Ziyosfera

Lachin

Лачин — Озарбайжон Республикасидаги шаҳар, Лачин туманидаги административ марказ. Озарбайжон пойтахти Боку шаҳридан шоссе йўли узунлиги 450 км., Хонкенди стансияси темир йўли узунлиги 60 км. Шимолдан Келбаджар, шарқдан – Ходжали, Шуша ҳамда Ходжавенд, жанубдан эса Губадлин туманлари билан, ғарбдан эса Арманистон Республикаси билан чегарадош. Бу ерда дунёдаги энг қадимги дарахт ҳисобланган – темир дарахт, катта миқдордаги доривор ўсимликлар ўсади, кобалт, уран, симоб, олтин, темир, турли рангдаги мармар қатламларива конлари, шунингдек кўпгина маъданли сув манбалари мавжуд.[1]

Лачин
Шаҳар
39°38′27″Н 46°32′49″Э / 39.64083°Н 46.54694°Э / 39.64083; 46.54694
Мамлакат Озарбайжон
{{{туман_тури}}} Лачин тумани
Расмий тил(лар)и озарбайжонча
Аҳолиси
 7 829 (1 989 йıл)
Конфессиявий таркиб Ўғў
Телефон коди +994 26
[[Филе:|290пх|Лачин харитада]]
Lachin
Лачин

Тарихи

Аввал Лачин Абдаллар деб номланган, 1923[2] йилдан бошлаб шаҳар мақомини олган, 1926-йилдан бошлаб Лачин деб номлана бошлади. 1930-йилда Лачин административ тумани ташкил этилганидан сўнг, Лачин шаҳри унинг марказига айланди.

Шаҳарнинг панорамаси

Таги Шахбази Лачин учун жойни танлаган ва уни шундай номлаган. Ҳудуд майдони - 1,84 минг квадрат километр, аҳоли сони - 72,4 минг (01.04.2013) киши. Лачин туманида 1 шаҳар (Лачин), 1 аҳоли пункти (Гайги) ва 125 қишлоқ бўлган.[1]

„Лачин“ топоними ойконим сифатида 1924-йилдан бошлаб харитамиздан жой эгаллади. Бундан олдин у ўзини „Юкари Лачин“ номи билан ўзини сақлаб қолди. Қадимий хариталарни ўрганиш қисман шуни кўрсатадики, муҳим тепалик билан бир қаторда, Кичик Кавказ тоғ тизмасидаги Қорабоғ тоғ текисликларидаги энг катта тизма ҳисобланган Лачин чўққиси эътиборни тортади. Бу чўққи Катта Кирс ва Кичик Кирс чўққилари билан бирга Юқори Қорабоғ вилоятида учбурчакни ташкил қилади. Бу чўққи Қорабоғ тоғлари тизмаси марказида, жануби ғарбда жойлашган.[3][4]

Изланишлар шуни кўрсатадики, „Лачин“ номи географик, тарихий, адабий манбаларда учрайди. Манбалардан бизга маълумки, „Лачин“ топоними — оронимдир, яъни тоғ номидир. Лекин бу топоним ҳудди фуқаролик ҳуқуқи каби ўзида ойконим шаклини қозонди. Буни биз Лачин сўзи иштирок этган қишлоқлар номидан кўришимиз мумкин: Шушада Лачинлар, Калбажар туманида Лачин қишлоғи, Калбажар туманидаги Лачингая қал’аси ва бошқалар.[5][6]

Аввал таъкидланганидек, адабий манбалардан бу ном ҳақида маълумот еғдик ва уларда „Лачин“ номини учратиш мумкин. Ҳозир яқин ўтмишда бу номни топиш жуда осон. Бугунги кунда бундай исмлар ҳам учрамоқда. Бу исм ҳақида маълумот тўплаганда, машҳур ҳинд шоири Амир Хосрав Дехлави ҳаёти ҳақидаги манбаларда унинг отасининг исми „Лачин“ эътиборимизни тортди. Отасининг исми: „Амир Махмуд Шамс Лачин“. Тарихий манбалардан шу маълум бўлдики, унинг ота-боболари Ўрта Осиё босиб олиниши сабабли Ҳиндистонга келишган. Ўша даврларда "Лачин" туркий қабиласи Туркманистоннинг Копердаг жанубида қўним топган. Ҳиндистонда яшаб ижод қилган ўз даврининг буюк шоири Амир Хосрав Дехлави номида ўз қабиласи номи ҳам мавжуд.[7]

Шуни таъкидлаш керакки, „Лачин“ туркий қабиласи ХВИИИ асрнинг бошларида Туркманистоннинг жанубий ҳудудида яшаган. Мўғуллар босқини даврида Лачин қабиласининг бир қисми Озарбайжонда қўним топди. Улар Гаргачай ва Хакарчай бассейнлари яқинидаги Халифалида, Хачин ҳукмронлигига қарашли Қорабоғнинг юқори қисмида, жойлашишди. Лачин туркий қабиласининг бир қисми эса Ҳиндистонда жойлашди.[8]

Озарбайжон Республикаси Лачин туманининг ма'мурий харитаси

Ўрта асрларда Озарбайжонда Лачин қалъаси ва Лачин шаҳри бўлган. Қорабоғда қалъанинг мавжудлиги ҳақида Киракос Ганджели таъкидлаб ўтган. Унинг ёзишича, Лачин Гасан Джалалнинг қалъаларидан бири бўлган. Озарбайжонда ўрта асрларда шунингдек, Лачин шаҳри ҳам бўлган, у шаҳарда пуллар қуйиб чиқарилган. Бу шаҳар Чобани хонлари даврида янада юксалди.[9][10]

Лачин — бой тарихий ўтмишга эга ҳудуд. Лачиннинг ёдгорликлари милоддан аввалги И-ИИ минг йилликларга тўғри келган Хожаванд вилоятидаги Азих ва Жабрайил туманидаги Таглар ғорларига қараганда ҳали ҳам қадрли ва ноёбдир. ХИИ-аср охири - ХИИИ-аср бошларида Қорабоғнинг тоғли қисмида Албания Хачин князлиги ўрнатилди. Ушбу принцип ҳозирги Лачин вилоятини ҳам қамраб олган. Шунинг учун Тоғли Қорабоғнинг бошқа минтақаларида бўлгани каби бу жойларда хоч номи билан боғлиқ янги номлар ва топонимлар пайдо бўлди. Ҳозирги Лачиннинг Хачиняли қишлоғи, Бўзлининг Хачин қишлоғи ва Хачин Даши деб номланган жой бунга мисолдир.[11]

Кейинчалик Хачин князлиги ҳудудида Хачин, Варач, Дизаг, Гулустан (Талиш) ва Чилаборд билан бирга Қорабоғ-Албания шоҳлари барпо этилди. 1828 йилдаги Рус-Эрон урушларидан кейин имзоланган Туркманчай шартномасига кўра, минтақа Россияга Шимолий Озарбайжоннинг бир қисми сифатида қўшилди. Россия ҳомийлигида Усмонли империяси ва Эрондан арманларни Жанубий Кавказга оммавий кўчириш бошланди. Бироқ, арманларни Лачин минтақасида жойлаштириш имкони бўлмади. Озарбайжонда хонликлар тугатилгандан сўнг, Лачин вилояти 1829 йилда янги ташкил этилган Қорабог 'вилоятига қўшилди ва 1868 йилда ҳозирги Лачин янги ташкил этилган Зангезур округига қўшилди. Зангезур тумани Елизаветпол вилояти (Ганжа вилояти) таркибига кирган, 1918-1922 йилларда эса Қорабог 'вилояти таркибига кирган.[11]

1905-1907 ва 1914-1920 йилларда Арман қуролли гуруҳлари томонидан Зангезур минтақасида, шу жумладан, Лачинда содир этилган қирғинлар натижасида ярим миллионга яқин мусулмонлар ўлдирилди.[12]

Озарбайжон Демократик Республикаси ташкил этилганидан кейин ҳам Арманистоннинг Қорабоғ ва Зангезурни эгаллаб олишга даъволари натижасида қирғинлар давом этмоқда. Арманистон қўмондони Андроник ўз қуролли кучлари билан Қорабоғга Горус, Лачин, Шушадан кириб, арман аҳолисини Озарбайжон ҳукуматига қарши қўзғатмоқчи, провокациялар уюштирмоқда ва минтақада итоацизликни келтириб чиқарди. Шу мақсадда Андроникус бир неча минг кишилик қўшини билан Забух қишлоғини кесиб ўтиб, Лачин томон юришни бошлади. Бундан хабардор бўлган Қорабог 'генерал-губернатори Хосров ака Султоновнинг укаси Султон ака Султонов ўз партизан гуруҳи билан Лачин-Забух йўлидаги жарда пистирма қилди. Бу ерда тахминан бир кун давомида жуда қонли жанглар бўлиб ўтди. Ушбу жангларда генерал Андроник деярли барча кучини йўқотди ва бир неча киши билан қочишга муваффақ бўлди. Ушбу жангдан кейин водий халқ орасида "Қонли водий" деб номланди. Ушбу мағлубиятдан кейин ҳам арман жангарилари минтақада кўпинча қирғинларни амалга оширмоқдалар. Андраник Россиянинг молиявий кўмаги билан Озарбайжоннинг ушбу минтақасини беқарорлаштириш ва Зангезур ва Қорабог 'эрларини эгаллаб олиш учун доимий равишда янги қуролли гуруҳларни яратган.[12]

Лачин ё'лаги

Озарбайжон Демократик Республикаси ҳукумати мамлакатнинг ҳудудий яхлитлигини таъминлаш учун Зангезурга қўшинлар жўнатмоқда. Тоғ томон йўналтирилган жангларда Султон ака Султонов бошчилигидаги Лачин қуролли гуруҳлари ҳам қатнашадилар. Жанг озарбайжон қўшинларининг муваффақияти билан бошланган бўлса-да, тоғни ушлаб туришнинг иложи бўлмади. Тез орада вилоят Олтин Армия бўлинмалари томонидан эгаллаб олинди.

1920 йил 30 ноябрда Озарбайжон Компартияси Марказий Комитетининг Сиёсий ва ташкилий бюроларининг қўшма йиғилишининг қарори билан Зангезур тумани 2 қисмга бўлинган ва натижада 6 742 кв.м. 3.105 кв. Км. версти Озарбайжон ССР таркибига кирди, шу жумладан Лаçин, 3637 кв. км. верстнинг бир қисми Арманистонга берилган эди. Озарбайжон ССРнинг қолган қисми Шуша округига киритилган. 1923 йил 7 июлда Тоғли Қорабоғ Мухториятининг ташкил этилиши натижасида Шуша тумани иккига бўлинди - Шуша вилояти, шу жумладан Шуша шаҳри Тоғли Қорабоғ Мухториятининг таркибига кирди. Ушбу даврда Шуша туманининг Тоғли Қорабоғ Республикасига кирмайдиган қисмида маъмурий марказни ташкил этиш зарурати пайдо бўлди. Курдистон округи ҳозирги Лачин, Губадли ва Калбажар туманларини ўз ичига олган ҳудудда ташкил этилган. Маъмурий марказ вақтинча Шушада жойлашган бўлса-да, ўша йили 1923-йилда Лачин ва Абдаллар қишлоқлари ўртасида кичик шаҳарча қурилди ва автоҳалокат маркази ўша эрга кўчирилди. Енгиллик ва яқин атрофдаги қишлоқнинг номини ҳисобга олган ҳолда Таги Шаҳбази ташаббуси билан шаҳар Лачин деб номланди.[13]

Маъмурий жиҳатдан авария Калбажар, Готурлу, Курдҳажи, Гаригишлаг, Хакари (Муродхонли) ва Пусян (Губадли) туманларидан иборат бўлган. 1930-йилда Озарбайжон ССРда фавқулодда маъмурий ҳудудий бирликлар тугатилди ва уларнинг ҳудудларида туманлар ташкил этилди. Юқорида таъкидлаб ўтилганидек, 3 та туман - Лачин, Губадли ва Калбажар ташкил этилди.[13]

Лачин туманининг Малибей қишлог'и (арман ишг'олидан кейин)

Озарбайжоннинг ғарбий эрларини эгаллаб олган ва бу эрларда давлат қурган арманлар Озарбайжонга қарши янги, йирикроқ ҳудудий даъволарни илгари суришни бошладилар. Улар Қорабоғни Арманистонга қўшиб олиш масаласини кўтаришди ва Лачин минтақасини йўқ қилиш йўлларини тўсиқ сифатида кўриб чиқдилар. Совет Иттифоқи даврида арманлар бир неча бор маъмурий марказ сифатида Лачинни тугатишга уринишган, аммо уларнинг ташаббуслари самара бермади. Бунинг ўрнига 1970-1980-йилларда улар Гулебирд, Cиcимли, Малибей, Гаригишлаг, Садинлар ва бошқа қишлоқлардаги юзлаб гектар эрларни ва умуман Гарагол платосини эгаллаб олишга муваффақ бўлишди.[13]

Лачин туманининг босиб олиниши

Минтақада дунёдаги энг ноёб дарахтлар ҳисобланган қизил темир ўрмонлар, кўплаб минерал сувлар, кобалт, уран, симоб, олтин, темир, турли хил рангдаги мармар конлари, доривор ўсимликларнинг ҳаддан ташқари кўплиги ва бошқалар мавжуд. Бу ерда. Таги Шаҳбази Симург Лачин шаҳрини танлади ва унга бу ном берди. Таги Шаҳбази Симург Озарбайжоннинг биринчи Боку ректори бўлган. У Озарбайжонда ёзувчи, публицист ва педагог сифатида танилган. Таъкидлаш жоизки, Лаçин вилояти 1924 йилда ташкил этилган.

Арманистон Республикасининг Озарбайжонга қарши ҳудудий даъволари ва ҳарбий тажовузлари натижасида 1992 йил 18 майда Лачин вилояти Арманистон қуролли кучлари томонидан босиб олинган. 1992 йил 8 майда Шуша арманлар томонидан босиб олингандан сўнг, Арманистон қуролли кучлари оғир артиллерия билан Лачин вилояти марказига интенсив равишда ўқ уздилар.[14].

1992 йил 16-17 майга ўтар кечаси Арманистон армияси Шушанинг Туршсу ҳудудига ва Арманистоннинг Горус вилояти йўналишига ҳужум қилди ва 18 майда Лачинни эгаллаб олди. Минтақани эгаллаб олган қуролли кучларнинг аксарияти Лаçин йўлаги орқали киришди. Муҳим геостратегик мавқега эга бўлган Лачиннинг босиб олиниши Озарбайжон иқтисодиётига жиддий зарар этказди. Босқинчилик натижасида Лачин вилояти аҳолиси этник тозалашга тортилди, 300 дан ортиқ ҳарбий ва тинч аҳоли ҳалок бўлди ва бедарак йўқолди. Хозирги кунда Озарбайжоннинг турли вилоятларида 77000 дан ортиқ лачинликлар мажбурий кўчирилган.[14]

Арманистон минтақадаги давлат ва хусусий мулкка жиддий зарар этказди. Шундай қилиб, 217 маданий, 101 та таълим, 142 соғлиқни сақлаш муассасалари, 462 савдо, 30 та алоқа, 2 та автотранспорт ва турли ишлаб чиқариш объэктлари талон-торож қилинди ва йўқ қилинди. 54 дунё ва 200 дан ортиқ маҳаллий аҳамиятга эга тарихий обидалар вайрон қилинган. ВИ-асрдаги Албан Агоглан маъбади, ХИВ-асрдаги Малик Аждар қабри, Гарагишлаг қишлоғидаги масжид ва Забух қишлоғидаги қадимий қабристон.

Агоглан ма'бади

Лачин тарих музейи ва унинг қадимий олтин, кумуш ва бронза тангалари талон-торож қилинди. Шунингдек, кумуш сумка, талон-торож қилинган Лачин тарих музейининг экспонати Лондондаги Сотҳебйъс ауксионида 80 минг долларга сотилди. Арманистон Женева конвенциялари бўйича мажбуриятларини тажовузкор сифатида қўпол равишда бузиб, Лачин минтақасини қайта номлаш, минтақанинг табиий бойликларини талон-торож қилиш ва даромад манбаига айлантириш, асосан Суриядан келган арман қочоқлари учун мақсадли турар-жой сиёсатини олиб бориш орқали демографик таркибини ўзгартириш каби ноқонуний хатти-ҳаракатларни амалга оширди. давом этмоқда. Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа суди (ЭCҲР) Озарбайжон фуқароларининг фойдасига, Озарбайжоннинг Лачин вилоятида Чираговлар ва бошқаларнинг Арманистонга қарши даъво аризасини кўриб чиқди.[14]

Қарорнинг 19 ва 20-бандларида, шунингдек, Лаçин вилоятига, хусусан, Лачин шаҳрига 1992-йил май ойи ўрталарида Лаачинга амалга оширилган ҳаво ҳужумлари, кўплаб уйларнинг вайрон қилиниши, шаҳарнинг талон-торож қилиниши ва ёниб кетиши ҳақида сўз боради. Атрофдаги қишлоқларнинг бутунлай вайрон бўлиши ва Озарбайжон эрларининг босиб олиниши тасдиқланди.

Арманистоннинг кучайиб бораётган ҳарбий тажовузи шароитида БМТ Хавфсизлик Кенгаши Озарбайжон ҳудудларини босиб олишни ва Озарбайжоннинг ҳудудий яхлитлигини, суверенитетини ва ҳудудий яхлитлигини қоралайдиган 822 (1993), 853 (1993), 874 (1993) ва 884 (1993) резолюцияларни 1993-йилда қабул қилди. Қорабог 'Озарбайжоннинг ажралмас қисми эканлигини тасдиқлаб, босқинчи кучларни босиб олинган ҳудудлардан зудлик билан, сўзсиз ва тўлиқ чиқариб юборилишини талаб қилди. Аммо Арманистон БМТ Хавфсизлик Кенгаши резолюцияларининг талабларини бажармайди ва Озарбайжоннинг босиб олинган ҳудудларини аннексия қилиш сиёсатини олиб бормоқда.[14]

2020-йил 10-ноябрда имзоланган тинчлик шартномасига кўра, 1 декабр куни Арманистон Қуролли бирлашмалари Лчин туманини бўшатган ҳолда Озарбайжон Қуролли кучларига топширди.[15]

Карагол ко'ли

Географияси

Лачин номини тилга олганда, уни кўрган инсон кўз олдида ўзига мафтун қиладиган ва эътиборни тортадиган гўзал панорама келади. Вилоятнинг қуйи қисмида, Зангезур тоғ этагида, Артиз, Салаг ва Меркиз тоғлари бир – биридан масофада, улардан бирон масофада, Хустун, Кяпяз, Кечялдаг тоғ массивлари қад кўтарган, улар ортида Пирдаван, Гаджаран, Кичин тоғлари кўринмоқда. Зангезур тоғ массивлари чўққилари айрим жойларда денгиз сатҳидан 3906 метрга етади ва доимий қорлар билан қопланган.[1]

Минкенд

Минкенд — Озарбайжон Республикасининг Лочıн раёни Минкенд қишлоқ маъмурий-ҳудудий доирасидаги қишлоқ.[16]

1992 йилда Арманистон Республикаси қуроллı дан босиб олинди. 2020-йил 10-ноябрдаги уч томонлама, Озарбайжон-Россия-Арманистон орасидаги келишувга мувофиқ 2020-йил 1-декабрда ишғолдан озод қилинди. Ҳозир Озарбайжон Қуролли кучлари назоратида.

Минкенд қишлоғи Қорабогъ платосида жойлашган. Этноойконимдир. Бу қишлоқ ўз номи билан қадимги туркий тилли мингимин қабиласи номини акс эттиради (манбаларда номи мингат деб ҳам юритилади). ВИИ-ВИИИ асрларда Ўғуз Конфедерацияси таркибида бўлган минглар ХИИ-ХИИИ асрларда қипчоқларнинг, ХИИИ-ХИВ асрларда эса Олтин Ўрдадагı йирик қабила уюшмаларидан бири бўлган. Темур даврида (ХИВ аср) бўлиб ўтган сиёсий воқеаларда фаол иштирок этган минглар кейинчалик турли ҳудудларга ўрнашиб олган. Озарбайжонда улар қурган минглаб янги аҳоли масканлари, жумладан, Минкенд улар номи билан аталади. Ҳозир озарбайжонлар яшаётган қишлоқ аҳолисининг этник таркиби маълум тарихий воқеалар туфайли бир неча марта ўзгарди. Бу Мингчиван қишлоқи (Зангилан тумани), Мингиз маҳалласи (Ордубад шаҳри), Мингишлог, Минги, Каттаминг, Мингон (Ўзбекистон) ва Мингистон (Тожикистон) ҳам минглар билан боғлиқ.[17]

Қишлоқнинг бошқа бир номи Шаҳсуварли эди. Минкенд қишлоғи асосан харак, қора-том, том, ширвонй-том (маҳаллий шароитларга кўра қазилган ер ости қазилмаларидан тайёрланган бинолар) деб номланган хусусий бинолардан иборат бўлган. Вақт ўтиши билан маҳаллий қурилиш материаллари (маҳаллий дарё тошлари ёки қоялар, оҳак-тош аралашмаси, маҳаллий ёғоч турларидан олинган тахта материаллари) дан тош уйлар қурилди

Қишлоқ ҳудудида Кавқаз Албанияси даврига оид биноларининг қолдиқлари, турли хил ёзувли тош ёдгорликлар, албан қабристонларининг қолдиқлари сақланиб қолган. Бунга ажойиб мисол қишлоқ ҳудудида жойлашган Минкенд ибодатхонаси бўлиб, у ХВ асрда қурилган деб ҳисобланади.

Минкенд қишлоғида яшовчи одамлардан олинган маълумотларга кўра, бу ҳудудларда маскунлашган биринчи одамлар Ҳусайнлар авлодлари бўлган. Шундай қилиб, ўн еттинчи асрнинг охири, ўн саккизинчи асрнинг бошларида Даралаяз туманидан Зангезур туманига кўчган Ҳусайн исмли киши бу жойларга келиб, яшаш учун ана шу ерни танлаган. Унинг тоза ҳавоси, биллур булоқлари, яшил ўрмон ва чорва учун ўтлоқлар кўплиги Ҳусайнлар наслидан кейин бошқаларда қизиқиш уйғотган ва шундай қилиб, неча-неча авлод келиши билан катта қишлоқ, Минкенд қишлоқи пайдо бўлган.

Қишлоқда ўрта мактаб, клуб, кутубхона, кино биноси ва шифохона бор эди.

Қишлоқнинг маданий, иқтисодий ва ижтимоий ҳаётидаги муайян юксалишлар ХВИИИ аср охирида янада ривожланди. 1890 йилда Минкенд қишлоқ мактабига асос солинди. Ўз фаолиятини 42 нафар ўқувчи билан бошлаган „Рус-Татар-Озарбайжон мактабида“ дарслар турк ва рус тилларида ўқитилди. Бу мактабда шариат дарслари ҳам ўтилган. Мактабда биринчи шариат дарси Мулла Вали Карбалоий ўғли, бошқа дарслар Расул Тоҳиров, рус тили дарслари эса Геладзе томонидан ўқитилган. 1896 илдə мактабга илк озарбайжон, Расул бей Тоҳиров директор этиб тайинланди. 1912-кимдир бир синфли, 1920-йилда кимдир икки синфли, 1920 йилдан 1940 йилга қадар етти йиллик тугалланмаган ўрта мактаб 1940-йилдан сўнг эса ўрта мактаб сифатида фаолият кўрсатган. 1979 йилда собиқ президент Ҳайдар Алиевин фармони билан Минкенд қишлоғида мактаб учун 620 ўринли янги бино қурилиб, ўша даврнинг энг замонавий ускуналари билан жиҳозланди.

Қишлоқда хонаки усул билан ип йигириш, гилам тўқиш машғулот турларидан бири эди. Деярли кўп оилаларда тўқув дастгоҳи (ҳана ва ер ҳанаси) бўлган. Аҳоли ўзи тайёрлаган жун, пахта ва ипак калавалардан гилам, шолча, палос, фармаш, хуржун, дарпарда ва бошқа ашёлар тайёрланган.

Эмандан ва грабдан турли рўзғор буюмлари, шу жумладан, идиш-товоқ, тоғора, кув, коса, шайинли тарози, юнг тараш учун тароқ, ҳана, дарпарда вə кенг арқон тўқиш üçüн ер ҳанаси ва ҳоказо шундай ашёларга мисол бўла олади.

Минкенд дарёси устидаги икки букрили кўприк, шунингдек Абадхейир деб номланган ҳудуддаги бир букрили кўприк ва Минкенд ибодатхонаси қишлоқда жойлашган тарихий ёдгорликлардир.

Қишлоқ Боку шаҳридан 505 км ғарбда шоссе йўли билан, туман марказидан 55 км шимоли ғарбда шоссе йўли билан, кичик Кавказ тоғларида, Қорабоғ платосининг жануби-ғарбий ёнбағрида, Арманистон билан чегарада жойлашган. Хонкенди темирёл стансияси билан шоссе ёл орасидаги масофа 127 кмдан иборат. Қишлоқ ўрмон ва оқар сув бўйида, баланд тоғлар этагида жойлашган. Ўрмонларда номи Қизил Китобга киритилган қизил эман, шунингдек арча, ёввойи мева ва реза мевалар, майсазорларида шифобахш гиёҳлар ўсади. Қишлоқ ўрмонларида асосий ўрмон ҳосил қилувчи дарахт турларидан энг кўп тарқалганлари эман ва грабдир.

Ҳакаричайнинг бир ирмоғи бўлган Минкенд дарёси қишлоқ ҳудудидан ўтади. Ўз манбаини қишлоқ ҳудудидаги тепаликлардан бошлаган булоқлар Минкенд дарёси (Ҳакаричай) ўзанига қошилади. Иқлим шароитига қараб дарё ва булоқлардаги сув ҳажми мавсумий тарзда ошиб, камайиб боради. Баҳорнинг охири ва ёз ойларида қишлоқдаги айрим дарё ва булоқларнинг суви камайиб ёки бутунлай қуриб қолади. Аммо ёғин миқдорига қараб баҳор ва куз фаслларида оқар сув ва булоқлар ўз оқимини бутунлай тиклайди.

Денгиз сатҳидан 1600 метр баландликда жойлашган Минкенд қишлоғи ҳудудида одатдаги булоқлар билан бирга иссиқ сувли нарзан типидаги булоқлар ҳам бор. Ушбу булоқлар бикарбонат-хлорид-натрий-магний-калций хусусиятларига эга бўлиб ва илиқ 280Ж Нарзандир.

Бу сувлар Лачин ва унинг атрофидаги ҳудудлар аҳолиси учун севимли муолажа воситаси ҳисобланади. Шу билан бирга Минкенд ҳудудида Нарзан типидаги совуқ минерал сувли бошқа булоқларни ҳам учратиш мумкин.

Иқлими ёзда салқин ва қишда совуқ. Ўртача йиллик ҳарорат 1 °C дан 8 °C орасида ўзгаради. Ёғингарчиликларнинг йиллик миқдори 700–800 мм гача бўлади.

1914-йил 1 январ санасида олинган маълумотларга кўра, қишлоқда ҳар икки жинсдан озарбайжонлар ва асосан этник курдлардан иборат 1,532 нафар аҳоли яшар эди.[18]

Аҳолиси 1991 йилда 2306 нафар бўлган. 2006 йил стацтикасига кўра қишлоқда 2150 аҳоли бор эди. 2009 йил декабр ойидаги маълумотга асосан қишлоқда 2704 аҳоли истиқомат қилаган. Қорабоғ уруши вақтида қишлоқ аҳолисидан 14 нафари шаҳид бўлган.

Оқбулоқ

Оқбулоқ — Озарбайжон Республикасининг Лачин раёни Оқбулоқ қишлоқ маъмурий ҳудудидаги қишлоқ.[19]

Туман марказидан тахминан 62 км шимоли-ғарбда жойлашган.

Асосини Эрондан кўчиб келган курд қабилалари солган деб тахмин қилинади. Озарбайжонда Совет ҳокимияти ўрнатилгач, у минтақанинг қизил Курдистон деб аталган вилояти таркибида эди.

Ҳожазсу дарёсининг ўнг ирмоғи соҳилида жойлашган. Ўтмишда қишлоқ ҳудуди Зангезур вилоятида яшаган оқкорпу қабиласининг қишлаш жойи бўлган.[20]

Шаҳид Амир Аскаров номидаги ўрта мактаб бор. Ўрта мактаб, клуб, кутубхона, шифохона, почта бўлими, 3 дўкон ва бошқа ижтимоий обектлəри бор эди.

2006 йилги статистика маълумотларига кўра, қишлоқ аҳолиси 50 кишини ташкил этган. Арман манбаларининг 2014 илга оид олан маълумотига маълумотларга кўра, қишлоқда 42 оила яшайди.[21]

Аҳолиси 998 нафардир.

Таниқли инсонлари:

  • Бахши Жаббор — бахши, Лочин туманининг „İşıқлı“ ( Нурли) бахши ансамбли бадиий раҳбари, биринчи Бутуниттифоқ ижодиёт фестивали ғолиби (1977).
  • Шариф Оғаёр — шоир, ёзувчи, Озарбайжон Ёзувчилар Бирлиги аъзоси.
  • Бабек Худоёров — АДНАни битирган
  • Əмир Əсгəров — şəҳид

Шаҳидлари

  • Имрон Салим ўғлу Имронов (1939-?)
  • Набат Алиш қизи Имранова (1947-?)
  • Амир Оллоҳқули ўғли Асгəров (1924-?)
  • Зарифа Сари қизи Мамадова (1938-?)
  • Жафарқули Бахтиёр ўғли Бахтиёров (1947-?)

Моддий-маданий мероси

Лачин туманида 200 гача тарихий, маданий ва меъморий ёдгорликлар, ўнлаб қўрғонлар, қалъа туридаги археологик нуқтаи назардан муҳим ёдгорликлар, кўпгина қабр ёдгорликлари, стел, от, қўй ҳайкаллари, сюжетли тошлар, шунингдек, кўпгина табиий бойликлар, қимматли маъданли сувлар бўлган. Юқорида таъкидланганларнинг барчаси 1992-йилнинг 18 майидан бошлаб Арманистон Республикаси томонидан оккупация қилинган.[1]

Ағоғлан монастири

Ағоғлан монастири

Ағоғлан монастири - Лачин раёни ҳудудида, Озарбайжон-Арманистон чегараси яқинида жойлашган В-ВИ асрлар оид базилика. Монастир Сюник вилоятининг ўн икки туманидан бири бўлган Ахаэчк тумани ҳудудида жойлашган. Афсонага кўра, монастир мажмуаси эски политеист ибодатхонаси ҳудудида қурилган. Христиан имонига кўра, монастирда Авлиё Георгийнинг хоки сақланади.

Ёдгорлик қурилиш тарихига эга эмас; аммо унинг меъморий хусусиятларига асосланиб, қурилишнинг учта асосий босқичини босиб ўтган деб ҳисоблашади. Дастлабки босқичдаги черков равоқсиз базилика бўлиб, оддий тўртбурчак шаклга эга эди.

Базиликанинг узун ички қисми тўрт жуфт устун билан уч йўлакка бўлинади. Ўрта қисми ярим айлана равоқ билан тугайди. Бинонинг четлари бўйлаб чўзилган ён йўлаклар эса алтар четларидаги ён хоналар билан тугайди. Ёлаклар овал шаклда: ён қисмлар қоплами ярим доира, марказий қисм қоплами эса ўқсимон шаклда бўлади. Қурбонгоҳ яққол ифодаланган қубба билан ёпилган. Қурбонгоҳ равоқи остида марказий ёлакка очилган қуббасимон шаклидаги уч хор жойи бор. Қурбонгоҳ ва равоққа бириктирилган қисмларнинг пастки томони яхши кесилган базалтдан, деворларнинг юқори қисмидан, эркин турган пилонлар ва қуббасимон қопламалар гўвак тоғ жинсларидан қурилган.

Монастир Сюник вилоятининг ўн икки туманидан бири бўлган Ахаэчк тумани ҳудудида жойлашган. ХВ асрда тумани икки қисмга бўлинган: Шимолий қисми Хозораберд, жанубий қисми эса Кашатаг деб аталган. Ағоғлан монастири айнан жанубий қисм ҳудудида тушган.[22]

Афсонага кўра, монастир мажмуаси эски политеист ибодатхонаси ҳудудида қурилган. Христиан имонига кўра, монастирда Авлиё Георгийнинг хоки сақланади. Татев епископлигига бўйсунган монастир ХИИИ аср тарихчиси Степанос Орбели ва ХВИИ аср тарихчиси Товма Ванандеци томонидан йирик диний марказ сифатида тилга олинади.

Файл:Сарı Аşığıн абидəси (ХВИИ əср).жпг
Сари Ошиқ қабри (арман ишг'олидан кейин)

Монастир илк бор ИХ аср воқеалари муносабати билан тарихий манбаларда тилга олинган:

Сюник князи Филиппе Татев монастири фойдасига яқинликдаги яшаш ерларини епископ Довудга 1000 дирҳамга сотди (сийлов қилди)... бу ҳақда қуйидаги матн тузилди. 299 йилда (милодий 844) ... ва Сисарнавенг игумени Степанос гувоҳлиги билан[23]

Бу маълумотлар тадқиқотчилар учун маъбадни ИХ асрга оид дейишлари учун асос бўлиб хизмат қилган.[24]

Г. Маммадованинг қайд этишича, „Тахмин қилиш мумкинки, 844 йилда Сисарнавег жуда кенг ва таниқли монастири эди, унинг хизматкори бахшиш ҳужжатида гувоҳ деб кўрсатилган. Маъбаднинг меъморий хусусиятлари, албатта, унинг қурилиши тарихи янада қадимий даврга тегишли эканлигини айтиш имконини беради“[25] Тадқиқотчининг фикрича, Ағоғлан ибодатхонасининг қурилиши тарихи ВИ асрга тўғри келади.[26]

1613 йилда монастирни ўраб турган қалъа деворлари мустаҳкамланиб, гумбазли асосий кириш дарвозаси қурилган. Бу ҳақда маълумотни ўз ичига олган арман тилидаги қабртоши 1989-йилдан 1992-йилгача бўлган даврда, Лачин вилояти Озарбайжон назоратида бўлган даврда ғойиб бўлган.[27] Асосий черков биноси ва қўнғироқ минораси 1779 йилда таъмирланган. Бу ҳақда хабар берган черков тош лавҳаси 1967 йилда ғойиб бўлган.[28]

ХИХ асрда монастир черкови Зейве қишлоғидаги арман аҳолиси томонидан фойдаланилилган ва Авлиё Стефан черкови деб аталган. Зейванинг арман аҳолиси 1905-йилда арман-татар қирғини пайтида қишлоқни тарк этган ва ҳеч қачон қайтмаган. Совет даврида черков тарихий ёдгорлик сифатида ҳимоя остига олинган.[29]

Ёдгорлик қурилиш тарихига эга эмас; аммо унинг меъморий хусусиятларига асосланиб, қурилишнинг учта асосий босқичини босиб ўтган деб ҳисоблашади. Дастлабки босқичдаги черков равоқсиз базилика бўлиб, оддий тўртбурчак шаклга эга эди.

Жанубий девордаги дарвоза шаклига мувофиқ қурилишнинг биринчи босқичи В-ВИ асрларга тўғри келади.[30] Бироқ, алтернатив нуқтаи назарга кўра, маъбад дастлабки босқичда мажусий маъбад вазифасини ўтаган ва бу босқич учинчи асрга тўғри келади.[31]

Қурилишнинг иккинчи босқичида базиликага деразасиз равоқ қўшилган (тўртбурчак ички қисмининг шарқий томонида ичкаридан қурилган) ва ташқи деворларнинг юқори қисми қўшилган. Қурилишнинг бу босқичи ВИ асрни қамраб олади. Бу босқичда йўлакларни кираверишдан ажратиб турувчи аркада ёғоч устунлар билан қурилган. Қурилишнинг учинчи босқичига тегишли тош қуббалар ва устунлар ёғоч ўтмишдошларини алмаштирди. Капителлар услуби асосида қурилишнинг бу босқичи ВИ аср охири-Х аср бошларига тўғри келади.[32]

Базиликанинг узун ички қисми тўрт жуфт устун билан уч йўлакка бўлинади. Ўрта қисми ярим айлана равоқ билан тугайди. Бинонинг четлари бўйлаб чўзилган ён йўлаклар эса алтар четларидаги ён хоналар билан тугайди. Ёлаклар овал шаклда: ён қисмлар қоплами ярим доира, марказий қисм қоплами эса ўқсимон шаклда бўлади. Қурбонгоҳ яққол ифодаланган қубба билан ёпилган. Қурбонгоҳ равоқи остида марказий ёлакка очилган қуббасимон шаклидаги уч хор жойи бор. Қурбонгоҳ ва равоққа бириктирилган қисмларнинг пастки томони яхши кесилган базалтдан, деворларнинг юқори қисмидан, эркин турган пилонлар ва қуббасимон қопламалар гўвак тоғ жинсларидан қурилган.[25]

Маъбад биносида мустаҳкамлаш ишлари излари бор. Мисол учун, пиластерс кейинчалик шимолий қисмда қурилган ва Марказий устунлар бир ёки икки томондан мустаҳкамланган. Ўрта қисм икки қатламли бўлиб, ён томонлари бир қатламли қопламага эга, Шарқий қисмида ротонда шаклидаги кичик қўнғироқ минораси мавжуд. Ёруғлик Жанубий девордаги иккита катта ойна, ғарбий девордаги юпқа деразалар ва ўрта навнинг қарама-қарши қисмларида жойлашган деразалар орқали таъминланди.[25]

Базиликанинг декоратив урбанизацияси бизнинг даврмизга фақат парчалар ҳолида етиб келган. Устун капителлари илк христиан даври Кавказ меъморчилигига хос геометрик нақшлар билан безатилган юпқа тош плиталардан иборат.[33] Ён фасадлардаги юпқа деразалар ҳам исломгача бўлган давр Кавказ меъморчилигида энг кўп тарқалган элементлардан биридир.[34]

Шимолий деворда фрескалар қолдиқлари билан сувоқ материаллар парчалари мавжуд. Г. Маммадованинг фикрича, бу факт „... маъбаднинг ички деворлари ташқи деворларга нисбатан қаттиқроқ тошдан қурилганлиги ва пилон ва равоқлардан фарқли ўлароқ, нозик қирилган тош билан қопланмаганлиги билан изоҳланади. Шимолий девордаги қолдиқларга қараганда, маъбаднинг ички деворлари сувалган ва фрескалар билан безатилган деб кўрсатиш мумкин“.[25]

Г. Маммадова Маъбад деворларининг фрескали безаклари унинг конфессионал мансублиги ҳақидаги саволга ойдинлик киритишга ёрдам бериши мумкинлигини таъкидлайди. Шундай қилиб, ВИ асрнинг иккинчи ярмида католикос Мовсес кўрсатмаларидан сўнг монофизит грегориан черкови черковлар архитектурасида монументал рангтасвирдан фойдаланишни маъқулламади.[35] Фрескалар рангтасвири Х аср бошларидан Арманистон ҳудудида кенг ёйила бошлади. Жанубий Кавказдаги илк христианлик черковларида фрескаларнинг мавжудлиги ибодатхонанинг Халседонизм билан боғланишига асос бўлиб хизмат қилади.[36] Жанубий Кавказдаги Сисарнавенг базиликасининг энг яқин аналоги Кахетиядаги Качарети базиликаси ҳисобланади.[37]

Маданият, таълим ва тиббиёт муассасалари

Оккупациядан олдин бу ерда 217 маданий муассасалар, 142 соғлиқни сақлаш обектлари, 133 бошқарма ва муассасалар, 100 умумтаълим мактаблари, 5 мактабгача таълим муассасалари, 5 мусиқа мактаблари, 1 мактаб интернат, 1 ўрта таълим касб – техник билим юрти, 1 алоқа уйи ва ҳоказо бўлган.[1]

  • Тарих ва о'лкашунослик музейи Лачин шаҳридаги 5000 экспонат.
  • Давлат сан'ат галереясида 50 та экспозиция Лаçин шаҳрида жойлашган.
  • Сари Ашиқ ёдгорлик музейи Гулебирд қишлог'ида 500 та экспонат.
  • Мишни қишлог'ида музей 250 экспонат.

Маданий ва меъморий ёдгорликлари

Вилоятда 300 га яқин тарихий, маданий ва меъморий ёдгорликлар, ўнлаб қўриқхоналар, қалъа типидаги археологик ёдгорликлар, кўп сонли мақбаралар, тошчалар, отлар, қўчқор фигуралари, қоятош тошлари, шунингдек кўплаб табиий бойликлар, қимматбаҳо минерал сувлар мавжуд бой. Ушбу ҳудуддаги ёдгорликларнинг аксарияти Кавказ Албания давридаги ёдгорликлардир. Олимларимиз фикрига кўра, Кавказ албан давридаги ушбу ёдгорликларнинг аксарияти бизнинг эрамиздан аввалги насронийлик даврига тегишли. Ушбу жойларнинг мураккаб эр шароитлари ва об-ҳавоси кўплаб дарёлар кесишмаларида ва йўлларнинг ўтиш қийин қисмларида кўприклар қуришга олиб келди. Улар асосан битта кемерли ёки икки камарли кўприклардир. Арман қуролли кучлари томонидан Лачин ҳудудини босиб олиш пайтида минтақадаги тарихий, маданий ва диний ёдгорликларнинг аксарияти йўқ қилинди. Тумандаги қуйидаги ёдгорликлар тумандаги ёдгорликларнинг атиги 70 фоизини ташкил қилади.

Ҳакари чой
  • Абдаллар (Бейлик) қишлоқ ҳудудида: ХВИИИ асрнинг Хакари дарёсидаги кўприк, темирдан ясалган темир даври, қабристон.
  • Забух қишлоғи ҳудудида: суяк қабристони, ХВИ аср Халланли қабристони.
  • Малибей қишлоғи ҳудудида: қадимий қабристон.
  • ИХ асрдаги Агоглан қал'аси, Косалар қишлоғи ҳудудидаги қадимий қабристон.
  • Султонлар (Ҳусулу) қишлоғи ҳудудида: 1761 йилдаги Султон Аҳмад саройи, ХИВ асрнинг қадимий қабристони.
  • Солтанбаба мақбараси, Шайх Аҳмад мақбараси, мақбараси, Зейва қишлоғи ҳудудидаги қадимий қабристон.
  • Ғарибишлаг қишлоғи ҳудудидаги ХИ аср масжиди, Дамировлу Пир-ибодатхонаси.
  • Садинлар қишлоғининг марказидаги ХВИИ аср ибодатхонаси.
  • Ҳажилар қишлоғида: қадимий қабристон, булоқ (ёдгорлик).
  • Вагазин қишлоғи ҳудудидаги ибодатхона.
  • ХВ аср болалар минораси, катта булоқ, Коржа булоғи, Гушчу қишлоғи ҳудудидаги Садинлар қал'аси.
  • Қал'а, Мирик қишлоғи ҳудудидаги ХВ аср ибодатхонаси.
  • Бўзлу қишлоғи ҳудудидаги қабристон, Хачин Яли ҳудудидаги ХВ аср Хачин тоши.
  • Аҳмадли қишлоғи ҳудудида ХВИИ асрга оид "Ванг" қабристони.
  • ХВ асрнинг Минкенд дарёси устидаги икки камарли кўприк, Минкенд қишлоғи ҳудудида, Абакхейир ҳудудидаги битта камарли кўприк. Ма'бад.
  • Шейланли қишлоғи ҳудудидаги Биртагли кўприги.
  • Гарагол ҳудудидаги масжид ва қабристон.
  • Хўжаз қишлоғидаги ғор, ибодатхона.
  • Булаг (ёдгорлик), Союгбулаг қишлоғи ҳудудидаги ибодатхона.
  • Забух қишлоғидаги кўприк (1988-йилда бузилган).
  • ХВ асрдаги Қизлар қабрига ўрнатилган ёдгорлик, Темир даври минораси, Темир асрнинг Қиз тепаси (тепаси), Ўрта асрларнинг қадимий қабристони, Баяти Сари Ашиқ мақбараси.
  • ХВИ асрдаги Малик Аждар мақбараси, ХВИ-ХВИИ-ХВ асрларга оид мозор, Ўрта асрларнинг Чўпон тошчаси ва Cиcимли қишлоғи ҳудудидаги қадимий қабристон.
  • ХВИИ асрдаги Халифа мақбараси, Малхалаф қишлоғи ҳудудидаги қадимий қабристон. Бузилган кўприк.
  • Ашаги Фаражан қишлоғи ҳудудидаги Х аср ибодатхонаси, Фаражон Гулабирд йўлидаги кўприк, қадимий қабристон.
  • ХВИИ аср баҳори Сус қишлоғи ҳудудида.
  • ХВИИ-аср баҳори, қадимий қабристон, Сейидлар қишлоғи ҳудудидаги Пиржанчай устидан қадимий кўприк.
  • ХВИИ аср баҳори, Пиржахон қишлоғи ҳудудида ХИ аср Говур қал'аси.
  • Коржабулаг қишлоғи ҳудудидаги ибодатхона.
  • Зийрик қишлоғи ҳудудидаги темир асридаги Ризван ўрмонидаги ҳой.
  • Арикли қишлоғи ҳудудидаги ХВИ асрдаги Гарашаггал мақбараси, Арахиш қабристони ва қадимий қабристон.
  • Пичанис қишлоғи ҳудудидаги ибодатхона.
  • Шалва қишлоғи ҳудудидаги ибодатхона.
  • Горчу қишлоғи ҳудудидаги ибодатхона.
  • Лачиндаги (1941-1945) Улуғ Ватан уруши қурбонлари хотирасига бағишланган ёдгорлик мажмуаси.

1924 йилдан кейин минтақада қурилган кўприклар, булоқлар, ёдгорлик ва ёдгорлик мажмуалари ва бошқалар.[38]

Лачин туманидаги тарихий ва маданий ёдгорликларнинг номлари рўйхати

Архитектура ёдгорликлари

  • Икитагли кўприги, ХВИИ аср, Абдаллар қишлоғи
  • Икитагли кўприги, ХВИИИ аср, Забух қишлоғи
  • Агоглан қал'аси мажмуаси, ХВ аср Косалар қишлоғи
  • Султон Аҳмад саройи, 1730 йил, Султонлар қишлоғи
  • Ҳамза Султон саройи, 1761 йил, Султонлар қишлоғи
  • Султонбаба мақбараси, ХВИИИ аср, Зейва қишлоғи
  • Шайх Аҳмад мақбараси, ХВИИИ аср, Зейва қишлоғи
  • Мақбараси, ХВИИ аср, Зейва қишлоғи
  • Кафир-қала, Зейва қишлоғи
  • Масжид, ХВИИИ аср, Гариқишлаг қишлоғи
  • Гала, Гариқишлаг қишлоғи
  • Дамиовлу пири совме, ХВИ-ХИИИ асрлар, Гушчу қишлоғи
  • Масжид, ХВИ –аср, Гариқишлаг қишлоғи
  • Булоқ, Ҳажилар қишлоғи
  • Тегирмон, Ўрта асрлар, Гариқишлаг қишлоғи
  • Совме, ХВИИ-ХВИИИ асрлар, Гариқишлаг қишлоғи
  • Совме, ХВИ аср, Гариқишлаг қишлоғи
  • Совме, Х аср Садинлар қишлоғи
  • Совме, ХВИ аср, Гариқишлаг қишлоғи
  • Булаг (Бойбулоқ), 1858 йил, Гушчу қишлоғи
  • Булаг (Коржабулаг), 1890 йил, Гушчу қишлоғи
  • Гала (Қал'а), қадимги давр, Гушчу қишлоғи
  • Қал'а (Садинлар қал'аси), қадимги давр, Гушчу қишлоғи
  • Пир Гушчу қишлоғи
  • Қора том, ўрта аср, Гушчу қишлоғи
  • Қора том, ўрта аср, Гушчу қишлоғи
  • Менинг уйим, ўрта аср, Гушчу қишлоғи
  • Менинг уйим, ўрта аср, Гушчу қишлоғи
  • Тегирмон, ўрта аср, Гушчу қишлоғи
  • Ма'бад, ХВ-ХИ асрлар, Варазуг қишки лагери
  • Варазуг ма'бади қиш
  • Ма'бад, ХИИИ аср, Мирик қишлоғи
  • Қал'а, қадимги, Мирик қишлоғи
  • Совма, ХВИ аср, Мирик қишлоғи
  • Баҳор (Беҳбудали булоғи), ХВИИИ аср, Мирик қишлоғи
  • Тегирмон, Ўрта аср, Мирик қишлоғи
  • Менинг уйим, Ўрта аср, Мирик қишлоғи
  • Менинг уйим, Ўрта асрлар, Мирик қишлоғи
  • Қора том, Ўрта асрлар
  • Қора пештоқ, ўрта асрлар, Мирик қишлоғи
  • Кўприк, 1970, Мирик қишлоғи
  • Ғор (Дарк каҳа), Мирик қишлоғи
  • Совма, ХВИИ аср, Аҳмадли қишлоғи
  • Кўприк (Сейид Амир кўприги), 1970 йил, Аҳмадли қишлоғи
  • Сув тегирмони, Ўрта асрлар, Галача қишлоғи
  • Икитагли кўприги, Минкенд қишлоғи
  • Ма'бад, ХВИИ-ХИВ асрлар, Минкенд қишлоғи
  • Совме, ХВИ аср, Минкенд қишлоғи
  • Сув тегирмони, Ўрта асрлар, Минкенд қишлоғи
  • Совма, ХИИИ аср, Гаракешди қишлоғи
  • Биртагли кўприги, Шейланли қишлоғи
  • Икитагли кўприги, Шейланли қишлоғи
  • Қора пештоқ, ўрта аср, Шейланли қишлоғи
  • Қора пештоқ, ўрта аср, Шейланли қишлоғи
  • Қора пештоқ, ўрта аср, Шейланли қишлоғи
  • Кўприк, ўрта аср, Шейланли қишлоғи
  • Қора том, ўрта аср, Қатос қишлоғи
  • Қора том, ўрта аср, Қатос қишлоғи
  • Совме, ўрта аср, Қатос қишлоғи
  • Ма'бад, ХВ-ХИ асрларга оид, Хожаз қишлоғи
  • Қора пештоқ, ўрта аср, Хожаз қишлоғи
  • Қора пештоқ, ўрта аср, Хожаз қишлоғи
  • Ғор ма'бади, қадимги Хожаз қишлоғи
  • Совме, ВИ-ВИИ асрларга оид Хожаз қишлоғи
  • Ма'бад, ХВИИ-ХИВ, Пикенис қишлоғи
  • Қора том, ўрта асрлар, Пихенис қишлоғи
  • Совме, ўрта асрлар, Пихенис қишлоғи
  • Сандуга, ўрта асрлар, Пихенис қишлоғи
  • Қора том, ўрта асрлар, Пихенис қишлоғи
  • Мақбаралар (Алмаммед-2), ўрта асрлар, Пичанис қишлоғи
  • Булоқ (Союқбулаг) Союқбулаг қишлоғи
  • Қора пештоқ, ўрта асрлар, Союгбулаг қишлоғи
  • Совме, ўрта аср, Союгбулаг қишлоғи
  • Мақбара, ўрта асрлар, Союгбулаг қишлоғи
  • Қора пештоқ, ўрта асрлар, Союгбулаг қишлоғи
  • Малик Аждар мақбараси, ХВ аср, Cиcимли қишлоғи
  • Қора томи, Ўрта асрлар, Циcимли қишлоғи
  • Қор гумбази, ХВИИ аср, Cиcимли қишлоғи
  • Мақбара, ўрта асрлар, Цицимли қишлоғи
  • Мақбара, ўрта асрлар, Гулебирд қишлоғи
  • Тегирмон, ўрта асрлар, Гулебирд қишлоғи
  • Қора пештоқ, Ўрта асрлар, Гулебирд қишлоғи
  • Халифанинг қабри, ХВИИ аср, Малхалаф қишлоғи
  • Қора том, ўрта асрлар, Малхалаф қишлоғи
  • Бузилган кўприк, ўрта асрлар, Малхалаф қишлоғи
  • Совме, ўрта асрлар, Фаражон қишлоғи
  • Кўприк, ўрта асрларнинг қуйи Фаражон қишлоғи
  • Қора пештоқ, ўрта асрлар, Ашаги Фаражан қишлоғи
  • Қора пештоқ, ўрта асрлар, Сус қишлоғи
  • Битта кўприк, Сейидлар қишлоғи
  • Баҳор, ўрта аср Сейидлар қишлоғи
  • Қора пештоқ, ўрта асрлар, Сейидлар қишлоғи
  • Тегирмон, ўрта асрлар, Сейидлар қишлоғи
  • Қора пештоқ, ўрта асрлар, Сейидлар қишлоғи
  • Қора пештоқ, ўрта асрлар, Пиржахон қишлоғи
  • Кўприк, ўрта аср, Пиржахон қишлоғи
  • Баҳор, ўрта асрлар, Пиржахон қишлоғи
  • Гавур қал'аси, ўрта асрлар, Пиржахон қишлоғи
  • Қора пештоқ, ўрта асрлар, Корcабулаг қишлоғи
  • Қора пештоқ, ўрта асрлар, Корcабулаг қишлоғи
  • Совма, Х-ХИ асрлар, Арикли қишлоғи
  • Қора том, ўрта асрлар, Арикли қишлоғи
  • Қорасаққал мақбара, ўрта асрлар, Арикли қишлоғи
  • Қабр (Арахиш), Арикли қишлоғи
  • Қора том, ўрта асрлар, Арикли қишлоғи
  • Совме, ХВИИ Шалва қишлоғи
  • Қора пештоқ, ўрта асрлар, Шалва қишлоғи
  • Менинг уйим, ўрта асрлар, Шалва қишлоғи
  • Совме, ХВИ аср, Горчу қишлоғи
  • Қора том, ўрта асрлар, Горчу қишлоғи
  • Қора том, ўрта асрлар, Горчу қишлоғи
  • Совме, ўрта асрлар, Сонасар қишлоғи
  • Қора том, ўрта асрлар, Сонасар қишлоғи
  • Гарасаггал платоси ғори
  • Қора пештоқ, ўрта асрлар, Мишни қишлоғи
  • Мишни қишлоғи, ўрта асрлар
  • Ма'бад, ХВИ-ХИИИ асрлар, Алхасли қишлоғи
  • Қора том, ўрта асрлар, Алхасли қишлоғи
  • Совме, ўрта асрлар, Алхасли қишлоғи
  • Гавур Гала, ўрта асрлар, Алхасли қишлоғи
  • Совма, ХВ аср, Ҳажисамли қишлоғи
  • Қора том, ўрта асрлар, Ҳажисамли қишлоғи
  • Совме Буловлук, ўрта асрлар, Кишпея тумани
  • Мақбараси (Қара Муртуза), ўрта асрлар, Пихенис қишлоғи
  • Мақбараси (Алмаммед-1), ўрта асрлар, Пикенис қишлоғи
  • Мақбараси (Жабрайил ака), ўрта асрлар, Пикенис қишлоғи
  • Қадимги қал'а, ўрта асрлар, Ҳажилар қишлоғи
  • Мақбара (Қарател Пашабей қизи), ўрта асрлар, Буловлик қишлоғи
  • Муртуза ака онасининг Арафли ҳудудидаги мақбараси, ўрта асрлар

Лачин туманининг таниқли шахслари

Озарбайжоннинг Агжабеди вилоятининг Тахтакорпу қишлог'ида Лачин шаҳидлари хотирасига о'рнатилган ёдгорлик

Фойдали сув манбалари

Лачинда кўпгина фойдали сув манбалари бўлган, 20 дан ортиқ сув манбалари шифобаҳш ҳисобланади. Одамлар қадимдан бу маъданли манбаларнинг шифобаҳш ҳусусиятлари ҳақида билишган ва даволаниш учун уларни истеъмол қилишган. Халқ орасида бу манбаларнинг мўжизали шифобаҳш ҳусусиятлари учун – бош учун булоқ, кўз учун булоқ, тиш учун булоқ, ошқозон учун булоқ ва ҳоказо деб ном берган. Бу манбалар асосан Минкенд, Молла-Аҳмедли, Мирик ва ҳоказо аҳоли яшаш жойлари яқинида бўлган. Бу манбалар атрофида одамлар дам олиш учун еғилган ва шу мақсад билан улар бу жойларни ободонлаштирган. Ёз ойларида бу ерга Қорабоғ, Зангезур ва айниқса Боку ҳамда Сумгаитнинг иссиқ жойларидан дам олиш ва даволаниш учун келишган.[1]

Хорижий ўтишлар

карабакҳмедиа.аз (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-10-01 санасида архивланган)

Адабиёт

  • Лачин вилояти ва унинг топоними: қисқа энциклопедик луғат / Н. Тапдикоғлу; илмий таҳрир Б. Будагов, Боку: Араз, 2005, 370 б.
  • Дарёдан томчи: Лачин вилояти аҳолисидан тўпланган фолклор намуналари / Б. Каванли; таҳрирланган М. Қасимли; сўз бошлиғи М. Э. Таҳмазли, Каванли, Бахтиёр. Боку: Наргиз, 2013, 267 б.
  • Лачин вилояти ономастик бирликларининг лингвистик таҳлили: филол. э. н а. терлаш ал учун таҳрирланган дис.: 10.02.01 / Э. Ш. Абишов; Насими номи. Тилшунослик Ин-ту. Боку: 2006, 146 б.
  • Лачин / Назим Тапдиқоглу топонимлари; Муҳаррир: Ориф Қулиев. Боку: 2002-йил, 152 б.
  • Лачин 85 / З. Набибейли; таҳрирланган Ш. Алишов, И. Жалилбейли. Боку: Араз, 2009, 149 б.
  • Тарих фожиаси: Лачин / Ф. Исмайилов; таҳрирланган Н. Асадов; инг. тили. таҳрирланган В. Масталиев. Боку: Нурлар, 2003. 47 б.
  • Лачин: ҳақиқатлар, мулоҳазалар, тарихий қадриятлар [Матн] / Ф. И. Исмайлов; илмий таҳрир Қ.Ҳаcиев; бош муҳаррир. В. Абишов. Боку: Нурлар, 2012, 183 б.
  • Зангозур Лачиннинг олтин тожи / З. Набибейли; таҳрирланган Ш. Ориф; шарҳловчи ва илмий раҳбар Ш. Таğıева; илмий таҳрир Ф. Сулейманов. Боку: УниПринт, 2009, 270 б.
  • Лаçин латифалари / И. Қаҳрамон; таҳрирланган ва муқаддима. А Cаҳангир; дизайнер Э. Талишхонов. Боку: ["ОЛ" МЧЖ], 2014, 194 б.
  • Лачин: (Зангазурнинг олтин тожи) / Н. Маммадов; бош маслаҳатчи ва илмий муҳаррир. Й. Маҳмудов. Боку: [АДПУ], 2019, 376 б.
  • Бу мамлакат бойўғли бўлиб қолмайди (Матн): Лачин, Губадли, Зангилон ва Жабрайил вилоятларидан тўпланган фолклор намуналари / Тўпланган ва тузилган. В. Набиоглу, М. Гарадашли, А. Аскар. Қизил. Наргиз, Боку: Ёзувчи, 1995, 240 б.
  • Лачин вилояти урф-одатлари, топонимлари ва диалект сўзлари (услубий қўлланмалар) / А. У. Алиев; илмий таҳрир В. И. Исрафилов, Боку: [п. н.], 2017. 117 б.
  • Кирс тоғининг жасур ўғиллари / Самадхан Бейлаганли, Тунзала, Умудгизи, Боку: Тафаккур, 2004, 80 б.
  • Кирс тоғининг жасур ўғиллари / Самадхан Бейлаганли, Тунзала, Умудгизи, Боку: Тафаккур, 2004, 80 б.
  • Бу йўл Лачинга боради ...: / Велиш Гарагö; Муҳаррир: А.Мирзали, Боку: Таржимон, 2000, 108 б.
  • Ака-ука Султон ака ва Хосров ака / З. Набибейли; таҳрирланган И. Маммадли, Боку: Нурлар, 2011, 173 б.
  • Жаннат водийси [Матн] / Р. Таҳмазли; таҳрирланган ва муқаддима. О. Элтаc. Боку: ММ-С, 2019, 276 б.
  • Қорабог 'ватани / Шаҳрза Агаэв, Тайиба Хусейнова; Илмий муҳаррир.В. Пириев, Боку: Носир, 2008, 88 б.
  • Бизни кутаётган эрларимиз: / С. Оруc; таҳрирланган ва дизайнер ЙВ Оружов; маслаҳатчиси М. İ. Аббосов; Боку: Адилоглу, 2010, 204 б.
  • Қорабог 'уруш ғояси: Миллатчилик - Терроризм-Геноцид / Ш. Н. Саламов, Шуҳрат Носирович. (Шуҳрат Барлас), Тбилиси: Универсал, 2016, 274 п.
  • ХИХ-ХХ асрларда Туркистон ва Жанубий Кавказ.: Дашнаки Фарғонадан Қорабоғгача / Ш. Н. Саламов; Тошкент: Янги аср авлоди, 2015-йил, 303 б.
  • Фарғонадан Қорабоғгача бўлган тошнаки (Электрон манба): филм / авт. скрипт Ш. Саламов; режиссор-оператор Э. Мамедов; Тошкент, Рам СЕЛ Филм, 2016-йил

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 ҳттп://www.азербайcанли.орг/аз/паге498.ҳтмл (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-06-23 санасида архивланган) азербайcанли.орг
  2. ↑ Озарбайжон ССР Олий Совети Президиуми. "Озарбайжон ССР, 1961-йилнинг 1 январидаги административ – ҳудудий бо’линиши". (Русиан). Боку: Озарбайжон давлат нашриёти, 1961 — 8-бет. 
  3. ↑ архив нусхаси, 2017-04-05да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2017-04-04
  4. ↑ архив нусхаси, 2017-04-05да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2017-04-04
  5. ↑ ҳттп://эбоокс.азлибнет.аз/боок/Бк5зДЕай.пдф
  6. ↑ ҳттпс://бдрнк.wордпресс.cом/2011/02/12/лаcин-раёну-тарихи-в%C9%99-исгали/
  7. ↑ ҳттп://сcwра.гов.аз/струcтуре/166/?Ла%C3%А7%C4%Б1н%20раёнунун%20%C9%99сир%20абид%C9%99л%C9%99ри
  8. ↑ архив нусхаси, 2016-05-12да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2017-04-04
  9. ↑ архив нусхаси, 2017-04-05да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2017-04-04
  10. ↑ архив нусхаси, 2017-10-19да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2017-04-04
  11. ↑ 11,0 11,1 „Лаçıн ҳəсрəтимизин 18-cи или“. 2020-йил 11-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 18-май.
  12. ↑ 12,0 12,1 „Андроникə қан уддуран "Қанлı дəрə"“. 2020-йил 11-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 18-май.
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 Лаçıнсıз 27 ил
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 Азəрбайcанıн Лаçıн раёнунун Эрмəнистан тəрəфиндəн иşğал олунмасıндан 26 ил öтüр.
  15. ↑ „Азəрбайcан Республикасıнıн Президенти, Эрмəнистан Республикасıнıн баş назири вə Русия Федерасиясıнıн Президентинин Бəянатı“ (2020).
  16. ↑ Азəрбайcан Республикасıнıн Дöвлəт Статистика Комитəси. „İнзибати əрази бöлгüсü тəснифатı“ (аз). стат.гов.аз (2019). 2020-йил 16-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 16-апрел.
  17. ↑ Минкəнд. [1]. 2007: Азəрбайcан топонимлəринин энсиклопедик лüğəти, Бакı. ИСБН 978-9952-34-156-0. Қаралди: 8 июл 2017 (2021-йил 12-июлда асл нусхадан архивланган). 
  18. ↑ "Кавказский календарь на 1915 год". Издан по распоряжению Наместника его Императорскаго Величиства на Кавказе, под редакцией А.А.Эльзенгера и Н.П.Стельмащука, Тифлис. Типография Канцелярии Наместника Е.И.В. на Кавказе, казённый дом. 1914./Оглавление: Глава — Отдел статистический: Список населенных мест Кавказа, стр. 158
  19. ↑ Азəрбайcан Республикасıнıн Дöвлəт Статистика Комитəси. „İнзибати əрази бöлгüсü тəснифатı“ (аз). стат.гов.аз (2019). 2020-йил 16-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 16-апрел.
  20. ↑ "Аğбулақ (Лаçıн)". Азəрбайcан топонимлəринин энсиклопедик лüğəти.. [2]. 2007: Азəрбайcан топонимлəринин энсиклопедик лüğəти, Бакı. ИСБН 978-9952-34-155-3. Қаралди: 8 июл 2017. 
  21. ↑ İşğал олунмуş Лаçıн раёнунун Қаракеçди кəндиндə ени мəктəб истифадəйə верилиб.[сайт ишламайди][сайт ишламайди] лаcин.инфо (Озарбайжонча)
  22. ↑ Ҳеwсен, Роберт Ҳ.. Армениа: А Ҳисториcал Атлас. Чиcаго: Университй оф Чиcаго Пресс, 2001 — 100–104, 121–123-бет. 
  23. ↑ Сюнийский епископ, Степанос. История. Москва: Изд. Эмина, 1861 — 150-153-бет. 
  24. ↑ Щеблыкин, И.П. Архитектура ВИИИ-Х веков. Баку: кн. ААЭН — 43-бет. 
  25. ↑ 25,0 25,1 25,2 25,3 Мамедова 2004, с. 55
  26. ↑ Мамедова 2004, с. 59
  27. ↑ Карапетиан, Самвел. Армениан Cултурал Монуменц ин тҳе Регион оф Карабагҳ. Ереван: Гитутиун Публишинг Ҳоусе, 2001, сəҳ. 145.
  28. ↑ Ҳасратян, Мурад М. Цицернаванк. Ереван: Внешторгиздат, 1990, сəҳ. 5.
  29. ↑ Карапетиан. Армениан Cултурал Монуменц, п. 137.
  30. ↑ Донабедиан, Патриcк анд Жеан-Мичел Тҳиэррй, Армениан Арт. Неw Ёрк: Ҳ.Н. Абрамс ин ассоcиатион wитҳ Прелаcй оф тҳе Армениан Апостолиc Чурч оф Америcа-Cатҳолиcосате оф Cилиcиа, 1989, сəҳ. 509.
  31. ↑ Ҳасратян. Цицернаванк, сəҳ. 5-6.
  32. ↑ Донабедиан анд Тҳиэррй. Армениан Арт, сəҳ. 509.
  33. ↑ Саинян, А.. Архитектура Касахской базилики. Ереван: АН. Арм. ССР — 121-бет. 
  34. ↑ Высоцкий, А.И.. Проблема датировки в раннесредневековой архитектуре стран Закавказия, ИИИ респ. конф. по проб културы и иск. Армении, Тезисы докладов, Ереван, 1977 — 113-бет. 
  35. ↑ Яралов, Ю.C.. Строительная техника Византии, 56, Москва: Всеобщая история архитектуры, т.3. 
  36. ↑ Мамедова 2004, с. 57
  37. ↑ Чубинашвили, Г.. Архитектура Кахетии. Тбилиси: Изд. АН Груз. СССР — 58-бет. 
  38. ↑ ҳттп://карабакҳ-аз.cом/индех.пҳп?до=статиc&паге=лачин[сайт ишламайди] 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi