Масуда ал-Визкития (арабча: مسعودة الوزكيتية‎‎; 1591-йилда вафот этган), Марокашда омма орасида Лала Ауда (للا عودة) номи билан, ғарб манбаларида эса Лалла Масуда номи билан танилган, Саъдийлар сулоласи давридаги марокашлик сиёсий арбоб эди[1][2][3]. У гуманитар фаолияти, хайрия ишлари, сиёсий ва ижтимоий тараққиёт борасидаги саъй-ҳаракатлари билан ёдга олинади[1]. У саъдийлар султони Муҳаммад аш-Шайхнинг рафиқаси ва уларнинг ўғли, султон Аҳмад ал-Мансурнинг онаси эди[1].

Лалла Масуда

16-асрдан қолган Лалла Масуданинг тасвири
Вафоти 1591
Турмуш ўртоғи Муҳаммад аш-Шайх
Фарзандлари Аҳмад ал-Мансур
Уй Саъдийлар сулоласи (турмуш орқали)
Отаси Шайх Абу ал-Аббос Аҳмад ибн Абдуллоҳ ал-Визкити
Дини Ислом

Лалла Масуда қасбаси Варзазатнинг шайхи[4] Шайх Абу ал-Аббос Аҳмад ибн Абдуллоҳ ал-Визкити ал-Варзазийнинг қизи бўлиб, у саъдийларнинг Сус-Дра минтақаси устидан ҳокимият ўрнатишида муҳим рол ўйнаган[1][5]. У валий, яъни авлиё, деб ҳисобланади[3].

Исм

Масуда ал-Визкития халқ орасида Лала 'Ауда (للا عودة) номи билан ёдга олинади; бу „Қайтиш хоними“ деган маънони англатади, чунки у чекка қишлоқ ҳудудларини тез-тез кезиб, барака ва омад олиб келган, деб эътиқод қилинган[1]. Уни шунингдек ас-Саййида ал-Ҳурра (السيدة الحرة, "Озод хоним) ва „Саҳро феникси“ (عنقاء الصحراء) деб ҳам аташган[6][7].

Ҳаёти

Лалла Масуда Айт Уавзгит қабиласидан бўлиб[4], улар Масмуда иттифоқига мансуб шлуҳлар ҳисобланади[8]. Томбуктулик тарихчи Абдурраҳмон ас-Саъдий эса у аслида фулани жорияси бўлганини таъкидлайди[9]. У бир қатор масжидлар ва қур’он мактабларини барпо этган, жумладан Баб Доуккала масжидини ҳам[1][10] Микнасдаги Лала Ауда масжиди ҳам унинг номи билан аталади; ёнидаги Лалла Ауда майдони ҳам шундай номланган[11].

У шунингдек подшоҳлик ичидаги йўлларни, айниқса қишлоқ ҳудудларидаги йўлларни яхшилашга киришиб, уларни шаҳар марказлари билан боғлаш орқали соғлиқни сақлаш, таълим каби зарур хизматларга йўл очиб берди[1]. Умм ар-Рабиа дарёси устидан кўприк қурдиргани ҳам унга нисбат берилади[12].

У ўғли Аҳмад ал-Мансурга давлат бошқарувида маслаҳатлар берган[1]. Масалан, унга Усмонли султони Салим ИИдан ёрдам сўрашни тавсия этган[1].

У қишлоқ жойлардаги ночор аҳолини иқтисодий кўмак ва кичик бизнесларни қўллаб-қувватлаш орқали ҳимоя қилган[1]. Шунингдек, бу жамоаларда ёшларнинг турмуш қуришларини осонлаштиришга ҳаракат қилган[1]. У бу ёшларнинг никоҳ ва оилавий ҳаёт ҳуқуқини рўёбга чиқаришига кўмаклашиб, уларга совчи пули (маҳр), тўй харажатлари ва уйланишга тўсқинлик қилаётган бошқа молиявий юкларни қоплашда ёрдам берган[1].

У ҳужжатлаштиришга алоҳида эътибор берган бўлиб, ўз фаолияти ва хайрия эҳсонларини батафсил қайд этиб борган[1].

Марокашдаги Саъдийлар мақбараларида Лалла Масуда учун ажратилган хона.

Лалла Масуда қуббаси Марокашдаги Саъдийлар мақбараларининг энг қадимий қисми ҳисобланади[13].

Манбалар

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 „سيرة السيدة مسعودة الوزكيتية“. وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية (2019-йил 24-июн).
  2. ↑ السلاوي, أبي العباس شهاب الدين أحمد/الدرعي. الاستقصا لأخبار دول المغرب الأقصى 1-3 ج2 (ар). Дар Ал Котоб Ал Илмияҳ دار الكتب العلمية, 2014-01-01. 
  3. ↑ 3,0 3,1 „لالة عودة الصّالحة.. بانية المساجد وحاضنة الأيتام“. مغرس. 2023-йил 13-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 18-май.
  4. ↑ 4,0 4,1 Cоустоу, Жосéэ Балагна. ОУДА.: Принcессе мароcаине 1532-1591 (фр). Эдитионс Л'Ҳарматтан, 1999-10-01 — 9-бет. ИСБН 978-2-296-39639-5. 
  5. ↑ مغرس مسعودة الوزكيتية .. الأميرة الحسنة (Wайбаcк Мачине сайтида 23 Деcембер 2017[Дате мисматч] санасида архивланган)
  6. ↑ „..نساء حكمن المغرب مسعودة الوزكيتية... الأميرة الرحيمة“. مغرس. 2022-йил 1-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 17-май.
  7. ↑ الواحة بريس عنقاء الصحراء ….لالة عودة الصّالحة (Wайбаcк Мачине сайтида 23 Деcембер 2017[Дате мисматч] санасида архивланган)
  8. ↑ МАТИН, ЛЕ „"Оуда, принcессе мароcаине (1532-1591)" де Жосéэ Балагна Cоустоу“ (фр). лематин.ма. Қаралди: 2023-йил 17-июл.
  9. ↑ Ҳамел, Чоуки Эл. Блаcк Мороccо: А Ҳисторй оф Славерй, Раcе, анд Ислам (эн). Cамбридге Университй Пресс, 2013 — 145-бет. ИСБН 978-1-107-02577-6. „Ҳе алсо аппеаред то бе оф а михед линеаге, беcаусе аccординг то Тимбукту ҳисториан ‘Абд ар-Раҳман ас-Са‘ди (1596–1656?), ал-Мансур wас тҳе сон оф а Фулани cонcубине, wҳосе наме wас Лалла ‘Аwда; а поинт тҳат сеэмед импортант то тҳе Суданесе ҳисториан бут нот то ҳис Мороccан cоунтерпарц.“ 
  10. ↑ باحث, ذ أحمد متفكر / استاذ „مسجد باب دكالة في مراكش ..التاريخ .. والمرافق“ (ар). المراكشية : بوابة مراكش. 2017-йил 19-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 17-май.
  11. ↑ „دعوة الحق - مسجد للا عودة بمكناس [تر.ع.ل.ملين“]. ҳабоус.гов.ма. 2020-йил 8-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 18-май.
  12. ↑ السلاوي, أبي العباس شهاب الدين أحمد/الدرعي. الاستقصا لأخبار دول المغرب الأقصى 1-3 ج2 (ар). Дар Ал Котоб Ал Илмияҳ دار الكتب العلمية, 2014-01-01. 
  13. ↑ „Тҳе Саадиан Томбс“ (эн). www.тоучсcреэнтравелс.cом. Қаралди: 2020-йил 17-май.