Майкл Браун томонидан 2002-йил 4-июн куни Паломар расадхонасида кашф этилган. Унинг юзасида оз миқдорда метан мавжуд бо'либ, уни фақат Койпер белбог'ининг энг катта обектлари ушлаб туриши мумкин. 2007-йил феврал ойида Браун томонидан Квавар орбитасидаги синхрон йўл бўлган Вейвот топилди. Вейвотнинг кенглиги 170 км (110 мил) га тенг. Иккала обект ҳам Жанубий Калифорниядаги туб жой америкалик Тонгва халқининг мифологик шахслари шарафига номланган. Квавар - Тонгва яратувчиси худоси ва Вейвот унинг ўғли.
 | |
| Кашф этилиши | |
|---|---|
| Кашф этилган |
Чадwиcк А. Тружилло Мичаэл Э. Броwн |
| Кашфиёт сайти | Паломар расадхонаси |
| Кашф этилган санаси | 4-июн 2002 |
Кичик сайёра таснифи |
(50000) Квавар |
| Кимнинг шарафига номланган | Қуа-о-ар / Кwаwар |
Муқобил номлари |
2002 ЛМ 60 |
Кичик сайёра туркуми |
Нептун орти обекти |
| Меҳвар таснифи | |
| Давр 31-май 2020 (2459000.5) | |
| Кузатиш ёйи | 65.27 йил (23,839 кун) |
| Афелий | 45.488 а.б. (6.805 Тм) |
| Перигелий | 41.900 а.б. (6.268 Тм) |
| Катта ярим ўқи | 43.694 а.б. (6.537 Тм) |
| Экссентриситети | 0.04106 |
| Орбитал даври | 288.83 йил (105,495 кун) |
| Ўртача аномалия | 301.104° |
| Чекиниш | 7.9895° |
| Орбитал тугун узунлиги | 188.927° |
| Перигелий вақти |
≈ 11-Феврал 2075 ±17 кун |
| Перигелий аргументи | 147.480° |
| Табиий йўлдошлари сони | 1 (Вейвот) |
| Физик таснифи | |
| Ўлчамлари |
1,138+48 −34 × 1,036+44 −31 км |
| Ўртача диаметри |
1,110±5 (ҳажм эквиваленти) 1,121±1.2 км (аккорд) |
| Ўртача радиуси |
555±2.5 (ҳажм эквиваленти) 560.5±0.6 км (аккорд) |
| Сиқиқлиги | 0.0897±0.006 |
| Юзаси | 3.83×106 км2 |
| Ҳажми | 7.02×108 км3 |
| Массаси | (1.40±0.21)×1021 кг |
| Зичлик |
1.99±0.46 г/cм3 2.18+0.43 −0.36 г/cм3 |
| Айланиш даври | 8.8394±0.0002 соат |
| Албедо | 0.109±0.007 |
Тарих
Кашфиёт
Квавар 2002-йил 4-июнда америкалик астрономлар Чад Трухилё ва Майкл Браун томонидан Калифорниянинг Сан-Диэго округидаги Паломар тог' тизмасидаги Паломар расадхонасида кашф этилган[1]. Бу кашфиёт Паломар расадхонасининг 1,22 метрли Самуэл Осчин телескопи ёрдамида Койпер белбоғининг энг ёрқин обектларини қидириш учун мўлжалланган Cалтеч Wиде Ареа Скй Сурвей дастурининг бир қисмини ташкил этди. Квавар биринчи марта 2002-йил 5-июн куни Трухилё томонидан тасвирларда, Опҳиучус юлдуз туркуми юлдузлари орасида секин ҳаракатланаётган 18,6 магнитудали хира жисмни пайқаганида аниқланган. Квавар узоқдаги обект учун нисбатан ёрқин кўринди, бу унинг катталиги митти сайёра Плутоннинг диаметрига тенг бўлиши мумкинлигини кўрсатди.
Квавар орбитасини аниқлаш учун Браун ва Трухилё архивдан олдинги тасвирларни қидиришни бошладилар. Улар 1996- ва 2000-2002-йилларда турли обсерваториялардан Неар-Эартҳ Астероид Траcкинг тадқиқоти томонидан олинган бир нечта тасвирларни олишди. Хусусан, улар 1983-йил май ойида астроном Чарлз Т. Ковал томонидан олинган иккита архив фотосуратини топдилар[2], у ўша пайтда Паломар расадхонасида фараз қилинган Х сайёрани қидираётган эди[3].[4] Браун ва Трухилё ушбу дастлабки тасвирлардан Квавар орбитаси ва масофасини ҳисоблаб чиқишга муваффақ бўлишди. Кейинчалик Кваварнинг қўшимча тасвирлари аниқланди, энг биринчи олинган тасвирини Эдвард Роадс 1954-йил 25-майда Паломар обсерваторияси осмон тадқиқотидан олинган фотографик пластинкада топди.
Квавар кашфиёти ҳақида эълон қилишдан олдин Браун Кваварнинг ўлчамини ўлчаш учун Хаббл космик телескопи ёрдамида кейинги кузатувларни ўтказишни режалаштирган эди. Шунингдек, у кашфиётни имкон қадар тезроқ эълон қилишни режалаштирган ва кузатувлар давомида кашфиёт маълумотларини махфий сақлашни зарур деб топган. Браун ўзининг Хаббл таклифини тенгдошлар томонидан кўриб чиқилаётганда юбориш ўрнига, ўз таклифини тўғридан-тўғри Хаббл операторларидан бирига юборди, у эса Браунга дарҳол вақт ажратди[5]. Хаббл учун кузатиш алгоритмини ўрнатаётганда Браун Мауна Гавайи, Уран йўлдошларида криовуқон бўйича тадқиқотнинг бир қисми сифатида Кеадаги Кек телескопларидан бирини ишлатишни ҳам режалаштирган эди. Бу унга кейинги кузатувлар учун қўшимча вақт берди ва июл ойидаги бутун кузатиш сессиясидан фойдаланиб, Квавар спектрини таҳлил қилди ва унинг сирт таркибини тавсифлади.
Квавар кашфиёти 2002-йил 7-октабрда Кичик сайёралар маркази томонидан Кичик сайёралар электрон доираларида расман эълон қилинди. Унга вақтинчалик 2002 ЛМ 60 номи берилди, бу унинг кашфиёти 2002-йил июн ойининг биринчи ярмида содир бўлганини кўрсатади[6]. Квавар июн ойининг биринчи ярмида топилган 1512-обект бўлиб, олдинги ҳарф ва унинг вақтинчалик белгиланишидаги рақамлар билан кўрсатилган. Ўша куни Трухилё ва Браун Америка Астрономия Жамиятининг 34- йиллик йиғилишида Квавар кузатувлари бўйича ўзларининг илмий натижаларини эълон қилишди.
Ном ва белгиси
Квавар кашфиётидан сўнг, потенциал катталиги ва номаълум табиати туфайли Х сайёрасига ҳавола сифатида дастлаб унга вақтинчалик „Обжеcт Х“ лақаби берилди. Ўша пайтда Кваварнинг ўлчами ноаниқ эди ва унинг юқори ёрқинлиги кашфиёт гуруҳини унинг ўнинчи сайёра бўлиши мумкинлигини тахмин қилишга олиб келди. Июл ойида Хаббл космик телескопи ёрдамида Квавар ўлчамини ўлчаганидан сўнг, жамоа обектнинг номларини, хусусан, Янги Дунё мифологиясидаги номларни кўриб чиқишни бошлади. Халқаро Астрономия Иттифоқининг (ХАИ) кичик сайёраларни номлаш конвенциясига кўра, резонансга эга бўлмаган Койпер белбоғи обектлари яратилиш худолари шарафига номланиши керак. Жамоа туб жой америкалик мифологиялардан Кваварни кашф этган Паломар тоғи минтақасидаги номларни танлашга қарор қилди. Интернетда қидириш орқали жамоа охир-оқибат Лос-Анжелес атрофидаги маҳаллий Тонгва халқининг яратувчиси худоси Квавар номини танлашга қарор қилди. Тонгвалар Лос-Анжелес ҳавзасининг биринчи аҳолиси бўлиб, у ерда Майкл Браун институти, Калифорния технология институти жойлашган.
Брауннинг сўзларига кўра, „Квавар“ номи учта бўғин билан талаффуз қилинади ва Трухилёнинг Квавар веб-сайти уч бўғинли талаффузни беради, / ˈ к w ɑː. оʊ (w) ɑːр /, Тонгва талаффузининг тахминий шакли сифатида[ˈкʷаʔувар]. Исмни икки бўғин сифатида ҳам талаффуз қилиш мумкин, / ˈ к w ɑː w ɑːр / бу Квавар худосининг одатий инглизча имлоси ва талаффузини акс эттиради
Тонгва мифологиясида Квавар (ёки Қуаоар) коинотнинг яратувчи кучи бўлиб, қўшиқ куйлайдиган ва рақсга тушадиган худо. Кваварнинг шакли ёки жинси йўқ. Ривоятларга кўра у дастлаб Вейвотни (Осмон Отаси) яратиш учун куйлайди ва рақсга тушади, кейин улар Чеҳооит (Ер онаси) ва Тамит (Қуёш бобо) ни куйлайдилар. Улар худоларни куйлаб, рақсга тушгач, яратилиш кучи янада мураккаблашди, чунки ҳар бири қўшиқ ва рақсга қўшилди. Охир-оқибат, тартибсизликни камайтиргандан сўнг, улар дунёни қўллаб-қувватлаган буюк этти гигантни яратдилар. Кейин улар пастроқ ҳайвонларни ва охир-оқибат биринчи эркак ва аёл Тобоҳар ва Паҳавитни туғдирдилар.
Тонгва мифологиясидаги исмларни ўрганиб чиққандан сўнг, Браун ва Трухилё Тонгва аъзолари борлигини тушунишди ва рухсат олиш учун улар билан боғланишни ўйлашди. Улар қабила тарихчиси Марк Акуня билан маслаҳатлашиб, у Квавар номи янги топилган обектга мос келишини айтди. Тонгвалар орасида бу имло афзалроқ бўлгани учун бу ном Қуа-о-арга ўзгартирилди. Бироқ, исмнинг имлоси кейинчалик уаоа тўрт унли бирикмасидан келиб чиққан ноаниқ талаффузи туфайли Браун томонидан қайта кўриб чиқилди, инглиз тилидаги бошқа ҳеч бир сўз унлиларнинг бундай махсус бирикмасига эга эмас.(Ҳақиқатан ҳам, у биринчи қу ундошининг бир қисми сифатида қабул қилинган тақдирда ҳам, инглиз тилидаги бошқа ҳеч бир сўзда аоа унлилари кетма-кетлиги мавжуд эмас, Параоа жой номи бундан мустасно.) Нима бўлишидан қатъи назар, Квавар номи ва кашфиёти октабр ойида оммага эълон қилинди, аммо Браун номи ХАИ нинг Кичик жисмлар номенклатураси қўмитаси (CСБН) томонидан маъқулланишини талаб қилмаган эди. Кваварнинг номи обектнинг расмий рақамланишидан олдин эълон қилинган, Браян Марсден – Кичик сайёралар маркази раҳбари – 2004-йилда Седна номи қайд этилган вақт давомида протоколнинг бузилиши деб таъкидлаган. Браун томонидан кашф этилган яна бир йирик Нептун орти обекти эълон қилинди. Шунга қарамай, исм CСБН томонидан тасдиқланган ва номлаш мақолалари Кваварнинг расмий рақамланиши билан бирга 2002-йил 20-ноябрда Минор Планет Cирcулар журналида чоп этилган[7].
Орбита таснифи
Квавар Квавар атрофида ўртача 43,7 а.б. (6,54 миллиард км; 4,06 миллиард миля) масофада айланади, Қуёш атрофида бир тўлиқ айланишни бажариш учун 288,8 йил керак бўлади. Орбитал экссентриситети 0,04 бўлган Квавар деярли айлана орбита бўйлаб ҳаракатланади, масофа перигелийда 42 а.б. дан афелионда 45 а.б. гача ўзгариб туради. Бундай масофаларда Қуёшдан келадиган ёруғлик Кваварга етиб бориши учун 5 соатдан кўпроқ вақт кетади. Квавар охирги марта 1932-йил охирида афелиондан ўтган ва ҳозир Қуёшга йилига 0,035 а.б. ёки секундига тахминан 170 метр (соатига 380 миля) тезликда яқинлашмоқда[8]. Квавар 2075-йилнинг февралида перигилионга келади.
Квавар деярли айлана орбитага эга бўлгани сабабли, у Нептунга яқинлашмайди, шунинг учун унинг орбитаси Нептуннинг тортишиш таъсирида сезиларли даражада безовталаниши мумкин. Кваварнинг Нептун орбитаси билан кесишган минимал масофаси бор-йўғи 12,3 а.б. ни ташкил қилади – у ўз орбитаси давомида Нептунга бу масофада яқинлашмайди, чунки у Нептун билан ўртача ҳаракатдаги орбитал резонансда эмас. Деэп Эcлиптиc Сурвей томонидан ўтказилган симуляциялар шуни кўрсатадики, Квавар орбитасининг перигелион ва афелион масофалари кейинги 10 миллион йил ичида сезиларли даражада ўзгармайди; Квавар орбитаси узоқ муддатда барқарор кўринади.
Квавар, одатда, Кичик сайёралар маркази томонидан Нептун орти обекти ёки узоқдаги карлик сайёра сифатида таснифланади, чунки у Нептундан ташқарида ташқи Қуёш тизимида жойлашган. Квавар Нептун билан ўртача ҳаракат резонансида бўлмагани учун у Кичик сайёралар маркази ва Деэп Эcлиптиc Сурвей томонидан классик Койпер белбоғи обекти (cубеwано) сифатида ҳам таснифланган. Квавар орбитаси эклиптика текислигига ўртача 8 градусга мойил бўлиб, динамик совуқ аҳоли ичида Койпер белбоғидаги обектларнинг мойиллиги билан солиштирганда нисбатан юқори[9]. Чунки Кваварнинг орбитал мойиллиги 4 даражадан каттароқдир, у юқори мойиллик классик Койпер белбоғи обектларининг динамик иссиқ популяциясининг бир қисмидир. Квавар каби иссиқ классик Койпер белбоғи жисмларининг юқори мойилликлари Нептуннинг илк Квавар системасидаги ташқи кўчиши пайтида тортишиш кучининг тарқалиши натижасида юзага келган деб тахмин қилинади.
Хусусиятлари
Квавар албедоси ёки акс эттириш қобилияти Варунанинг 0,127 албедосига ўхшаш 0,1 га тенг бўлиши мумкин. Бу Квавар юзасида янги муз йўқолганлигини кўрсатиши мумкин[10]. Сирт ўртача қизил рангда, яъни Квавар кўк рангга қараганда қизил ва яқин инфрақизил спектрда нисбатан кўпроқ акс этади. Койпер белбоғи обектлари Варуна ва Ихион ҳам спектрал синфда ўртача қизил рангга эга. Каттароқ Койпер белбоғи обектлари кўпинча ёрқинроқ бўлади, чунки улар янги муз билан қопланган, юқори албедога эга ва шунинг учун улар нейтрал рангга эга. Радиоактив парчаланиш орқали ички иситишнинг 2006-йилги модели Квавар мантия-ядро чегарасида суюқ сувнинг ички океанини ушлаб туришга қодир эмаслигини тахмин қилди.
Квавар юзасида метан ва бошқа учувчи моддалар мавжудлиги, у учувчи моддаларнинг сублимацияси натижасида ҳосил бўлган заиф атмосферани қўллаб-қувватлаши мумкинлигини кўрсатади. Ўлчанган ўртача ҳарорат ~ 44 К (-229,2 °C) бўлса, Квавар атмосфера босимининг юқори чегараси бир неча микробар оралиғида бўлиши кутилмоқда. Кваварнинг кичик ўлчами ва массаси туфайли Кваварда азот ва углерод оксиди атмосферасига эга бўлиш эҳтимоли истисно қилинган, чунки газлар Квавардан чиқиб кетади. Атмосфера босимининг юқори чегараси 2019-йилдаги навбатдаги юлдуз оккулациясидан кейин 10 нанобаргача кучайтирилди.
Масса ва зичлик
Квавар иккилик обект бўлгани сабабли, тизимнинг массасини иккиламчи орбитадан ҳисоблаш мумкин. Кваварнинг тахминий зичлиги 2.2 г/cм3 ва тахминий ўлчами 1121 км (697 миля) унинг митти сайёра эканлигини кўрсатади. Америкалик астроном Майкл Браун таъкидлашича, Квавар митти сайёра „бўлиши керак“. Ёруғлик эгри-амплитудаси таҳлили фақат кичик оғишларни кўрсатади, бу эса Квавар ҳақиқатан ҳам кичик албедо доғлари бўлган сфероид ва шунинг учун митти сайёра эканлигини кўрсатади.
Сайёрашунос олим Эрик Аспҳаугнинг таъкидлашича, Квавар анча каттароқ жисм билан тўқнашиб, Квавардан қуйи зичликдаги мантияни олиб ташлаган ва ундан зичроқ ядро қолдирган бўлиши мумкин. У Квавар дастлаб муз мантияси билан қопланганини тасаввур қилди, бу уни ҳозирги ҳажмидан 300 км (190 мил) дан 500 км (310 миля) гача каттароқ эканлигини кўрсатди.
Ҳажми
| Йил | Диаметр (км) | Усул |
|---|---|---|
| 2004 | 1,260±190 | тасвирлаш |
| 2007 | 844+207 −190 |
иссиқлик |
| 2010 | 890±70 | иссиқлик/тасвирлаш |
| 2013 | 1,074±138 | иссиқлик |
| 2013 | 1,110±5 | оккултация |
| 2019 | 1,121±1.2 | оккултация |
Квавар диаметри тахминан 1121 км (697 миля) бўлган, шакли бироз яссиланган текис сфероид деб тахмин қилинади. Ҳисоб-китоблар Квавар томонидан 2013- ва 2019-йилларда юлдуз олдидан ўтадиган юлдуз оккултацияси кузатувларидан олинган. Кваварнинг ўлчанган экватор диаметри 1,138+48
−34 км км, Квавар гидростатик мувозанатда эканлигига ишонилади, у Маклаурин сфероиди сифатида тасвирланган. Квавар тахминан Плутоннинг йўлдоши Харон каби катта ва массивдир. Квавар Плутоннинг тахминан ярмига тенг.
2002-йилда кашф этилган вақтда Квавар Плутон кашф этилгандан бери Қуёш тизимида топилган энг катта обект эди. Кваварнинг ўлчами кейинчалик пастга қараб қайта кўриб чиқилди ва каттароқ обектлар (Эрида, Ҳаумеа, Макемаке ва Гун-гун) кашф этилганлиги сабабли ўлчами алмаштирилди.
2010- йилда Квавар бўлиши тахмин қилинган Шпицернинг ўртача оғирлиги ва Хабблнинг тузатилган тахминларидан фойдаланган ҳолда диаметри 890 км деб топилган. 2011-йил 4-май куни номаълум 16-магнитудали юлдузни ёпиб қўйган обект соясини кузатишда Кваварнинг диаметри 1170 км (730 мил) деб баҳоланган. 2013-йилда Гершел космик обсерваторияси томонидан ўтказилган ўлчовлар Кваварнинг диаметри 1070 км (660 миля) эканлигини кўрсатди. Ўша йили Квавар 15,8 магнитудали юлдузни ёпиб, аккорд узунлигини ҳосил қилди, 1100 ± 5 км, бу Гершел тахминига мос келади. 2019-йил июн ойида Квавар томонидан бошқа оккултация ҳам худди шундай аккорд узунлигини берди яъни 1121 ± 1,2 км.
Айланиш
Кваварнинг айланиш даври ноаниқ ва Кваварнинг иккита мумкин бўлган айланиш даври берилган (8,64 соат ёки 17,68 соат). 2003-йил март-июн ойларида кузатилган Кваварнинг айланиш ёруғлик эгри чизиғидан олинган бўлиб, унинг айланиш даври 17,6788 соатни ташкил қилади.
Табиий йўлдоши
Кваварда 2006-йилда кашф этилган Вейвот (тўлиқ белги (50000) Квавар И Вейвот) номли табиий йўлдош мавжуд. Унинг диаметри 170 км (110 мил) атрофида эканлиги тахмин қилинади.
Манбалар
- ↑ „50000 Қуаоар (2002 ЛМ60)“. Минор Планет Cентер. Интернатионал Астрономиcал Унион.
- ↑ Марсден, Бриан Г. (7 Оcтобер 2002) „МПЕC 2002-Т34 : 2002 ЛМ60“. Минор Планет Элеcтрониc Cирcулар.
- ↑ Надин, Элисабетҳ (7 Оcтобер 2002) „Cалтеч сcиэнтисц финд ларгест обжеcт ин солар сйстем синcе Плуто'с дисcоверй“. Cалтеч Маттерс. Cалифорниа Институте оф Течнологй.
- ↑ Wилфорд, Жоҳн Нобле (8 Оcтобер 2002) „Телесcопес Финд а Минипланет Ат тҳе Солар Сйстем'с Эдге“. Тҳе Неw Ёрк Тимес.
- ↑ „Ҳуббле Споц ан Иcй Wорлд Фар Беёнд Плуто“. ҲубблеСите. Спаcе Телесcопе Сcиэнcе Институте. 7 Оcтобер 2002. 2007-йил 2-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 1-июн.
- ↑ „Ҳоw Аре Минор Планец Намед?“. Минор Планет Cентер. Интернатионал Астрономиcал Унион.
- ↑ „М.П.C. 47066“. Минор Планет Cентер. Интернатионал Астрономиcал Унион. 20 Новембер 2002.
- ↑ „Ҳоризон Онлине Эпҳемерис Сйстем фор 50000 Қуаоар (2002 ЛМ60)“. Жет Пропулсион Лабораторй.
- ↑ „"Тҳе Солар Сйстем Беёнд Тҳе Планец“. Солар Сйстем Упдате. Спрингер. 2007-йил 25-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 1-июн.
- ↑ „"ТНОс аре Cоол": А сурвей оф тҳе транс-Нептуниан регион. ИХ. Тҳермал пропертиэс оф Куипер белт обжеcц анд Cентаурс фром cомбинед Ҳерсчел анд Спитзер обсерватионс“. Астрономй & Астропҳйсиcс.
Ҳаволалар
- Қуаоар ҳақида тезкор саволлар(Wайбаcк Мачине сайтида 2010-08-08 санасида архивланган)
- Қуаоар катта тезликда Плутон ўлчамидаги каттароқ жисмга тегиши мумкин эди Крейг Агнор, Э. Аспҳауг
- Чиллй Чиллй Қуаоарнинг ўтмиши илиқроқ эди – Натуре.cом мақоласи
- Қуаоар: Плутондан ташқари – Элизабет Хауэллнинг СПАCЕ.cом даги сайёра мақоласи
- Юпитердан ташқари – (50000) Қуаоар.