Leninizm sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Vladimir_Lenin_in_July_1920_by_Pavel_Zhukov.jpg|thumb|[[Vladimir Lenin]], leninizm uning nomi bilan atalgan]]
'''Leninizm''' (ruscha: ''Ленинизм'', Leninizm) — rus [[Marksizm|marksisti]] va inqilobchisi [[Vladimir Lenin]] ishlab chiqqan siyosiy mafkura. Unga koʻra, [[Kommunizm|kommunizmga]] oʻtishdan oldin avval inqilobiy avangard partiya boshchiligida proletariat diktaturasi oʻrnatilishi kerak<ref>{{Cite news |title=Leninism {{!}} Marxist-Leninist Theory & Ideology {{!}} Britannica |language=en |work=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Leninism |url-status=live |access-date=2025-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251009040926/https://www.britannica.com/topic/Leninism |archive-date=9 October 2025}}</ref>. Leninning marksizmga qoʻshgan asosiy gʻoyalari partiya, [[imperializm]], davlat va inqilob haqidagi qarashlariga bogʻliq<ref>{{cite book |date=19 December 2018 |title=The Palgrave Handbook of Leninist Political Philosophy |language=en |publisher=Springer |pages=313–531 |isbn=978-1-137-51650-3 |last1=Rockmore |first1=Tom |last2=Levine |first2=Norman |url=https://books.google.com/books?id=0nWADwAAQBAJ&q=leninism+imperialism+party}}</ref>. Leninistik avangard partiyaning vazifasi — ishchilar sinfini Rossiya imperiyasida (1721–1917) kapitalizmni agʻdarish uchun zarur boʻlgan [[siyosiy ong]] (yaʼni bilim va uyushqoqlik) hamda inqilobiy rahbarlik bilan taʼminlash<ref name="Modern Thought Third Edition 1999 pp. 476">{{cite book |date=1999 |title=The New Fontana Dictionary of Modern Thought |edition=Third |pages=476–477}}</ref>.

Leninistik inqilobiy rahbarlik gʻoyasi "''[[Kommunistik partiya manifesti]]''"ga (1848) tayanadi. Manifestda kommunistik partiya "har bir mamlakatdagi ishchilar sinfi partiyalarining eng ilgʻor va eng qatʼiyatli, qolganlarini ortidan ergashtiradigan qismi" sifatida taʼriflanadi. Avangard partiya boʻlgan [[bolsheviklar]] tarixga [[tarixiy materializm]] nuqtai nazaridan qaragan. Bu qarash ularni avval kapitalizmni agʻdarib, sotsializmni oʻrnatishga, inqilobiy hukumat sifatida esa ijtimoiy-iqtisodiy oʻzgarishni har qanday yoʻl bilan amalga oshirishga undagan<ref name="Leninism, p. 265">{{cite encyclopedia|title=Leninism|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|edition=15th|volume=7|pages=265}}</ref>.

[[Oktyabr inqilobi|Oktyabr inqilobidan]] (1917) keyin leninizm Rossiyada marksizmning yetakchi koʻrinishiga aylandi va bevosita saylanadigan sovetlar hokimiyatiga — sovet demokratiyasiga asos boʻldi. Bolshevik Rossiyada sotsialistik ishlab chiqarish tartibini oʻrnatish jarayonida — Yer toʻgʻrisidagi dekret (1917), harbiy kommunizm (1918–1921) va Yangi iqtisodiy siyosat (1921–1928) orqali — inqilobiy hukumat koʻpchilik muxolifatni bostirdi. Bostirilganlar orasida Leninning siyosatiga qarshi chiqqan marksistlar, [[Anarxizm|anarxistlar]], [[mensheviklar]], shuningdek Sotsialist-inqilobchilar partiyasi hamda soʻl sotsialist-inqilobchilarning ayrim guruhlari ham bor edi<ref name="TheColumbia">{{cite encyclopedia|title=The Columbia Encyclopedia|edition=Fifth|date=1994|pages=1558}}</ref>. [[Rossiya fuqarolar urushi]] (1917–1922) tashqi va ichki urush boʻldi. Unga oʻn yetti davlat armiyasi ishtirok etgan ittifoqchilar aralashuvi (1917–1925) va bolsheviklarga qarshi soʻl qanot qoʻzgʻolonlari (1918–1924) ham kirardi. Aynan shu urush bolshevik Rossiyani [[Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi|Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasiga]] (RSFSR) — keyinchalik [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi]] (SSSR) tarkibidagi markaziy respublikaga aylantirdi<ref>{{cite dictionary|title=Dictionary of Wars|edition=Third|date=2007|editor-first=George Childs|editor-last=Kohn|pages=459}}</ref>.

Leninizm dastlab inqilobiy amaliyot (praksis) sifatida paydo boʻlgan, na yaxlit falsafa, na alohida siyosiy nazariya edi. U ortodoksal marksizmning siyosiy-iqtisodiy gʻoyalari va Leninning marksizm haqidagi talqinlaridan iborat. Bu talqinlar XX asr boshidagi Rossiya imperiyasining krepostnoylik bekor qilingandan keyingi agrar jamiyatdagi aniq siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy sharoitlarga moslab qoʻllash uchun amaliy yechim vazifasini bajargan<ref name="Modern Thought Third Edition 1999 pp. 476" />. Siyosatshunoslik atamasi sifatida Leninning proletar inqilobi nazariyasi 1924-yilda Kommunistik Internatsionalning beshinchi qurultoyida keng tarqaldi — oʻshanda Grigoriy Zinovyev "avangard-partiya inqilobi"ni ifodalash uchun "''leninizm''" soʻzini ishlatgan<ref name="Modern Thought Third Edition 1999 pp. 476" />.[3] "Leninizm" atamasi taxminan 1922-yilda [[KPSS|KPSSning]] lugʻati va taʼlimotiga kirib keldi, 1923-yil yanvarida esa, Leninning eʼtirozlariga qaramay, ommaning tiliga ham oʻrnashdi<ref>{{cite journal|last1=Yurchak|first1=Alexei|title=The canon and the mushroom Lenin, sacredness, and Soviet collapse|journal=HAU: Journal of Ethnographic Theory|date=September 2017|volume=7|issue=2|pages=165–198|doi=10.14318/hau7.2.021|s2cid=149135486|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/full/10.14318/hau7.2.021#hau7.2.021_fn52|access-date=7 February 2021|archive-date=14 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214095806/https://www.journals.uchicago.edu/doi/full/10.14318/hau7.2.021#hau7.2.021_fn52|url-status=live|url-access=subscription}}</ref>.[7]

== Tarixiy zamin ==
XIX asrda [[Karl Marks]] va [[Fridrix Engels]] ''[[Kommunistik partiya manifesti]]''ni (1848) yozdi. Unda ular kommunistik inqilobga erishish uchun Yevropa ishchilar sinfini siyosiy jihatdan birlashishga chaqirdi. Kommunizmning ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishi kapitalizmnikidan yuqoriroq boʻlgani uchun, ishchilar inqilobi avval sanoati rivojlangan mamlakatlarda yuz beradi, deb hisoblardilar. Germaniyada marksistik [[sotsial-demokratiya]] [[Germaniya Sotsial-demokratik partiyasi]]ning siyosiy qarashi edi va u Lenin singari rus marksistlarini ilhomlantirdi<ref name=lih1>{{cite book |last=Lih |first=Lars |title=Lenin Rediscovered: What is to be Done? in Context |year=2005 |publisher=[[Brill Publishers|Brill Academic Publishers]] |isbn=978-90-04-13120-0}}</ref>.

XX asr boshida [[Rossiya imperiyasi|Imperator Rossiyaning]] (1721–1917) ijtimoiy-iqtisodiy qoloqligi — [[Notekis va birlashgan rivojlanish|birlashgan va notekis iqtisodiy rivojlanish]] bilan tavsiflanardi — tez va jadal sanoatlashuvga olib keldi. Bu esa asosan agrar boʻlgan jamiyatda jipslashgan ishchi [[proletariat]]ini vujudga keltirdi. Bundan tashqari, sanoatlashuv asosan xorijiy kapital hisobidan moliyalashtirilgani sababli, Imperator Rossiyada ishchilar va dehqonlarga siyosiy hamda iqtisodiy taʼsir oʻtkaza oladigan inqilobiy [[burjuaziya]] yoʻq edi — XVIII asrdagi [[Buyuk fransuz inqilobi|Buyuk fransuz inqilobida]] (1789–1799) boʻlgani kabi emas. Rossiyaning [[siyosiy iqtisod]]i agrar va [[Feodalizm|yarim feodal]] boʻlsa-da, demokratik inqilobni amalga oshirish vazifasi shahar ishchilar sinfi zimmasiga tushdi. Chunki rus [[burjuaziya]]si har qanday inqilobni bostirishi aniq edi, [[yer islohoti]] va demokratlashtirishni amalga oshira oladigan yagona [[ijtimoiy sinf]] esa aynan ishchilar sinfi edi.

''[[Aprel tezislari]]''da (1917) — [[Oktyabr inqilobi]]ning (1917-yil 7–8-noyabr) siyosiy strategiyasida — Lenin rus inqilobi yakka milliy hodisa emas, balki tubdan xalqaro hodisa, yaʼni dunyodagi birinchi sotsialistik inqilob ekanini ilgari surdi. Leninning [[marksizm]] va [[proletar inqilobi]]ni agrar Rossiyaning ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy sharoitlariga moslab qoʻllashi "kambagʻallarning inqilobiy millatchiligi"ni Rossiya podsholari boʻlgan [[Romanovlar sulolasi]]ning (1613–1917) uch yuz yillik [[mutlaq monarxiya]]sini agʻdarishga undadi<ref>{{cite book |title=The Faces of Janus: Marxism and Fascism in the Twentieth Century |title-link=The Faces of Janus |first=A. James |last=Gregor |author-link=A. James Gregor |date=2000 |pages=[https://archive.org/details/facesofjanusmarx0000greg/page/133 133] |location=New Haven, Connecticut |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=0-300-07827-7}}</ref>.

=== Imperializm ===
''[[Imperializm — kapitalizmning eng yuqori bosqichi]]''da (1916) Lenin oʻz iqtisodiy tahlillarida kapitalizm [[global moliya tizimi]]ga aylanishini koʻrsatdi. Bu tizimda sanoatlashgan mamlakatlar [[moliyaviy kapital]]ni oʻz [[Mustamlakachilik|mustamlakalari]]ga eksport qilib, u yerdagi mahalliy aholi [[mehnat ekspluatatsiyasi|mehnatini]] va mamlakat tabiiy boyliklarini ekspluatatsiya qilardi. Bunday [[Super-foyda|super-ekspluatatsiya]] boy mamlakatlarga oʻz ichida turmush darajasi koʻpchilik ishchilarnikidan biroz yuqoriroq boʻlgan [[mehnat aristokratiyasi]]ni saqlab qolish imkonini berardi, bu esa kapitalistik vatanda mehnat bilan kapital oʻrtasidagi munosabatlarni tinch saqlardi. Shu sababli, imperialistik global-moliya tizimi mavjud ekan, kapitalistik mamlakatlarda ishchilar va dehqonlarning [[proletar inqilobi]] yuz bera olmasdi. Birinchi proletar inqilobi rivojlanmagan mamlakatda boʻlishi kerak edi — masalan, XX asr boshida kapitalistik global-moliya tizimidagi siyosiy jihatdan eng zaif davlat boʻlgan Imperator Rossiyada.<ref name=tomasic>{{cite journal |last=Tomasic |first=D. |title=The Impact of Russian Culture on Soviet Communism |date=December 1953 |journal=The Western Political Quarterly |publisher=Western Political Science Association |volume=6 |number=4 |pages=808–809 |doi=10.2307/443211 |jstor=443211}}</ref> ''Yevropa Qoʻshma Shtatlari shiori''da (1915) Lenin shunday yozgan:

{{blockquote|[[Butun dunyo proletarlari, birlashingiz!]] — Notekis iqtisodiy va siyosiy rivojlanish kapitalizmning mutlaq qonunidir. Demak, sotsializmning gʻalabasi avval bir necha, hatto alohida olingan bitta kapitalistik mamlakatda ham mumkin. Kapitalistlarni mulkidan mahrum etib, oʻz sotsialistik ishlab chiqarishini yoʻlga qoʻygan oʻsha mamlakatning gʻolib proletariati dunyoning qolgan qismiga — kapitalistik dunyoga qarshi turardi.|''Toʻplangan asarlar'', 18-jild, 232-bet<ref>Lenin, V. I., ''United States of Europe Slogan'', ''Collected Works'', vol. 18, p. 232.</ref>|source=}}

[[File:Ленин В. И. Империализм, как высшая стадия капитализма (1917).jpg|thumb|Leninning 1917-yildagi ''[[Imperializm — kapitalizmning eng yuqori bosqichi|Imperializm — kapitalizmning eng soʻnggi bosqichi]]'' kitobining birinchi nashridagi ruscha muqovasi]]
''[["Soʻl qanot" kommunizmi: bolalik kasalligi]]''da (1920) Lenin shunday yozgan:

{{blockquote|Kuchliroq dushmanni faqat butun kuchni ishga solib yengish mumkin. Buning uchun dushmanlar oʻrtasidagi har qanday, hatto eng arzimas yoriqdan, turli mamlakatlar burjuaziyasi oʻrtasidagi va bir mamlakat ichidagi turli burjua guruhlari oʻrtasidagi har qanday manfaatlar toʻqnashuvidan eng puxta, ehtiyotkorlik bilan, diqqat-eʼtibor bilan va mahorat bilan foydalanish shart; shuningdek, ittifoqchi vaqtinchalik, ikkilanuvchan, beqaror va ishonchsiz boʻlsa-da, ommaviy ittifoqchi qoʻlga kiritishning har qanday, hatto eng kichik imkoniyatidan ham foydalanish kerak. Buni tushunmaydiganlar marksizmning, umuman zamonaviy [[ilmiy sotsializm]]ning eng kichik bir donasini ham tushunmaganliklarini koʻrsatadi. Ancha uzoq vaqt davomida va turli-tuman siyosiy vaziyatlarda bu haqiqatni amalda qoʻllay olishini koʻrsatmaganlar inqilobiy sinfga butun mehnatkash insoniyatni ekspluatatorlardan ozod qilish kurashida yordam berishni hali oʻrganmaganlar. Bu proletariat siyosiy hokimiyatni qoʻlga kiritishdan oldingi va keyingi davrlarga ham bir xilda taalluqlidir.|''Toʻplangan asarlar'', 31-jild, 23-bet<ref>{{cite book |title=Left-Wing Communism: an Infantile Disorder |chapter=No Compromises? |first=Vladimir |last=Lenin |author-link=Vladimir Lenin |publisher=[[Progress Publishers]] |year=1920 |place=[[Soviet Union]] |url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1920/lwc/index.htm |chapter-url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1920/lwc/ch08.htm |access-date=5 January 2013 |archive-date=29 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229182927/https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1920/lwc/index.htm |url-status=live |via=[[Marxists Internet Archive]]}}</ref>|source=}}

== Leninistik praksis ==

=== Avangard partiya ===
{{main|Avangardizm}}
''[[Kommunistik partiya manifesti]]''ning (1848) II bobi "Proletarlar va kommunistlar"da Marks va Engels kommunistik partiyani proletariatni inqilobda boshqarishga yagona layoqatli siyosiy avangard sifatida taqdim etadilar:
{{blockquote|Demak, kommunistlar bir tomondan, har bir mamlakat ishchi-sinf partiyalarining amalda eng ilgʻor va qatʼiyatli qismidir, barcha boshqalarni oldinga itaradigan qismidir; ikkinchi tomondan, nazariy jihatdan, ular proletariatning katta ommasi ustidan proletar harakatining yoʻnalishlarini, sharoitlarini va pirovard umumiy natijalarini aniq tushunish ustunligiga ega. Kommunistlarning bevosita maqsadi barcha boshqa proletar partiyalarining maqsadi bilan bir xil: proletariatni sinf sifatida shakllantirish, burjua hukmronligini agʻdarish, proletariat tomonidan siyosiy hokimiyatni qoʻlga kiritish.|title=|source=}}
Leninistik [[Avangard partiya|avangard partiyaning]] inqilobiy maqsadi [[Ishchilar sinfi|ishchilar sinfining]] koʻmagida [[Proletariat diktaturasi|proletariat diktaturasini]] oʻrnatishdir. Kommunistik partiya [[Podsholik|podsho]] hukumatini xalq tomonidan agʻdarishni boshqarib, soʻngra hokimiyatni ishchilar sinfiga oʻtkazadi; hukmron sinfning bunday oʻzgarishi — [[Burjuaziya|burjuaziyadan]] [[Proletariat|proletariatga]] — [[Sotsializm|sotsializmni]] oʻrnatishni mumkin qiladi.<ref>{{cite book |last=Townson |first=D. |date=1994 |title=The New Penguin Dictionary of Modern History: 1789–1945 |url=https://archive.org/details/newpenguindictio0000town |location=London |pages=[https://archive.org/details/newpenguindictio0000town/page/462 462]–464}}</ref> ''[[Nima qilmoq kerak?]]''da (1902) Lenin ishchilar sinfidan jalb qilingan inqilobiy avangard partiya siyosiy kampaniyaga rahbarlik qilishi kerakligini aytdi, chunki faqat shu yoʻl bilan proletariat oʻz inqilobini muvaffaqiyatli amalga oshiradi; bu boshqa sotsialistik partiyalar va [[Anarxo-sindikalizm|anarxo-sindikalistlar]] targʻib qilgan kasaba uyushma kurashining iqtisodiy kampaniyasidan farq qilardi. Marks kabi Lenin ham inqilobning jihatlarini ajratdi: diffuz, koʻp rahbarlikka ega "iqtisodiy kampaniya" (ish haqini oshirish va mehnat imtiyozlari uchun [[Ish tashlash|ish tashlashlar]]); va bolshevik avangard partiyaning qatʼiy, inqilobiy rahbarligini talab qiladigan "siyosiy kampaniya" (jamiyatdagi sotsialistik oʻzgarishlar).

==== Demokratik markazlashtirish ====
{{main|Demokratik markazlashtirish}}
[[Birinchi Internatsional|Birinchi Internatsionalga]] (IWA, Xalqaro ishchilar uyushmasi, 1864–1876) asoslanib, Lenin bolsheviklarni [[Demokratik markazlashtirish|demokratik markazlashtirilgan]] avangard partiya sifatida tashkil etdi; unda erkin siyosiy soʻz siyosat konsensusiga erishilgunga qadar qonuniy deb tan olinardi; shundan keyin partiyaning har bir aʼzosi kelishilgan siyosatga rioya qilishi kutilardi. Lenin 1921-yilda partiya ichidagi guruhlarni taqiqlagandan keyin ham demokratik munozara bolsheviklar amaliyoti boʻlib qoldi. Yetakchi siyosiy taʼsirga ega boʻlishiga qaramay, Lenin mutlaq hokimiyatni qoʻllamadi va oʻz nuqtai nazarlarini inqilobiy harakat yoʻnalishi sifatida qabul qildirish uchun doimo munozara olib bordi. ''Tanqid erkinligi va harakat birligi''da (1905) Lenin shunday dedi:
{{blockquote|Albatta, bu tamoyilni amalda qoʻllash baʼzan nizolar va tushunmovchiliklarni keltirib chiqaradi; biroq faqat shu tamoyil asosida barcha nizolar va barcha tushunmovchiliklarni partiya uchun sharafli tarzda hal qilish mumkin. ... Demokratik markazlashtirish va mahalliy partiya tashkilotlari uchun avtonomiya tamoyili, bu aniq bir harakat birligini buzmaguncha, tanqid qilishning umumiy va toʻliq erkinligini nazarda tutadi; u partiya tomonidan qaror qabul qilingan harakat birligini buzadigan yoki qiyinlashtiradigan har qanday tanqidni istisno qiladi.<ref>{{cite book |last=Lenin |first=V. I. |author-link=Vladimir Lenin |orig-date=1905 |chapter=Freedom to Criticise and Unity of Action |title=Lenin's Collected Works |publisher=[[Progress Publishers]] |date=1965 |location=Moscow |volume=10 |pages=442–443 |url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1906/may/20c.htm |via=[[Marxists Internet Archive]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124192311/https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1906/may/20c.htm |archive-date=24 January 2021 |access-date=30 November 2011}}</ref>}}

==== Proletar inqilobi ====
[[Oktyabr inqilobi|Oktyabr inqilobidan]] oldin, moʻtadil siyosiy islohotlarni — jumladan, qulay paytda [[Davlat dumasi|Dumaga]] saylangan [[Bolsheviklar|bolsheviklarni]] — qoʻllab-quvvatlaganiga qaramay, Lenin [[Kapitalizm|kapitalizmni]] faqat [[proletar inqilobi]] bilan agʻdarish mumkinligini, ichkaridan ([[fabianizm]]) va tashqaridan ([[sotsial-demokratiya]]) bosqichma-bosqich islohotlar bilan emasligini aytdi; bunday islohotlar muvaffaqiyatsiz boʻladi, chunki burjuaziyaning [[ishlab chiqarish vositalari]] ustidan nazorati Rossiyadagi siyosiy hokimiyatning xarakterini belgilab beradi.<ref>{{cite book |last=Lenin |first=V. I. |date=1965 |chapter=[[The State and Revolution]] |title=Lenin's Collected Works |publisher=[[Progress Publishers]] |location=Moscow |pages=381–492 |access-date=30 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203042734/http://marxists.org/archive/lenin/works/1917/staterev/index.htm |archive-date=3 December 2011 |author-link=Vladimir Lenin |orig-date=1917 |volume=25 |url=http://marxists.org/archive/lenin/works/1917/staterev/index.htm |via=[[Marxists Internet Archive]]}}</ref> "Proletariat va dehqonlarning demokratik diktaturasi uchun" shiorida mujassamlanganidek, rivojlanmagan Rossiyadagi proletar inqilobi shaharlarda hokimiyatni muvaffaqiyatli qoʻlga olish uchun birlashgan proletariatni (dehqonlar va sanoat ishchilari) talab qilardi. Bundan tashqari, dehqonlarning aksariyatining [[oʻrta sinf]] intilishlari tufayli [[Lev Trotskiy]] inqilobning proletar rahbarligi haqiqatan ham sotsialistik va demokratik ijtimoiy-iqtisodiy oʻzgarishni taʼminlashini aytdi.

=== Proletariat diktaturasi ===
[[Fayl:L'état_et_la_révolution.jpg|thumb|Leninning 1917-yildagi ''[[Davlat va inqilob]]'' kitobining 1970-yildagi fransuzcha nashri]]
[[Bolshevik Rossiya|Bolshevik Rossiyada]] [[bevosita demokratiya]] orqali boshqaruv [[Sovet (kengash)|sovetlar]] (ishchilarning saylangan kengashlari) tomonidan amalga oshirildi; Lenin buni [[Ortodoksal marksizm|ortodoksal marksizmda]] ilgari surilgan "proletariatning demokratik diktaturasi" deb atadi.<ref name="Isaac Deutscher 19542">{{cite book |last=Deutscher |first=Isaac |date=1954 |title=The Prophet Armed: Trotsky 1879–1921 |url=https://archive.org/details/prophetarmedtrot01deut |publisher=[[Oxford University Press]] |author-link=Isaac Deutscher}}</ref> Sovetlar fabrikalar va kasaba uyushmalaridan vakillik qoʻmitalaridan iborat boʻlib, ishchilar sinfi va dehqonlar tomonidan va ular uchun proletar hukumatini oʻrnatish maqsadida kapitalistik ijtimoiy sinfni chiqarib tashladi. Bolshevik Rossiyada kapitalistik ijtimoiy sinfning siyosiy huquqdan mahrum etilishi haqida Lenin shunday dedi: "Ekspluatatorlarni saylov huquqidan mahrum etish sof rus masalasidir, umuman proletariat diktaturasi masalasi emas. ... Qaysi mamlakatlarda ... ekspluatatorlar uchun demokratiya u yoki bu shaklda cheklanadi ... bu u yoki bu kapitalizmning oʻziga xos milliy xususiyatlari masalasidir."<ref name="Leninism, p. 265" /> ''[[Davlat va inqilob]]''ning (1917) beshinchi bobida Lenin proletariat diktaturasini quyidagicha taʼriflaydi:
{{blockquote|ezuvchilarni yanchish maqsadida ezilganlar avangardini hukmron sinf sifatida tashkil etish. ... Demokratiyaning ulkan kengayishi, bu birinchi marta kambagʻallar uchun demokratiya, xalq uchun demokratiya boʻladi, boylar uchun emas ... va kuch bilan bostirish, yaʼni demokratiyadan chiqarib tashlash, ezuvchilar va xalq ezuvchilari uchun — bu kapitalizmdan kommunizmga "oʻtish" davrida demokratiya boshidan kechiradigan oʻzgarishdir.<ref>{{cite book |last=Hill |first=Christopher |author-link=Christopher Hill (historian) |url=https://archive.org/details/leninrussianrevolution |title=Lenin and the Russian Revolution |date=1993 |publisher=[[Penguin Books]] |location=London |pages=85–86}}</ref>|title=|source=}}
Kapitalistik ijtimoiy sinfning demokratiyadan mahrum etilishi haqida Lenin shunday dedi: "Xalqning katta koʻpchiligi uchun demokratiya va kuch bilan bostirish, yaʼni demokratiyadan chiqarib tashlash, xalq [[Mehnat ekspluatatsiyasi|ekspluatatorlari]] va ezuvchilari uchun — bu kapitalizmdan kommunizmga oʻtish davrida demokratiya boshidan kechiradigan oʻzgarishdir."<ref>''Collected Works'', vol. 25, pp. 461–462, {{cite book |year=1974 |title=Marx Engels Lenin on Scientific Socialism |publisher=Novosti Press Ajency Publishing House |access-date=18 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131161137/https://books.google.com/books?id=KmeHGAAACAAJ |archive-date=31 January 2020 |place=Moscow |url=https://books.google.com/books?id=KmeHGAAACAAJ |url-status=live}}</ref> Proletariat diktaturasi sovet [[Konstitutsionalizm|konstitutsionalizmi]] bilan amalga oshirildi — bu burjua demokratiyalarida amal qilgan kapital (xususiy mulkdagi ishlab chiqarish vositalari) diktaturasiga qarama-qarshi boshqaruv shakli edi. Sovet konstitutsionalizmi sharoitida leninistik avangard partiya hokimiyat uchun saylovda raqobatlashayotgan koʻplab siyosiy partiyalardan biri boʻlardi.<ref name="Modern Thought Third Edition 1999 pp. 476" /><ref name="Isaac Deutscher 19542" /><ref name="Carr, Edward Hallett 1929">{{cite book |last=Carr |first=Edward Hallett |date=1979 |title=The Russian Revolution From Lenin to Stalin: 1917–1929 |url=https://archive.org/details/russianrevolutio0000carr_z1p2 |author-link=E. H. Carr}}</ref> Shunga qaramay, [[Rossiya fuqarolar urushi]] (1917–1924) va [[Oq armiya|Oq armiyalarning]] aksilinqilobiga koʻmaklashgan muxolif siyosiy partiyalarning bolsheviklarga qarshi terrori tufayli bolshevik hukumat boshqa barcha siyosiy partiyalarni taqiqladi, bu esa leninistik avangard partiyani Rossiyadagi yagona siyosiy partiya sifatida qoldirdi. Lenin bunday siyosiy bostirish falsafiy jihatdan proletariat diktaturasiga xos emasligini aytdi.<ref name="Moshe 1969">{{cite book |last=Lewin |first=Moshe |date=1969 |title=Lenin's Last Struggle |author-link=Moshe Lewin}}</ref><ref name="Carr, Edward Hallett 1929" /><ref name="Deutscher 1959">{{cite book |last=Deutscher |year=1959 |first=Isaac |title=Trotsky: The Prophet Unarmed (1921-1929) |publisher=[[Oxford University Press]] |author-link=Isaac Deutscher |url=https://archive.org/details/prophetunarmedtr0000unse_c1b0 |url-access=registration}}</ref>

=== Iqtisodiyot ===
Bolshevik hukumat sanoatni milliylashtirdi va milliy iqtisodiyotni samarali muvofiqlashtirish hamda rus milliy sanoatlarining bir-biriga qarshi raqobatlashishini oldini olish uchun tashqi savdo monopoliyasini oʻrnatdi. Shahar va qishloq aholisini oziq-ovqat bilan taʼminlash uchun Lenin [[Rossiya fuqarolar urushi|Rossiya fuqarolar urushini]] olib borishning zaruriy sharti — yetarli oziq-ovqat va qurol-yarogʻ taʼminoti sifatida [[Harbiy kommunizm|harbiy kommunizmni]] (1918–1921) joriy etdi.<ref name="Carr, Edward Hallett 1929" /> 1921-yil martda [[Yangi iqtisodiy siyosat]] (YaIS, 1921–1929) cheklangan mahalliy kapitalizmga (xususiy savdo va ichki erkin savdo) ruxsat berdi va don rekvizitsiyasini davlat banklari boshqaradigan qishloq xoʻjaligi soligʻi bilan almashtirdi. YaIS dehqonlarning oziq-ovqat tanqisligi tartibsizliklarini hal qilish uchun moʻljallangan boʻlib, cheklangan xususiy tadbirkorlikka ruxsat berdi; [[foyda motivi]] dehqonlarni shahar va qishloqni boqish uchun zarur ekinlarni yetishtirishga undadi; hamda [[Aksilinqilob|aksilinqilobiy]] fuqarolar urushida koʻplab ishchilarni yoʻqotgan shahar ishchilar sinfini iqtisodiy jihatdan qayta tiklash uchun edi.<ref>{{cite book |date=1983 |title=Dictionary of Historical Terms |publisher=Peter Bedrick Books |location=New York |pages=205 |editor-last=Cook |editor-first=Chris}}</ref><ref>{{cite book |last=Lenin |first=V. I. |date=1965 |chapter=The New Economic Policy and the Tasks of the Political Education Departments. Report to the Second All-Russia Congress of Political Education Departments |title=Lenin's Collected Works |edition=2nd English |publisher=[[Progress Publishers]] |location=Moscow |pages=60–79 |access-date=2 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203082619/http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1921/oct/17.htm |archive-date=3 December 2011 |author-link=Vladimir Lenin |orig-date=17 October 1921 |volume=33 |url=http://marxists.org/archive/lenin/works/1921/oct/17.htm |via=[[Marxists Internet Archive]]}}</ref> Soʻngra iqtisodiyotning YaIS doirasidagi milliylashtirilishi Rossiya sanoatlashuviga koʻmaklashar, ishchilar sinfini siyosiy jihatdan mustahkamlar va barcha ruslar uchun turmush darajasini oshirardi. Lenin yangi sotsialistik davlatlarning paydo boʻlishi rus sotsializmini oʻrnatishda Rossiya iqtisodiyotini mustahkamlash uchun zarur ekanini aytdi. Leninning ijtimoiy-iqtisodiy nuqtai nazari [[1918–1919-yillardagi Germaniya inqilobi]], [[Biennio Rosso|Italiya qoʻzgʻoloni]] va 1920-yildagi umumiy ish tashlashlar, hamda Buyuk Britaniya, Fransiya va AQShdagi ishchilarning ish haqi tartibsizliklari bilan qoʻllab-quvvatlandi.

=== Milliy oʻz taqdirini oʻzi belgilash ===
Ezilgan xalqlar orasidagi [[Millatchilik|millatchilikni]] tan olib va qabul qilib, Lenin ularning milliy [[oʻz taqdirini oʻzi belgilash]] huquqini yoqladi va shu sababli rus shovinizmiga qarshi chiqdi, chunki bunday [[etnotsentrizm]] agʻdarilgan Rossiya imperiyasining (1721–1917) har bir hududida proletariat diktaturasini oʻrnatishga madaniy toʻsiq edi.<ref>{{cite book |last=Lenin |first=V. I. |date=1972 |chapter=The Right of Nations to Self-Determination |title=Lenin's Collected Works |publisher=[[Progress Publishers]] |location=Moscow |pages=393–454 |access-date=30 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613045734/https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1914/self-det/index.htm |archive-date=13 June 2021 |author-link=Vladimir Lenin |orig-date=1914 |volume=20 |url=http://marxists.org/archive/lenin/works/1914/self-det/index.htm |via=[[Marxists Internet Archive]]}}</ref><ref>{{cite book |date=1984 |title=The State in Socialist Society |edition=2nd |publisher=[[St. Antony's College]] |location=Oxford |pages=189 |editor-last=Harding |editor-first=Neil}}</ref> ''[[Millatlarning oʻz taqdirini oʻzi belgilash huquqi]]''da (1914) Lenin shunday dedi:
{{blockquote|Biz ezuvchi millatning imtiyozlari va zoʻravonligiga qarshi kurashamiz, ezilgan millat tomonidagi imtiyozlarga intilishni esa hech qanday tarzda maʼqullamaymiz. ... Har qanday ezilgan millatning burjua millatchiligi ezishga qarshi qaratilgan umumdemokratik mazmunga ega va biz aynan shu mazmunni shartsiz qoʻllab-quvvatlaymiz. Ayni paytda, biz uni milliy mustasnolikka moyillikdan qatʼiy ravishda farqlaymiz. ... Boshqa millatlarni ezadigan millat erkin boʻla oladimi? Yoʻq, boʻla olmaydi.<ref>{{cite book |last=Lenin |first=V. I. |author-link=Vladimir Lenin |orig-date=1914 |chapter=The Right of Nations to Self-determination, Chapter 4: 4. "Practicality" in The National Question |title=Lenin's Collected Works |publisher=[[Progress Publishers]] |date=1972 |location=Moscow |volume=20 |pages=393–454 |url=http://marxists.org/archive/lenin/works/1914/self-det/index.htm |via=[[Marxists Internet Archive]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613045734/https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1914/self-det/index.htm |archive-date=13 June 2021 |access-date=30 November 2011}}</ref>|title=|source=}}
[[Roza Lyuksemburg|Roza Lyuksemburgga]] qarshi bu polemikada Lenin milliy ozodlik boʻyicha oʻz pozitsiyasini ham himoya qildi va Rossiya milliy davlatlar shakllanishini taqozo etadigan burjua-demokratik bosqichdan oʻtayotganini taʼkidladi.<ref>{{cite book |last=Jones |first=R. J. Barry |date=11 September 2002 |title=Routledge Encyclopedia of International Political Economy |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-92739-3 |access-date=11 January 2026 |page=919 |url=https://books.google.com/books?id=ouZJAgAAQBAJ&pg=PA919}}</ref>

Marksizm va bolshevizmning [[Sotsialistik internatsionalizm|sotsialistik internatsionalizmi]] [[Sinfiy kurash|sinfiy kurashga]] va xalqning millatchilik, [[etnotsentrizm]] va dindan — progressiv [[Sinfiy ong|sinfiy ongga]] [[Ziyolilik|intellektual]] toʻsiqlardan — yuksalishiga asoslanadi; bular kapitalistik hukmron sinf ishchilar sinflari va dehqon sinflarini siyosiy jihatdan boʻlish uchun manipulyatsiya qiladigan [[Madaniy gegemoniya|madaniy ''status quo''dir]]. Sotsializmni oʻrnatishdagi bu toʻsiqni yengish uchun Lenin millatchilikni xalqning oʻz taqdirini oʻzi belgilash huquqi va ajralish huquqi sifatida tan olish tabiiy ravishda sotsialistik davlatlarga [[federatsiya]] tuzish uchun millatchilikning siyosiy cheklovlaridan yuksalishga imkon berishini aytdi.<ref name="Moshe 1969" /> ''Millatlar masalasi yoki "avtonomlashtirish"''da (1923) Lenin shunday dedi:
{{blockquote|Proletar sinfiy birdamligining rivojlanishi va mustahkamlanishiga milliy adolatsizlikchalik hech narsa toʻsqinlik qilmaydi; "haqoratlangan" millatlar tenglik tuygʻusiga, va bu tenglikning buzilishiga, garchi befarqlik yoki hazil orqali boʻlsa-da — proletar oʻrtoqlari tomonidan oʻsha tenglikning buzilishiga boshqa hech narsaga boʻlmagandek sezgir boʻladilar.<ref>Lenin, V. I. (1923). [http://marxists.org/archive/lenin/works/1922/dec/testamnt/index.htm "The Question of Nationalities or 'Autonomisation{{'"}}]. In {{"'}}Last Testament' Letters to the Congress", from Lenin ''Collected Works,'' Volume 36, pp. 593–611. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203055614/http://marxists.org/archive/lenin/works/1922/dec/testamnt/index.htm |date=3 December 2011}}. Retrieved 30 November 2011.</ref>|title=|source=}}

=== Sotsialistik madaniyat ===
Leninistik avangard partiyaning vazifasi ishchilar va dehqonlarni siyosiy jihatdan tarbiyalab, [[Madaniy gegemoniya|madaniy ''status quo''ni]] tashkil qiladigan din va millatchilikning ijtimoiy [[Yolgʻon ong|yolgʻon ongini]] tarqatib yuborish edi; bu ''status quo''ni burjuaziya dehqonlar va ishchilarni iqtisodiy [[Mehnat ekspluatatsiyasi|ekspluatatsiya]] qilishni osonlashtirish uchun proletariatga oʻrgatadi. Lenin taʼsirida [[Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi Markaziy Qoʻmitasi|Bolsheviklar partiyasi Markaziy Qoʻmitasi]] sotsialistik ishchilar madaniyatining rivojlanishi "yuqoridan boʻgʻilmasligi" kerakligini bildirdi va milliy madaniyat ustidan ''[[Proletkult]]''ning (1917–1925) tashkiliy nazoratiga qarshi chiqdi.<ref>Central Committee, "On Proletcult Organisations", ''Pravda'' No. 270, 1 December 1920.</ref>

== Leninizm 1924-yildan keyin ==

=== Stalinizm va marksizm–leninizm ===
{{main|Stalinizm|Marksizm–leninizm}}
[[Oktyabr inqilobi|Inqilobdan]] keyingi Rossiyada [[Stalinizm|stalincha]] marksizm–leninizm talqini ([[bir mamlakatda sotsializm]]) va [[trotskizm]] ([[Doimiy inqilob|doimiy jahon inqilobi]]) leninizmdan qonuniy gʻoyaviy kelib chiqishini daʼvo qilgan [[Kommunizm|kommunizmning]] asosiy falsafalari edi; shu tariqa, [[Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi|Kommunistik partiya]] ichida har bir gʻoyaviy guruh qarama-qarshi guruhning [[Qonuniylik (siyosat)|siyosiy qonuniyligini]] rad etdi.<ref>''Chambers Dictionary of World History'' (2000) p. 837.</ref> Vafotidan biroz oldin Lenin Stalinning Kommunistik partiya va sovet hukumati byurokratiyasidagi nomutanosib siyosiy taʼsiriga qarshi turdi; bu qisman uning [[Gruziya]] aholisiga qarshi sodir etgan suiisteʼmollari, qisman esa avtokrat Stalinning [[Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi Bosh kotibi|Kommunistik partiya Bosh kotibi]] lavozimiga nomutanosib maʼmuriy hokimiyat toʻplagani tufayli edi.<ref name="Moshe 1969" /><ref name="Carr, Edward Hallett 1979">{{cite book |last=Carr |first=Edward Hallett |date=1979 |title=The Russian Revolution From Lenin to Stalin: 1917–1929 |url=https://archive.org/details/russianrevolutio0000carr_z1p2 |author-link=Edward Hallett Carr}}</ref>{{page needed|date=June 2024}}

Stalinga qarshi qarshi harakat Leninning agʻdarilgan [[Podsholik|podsho imperiyasining]] milliy va etnik guruhlari uchun [[oʻz taqdirini oʻzi belgilash]] huquqini yoqlashi bilan mos keldi.<ref name="Carr, Edward Hallett 1979" /> Lenin partiyani ogohlantirib, Stalin "qoʻlida cheksiz hokimiyatni toʻplaganini va men u doimo bu hokimiyatni yetarlicha ehtiyotkorlik bilan ishlata olishiga ishonchim komil emas" deganini aytdi va Stalinni Kommunistik partiya Bosh kotibi lavozimidan olib tashlash uchun [[Lev Trotskiy]] bilan guruh tuzdi.<ref name="Deutscher 1959" /><ref>{{cite book |last=Lenin |first=V. I. |date=1965 |chapter='Last Testament' Letters to the Congress |title=Lenin's Collected Works |publisher=[[Progress Publishers]] |location=Moscow |pages=593–611 |access-date=30 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111204093454/http://marxists.org/archive/lenin/works/1922/dec/testamnt/congress.htm |archive-date=4 December 2011 |author-link=Vladimir Lenin |orig-date=1923–1924 |chapter-url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1922/dec/testamnt/congress.htm |volume=36 |via=[[Marxists Internet Archive]]}}</ref>

Shu maqsadda Kommunistik partiya siyosatiga byurokratik taʼsirni kamaytirish uchun partiya lavozimlarining maʼmuriy vakolatlarini qisqartirish boʻyicha takliflar berildi. Lenin Trotskiyga bunday masalalarda (masalan, byurokratiyaga qarshi ishchilar va dehqonlar inspektsiyasini zaiflashtirishda) Stalinning soʻnggi byurokratik moyilligini taʼkidlashni maslahat berdi va Stalinni Bosh kotib lavozimidan olib tashlashni asoslab berdi. "Har qanday chirigan murosadan" voz kechish maslahatiga qaramay, u Leninning maslahatiga quloq solmadi va Bosh kotib Stalin Kommunistik partiya va sovet hukumati byurokratiyasi ustidan hokimiyatni saqlab qoldi.<ref name="Deutscher 1959" />

=== Trotskizm ===
[[Fayl:Bundesarchiv_Bild_183-R15068,_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|thumb|[[Lev Trotskiy]] bolsheviklarning guruhiy siyosatida Stalinga yutqazgandan keyin Rossiyadan surgun qilingan.]]
1922-yilda Lenin partiyaning oʻsib borayotgan [[Nomenklatura|byurokratlashuviga]] va [[Iosif Stalin|Iosif Stalinning]] taʼsiriga qarshi [[Lev Trotskiy]] bilan ittifoq tuzdi.<ref>{{cite book |date=4 February 2014 |title=The Soviet Union 1917-1991 |language=en |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-317-90179-2 |page=59 |last1=Mccauley |first1=Martin |url=https://books.google.com/books?id=7cbKAgAAQBAJ&dq=the+soviet+union+1917+1991+lenin+trotsky+bloc+1922&pg=PA59}}</ref><ref>{{cite book |date=2003 |title=The Prophet Unarmed: Trotsky 1921-1929 |language=en |publisher=[[Verso Books]] |isbn=978-1-85984-446-5 |page=63 |last1=Deutscher |first1=Isaac |author1-link=Isaac Deutscher |url=https://books.google.com/books?id=mgubj5z1XUcC&dq=lenin+trotsky+bloc+1922+stalin&pg=PA63}}</ref><ref>{{cite book |date=18 May 2015 |title=The Soviet Colossus: History and Aftermath |language=en |publisher=[[M. E. Sharpe]] |isbn=978-0-7656-2845-9 |page=166 |last1=Kort |first1=Michael G. |url=https://books.google.com/books?id=BHaWGEZA5zMC}}</ref><ref>{{cite book |date=1996 |title=Trotsky: The Eternal Revolutionary |language=en |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-00-255272-1 |page=242 |last1=Volkogonov |first1=Dmitriĭ Antonovich |url=https://books.google.com/books?id=FdqOQgAACAAJ}}</ref><ref>{{cite book |title="To L. D. Trotsky", 13 December 1922 |last1=Lenin |first1=V. I. |author1-link=Vladimir Lenin |url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1922/dec/21.htm |via=[[Marxists Internet Archive]]}}</ref> Trotskiy bolsheviklar partiyasiga aʼzo boʻlganidan keyin Lenin "trotskizm" tushunchasini hech qachon tilga olmagan, biroq bu atama Stalin va troyka tomonidan Trotskiyning qarashlarini guruhbozlik va leninistik fikrga zid sifatida koʻrsatish uchun ishlatilgan.<ref>{{cite book |date=2021 |title=Was There an Alternative? Trotskyism: a Look Back Through the Years |language=en |publisher=[[Mehring Books]] |pages=281 |isbn=978-1-893638-97-6 |last1=Rogovin |first1=Vadim Zakharovich}}</ref>

Lenin vafotidan keyin (1924-yil 21-yanvar) Trotskiy gʻoyaviy jihatdan Stalinning taʼsiriga qarshi kurashdi; Stalin Rossiya Kommunistik partiyasi ichida hukmron bloklar tuzdi (avval [[Grigoriy Zinovyev]] va [[Lev Kamenev]] bilan, soʻngra [[Nikolay Buxarin]] bilan, keyin esa yakka oʻzi) va shu tariqa 1924-yildan boshlab sovet hukumati siyosatini belgiladi. Hukmron bloklar Stalin raqiblariga partiya ichida muxolifat guruhi sifatida tashkillanish huquqini doimo rad etdi — shu sababli, Kommunistik partiya ichida [[demokratik markazlashtirish]] va [[Soʻz erkinligi|soʻz erkinligini]] tiklash Trotskiyning [[Soʻl muxolifat|Soʻl muxolifati]] va keyinchalik [[Birlashgan muxolifat (Sovet Ittifoqi)|Birlashgan muxolifatining]] asosiy dalillari edi.<ref name="Deutscher 1959" /><ref>{{cite web |last=Trotsky |first=Leon |author-link=Leon Trotsky |date=1927 |title=Platform of the Joint Opposition |url=http://www.marxists.org/archive/trotsky/1927/opposition/index.htm |via=[[Marxists Internet Archive]] |access-date=28 November 2011 |archive-date=3 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203222432/http://www.marxists.org/archive/trotsky/1927/opposition/index.htm |url-status=live}}</ref>

Hukumat siyosatini joriy etishda Stalin [[bir mamlakatda sotsializm]] taʼlimotini (1925-yilda qabul qilingan) targʻib qildi;<ref name=":0">{{cite web |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft009nb0bb&chunk.id=d0e2411&toc.depth=1&toc.id=d0e2185&brand=ucpress |title=When the Soviet Union Entered World Politics |publisher=UC Press E-Books Collection |access-date=17 December 2019 |archive-date=14 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200214172318/https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft009nb0bb&chunk.id=d0e2411&toc.depth=1&toc.id=d0e2185&brand=ucpress |url-status=live}}</ref> bunga koʻra Sovet Ittifoqi Rossiyaning iqtisodiy poydevorida [[Sotsializm|sotsializmni]] oʻrnatardi (va boshqa joylardagi sotsialistik inqiloblarni qoʻllab-quvvatlardi).<ref>{{cite web |url=http://soviethistory.msu.edu/1924-2/industrialization-debate/industrialization-debate-texts/socialism-in-one-country-versus-permanent-revolution/ |title=Socialism in One Country versus Permanent Revolution |website=Seventeen Moments in Soviet History |date=27 August 2015 |access-date=17 December 2019 |archive-date=1 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201025252/http://soviethistory.msu.edu/1924-2/industrialization-debate/industrialization-debate-texts/socialism-in-one-country-versus-permanent-revolution/ |url-status=live}}</ref> Jurnalist [[Roy U. Hovard]] bilan 1936-yilgi suhbatda Stalin [[Jahon inqilobi|jahon inqilobini]] rad etishini bildirdi va "Bizda hech qachon bunday rejalar va niyatlar boʻlmagan" hamda "Inqilobni eksport qilish bemaʼnilikdir" dedi.<ref>{{cite book |date=1950 |title=Speeches Delivered at the Fifth Session of the General Assembly of the United Nations, September-October, 1950 |language=en |publisher=Information Bulletin of the Embassy of the Union of Soviet Socialist Republics |page=76 |last1=Vyshinsky |first1=Andrey Yanuaryevich |url=https://books.google.com/books?id=1VM1AQAAIAAJ&dq=Stalin+we+ever+had+such+plans+and+intentions&pg=PA76}}</ref><ref>{{cite book |date=1998 |title=Autopsy for an Empire: The Seven Leaders who Built the Soviet Regime |language=en |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0-684-83420-7 |page=125 |last1=Volkogonov |first1=Dmitriĭ Antonovich |url=https://books.google.com/books?id=S5XlHA_75YwC&dq=Stalin+we+ever+had+such+plans+and+intentions&pg=PA125}}</ref><ref>{{cite book |date=2017 |title=Stalin |publisher=Allen Lane |location=London |isbn=978-0-7139-9945-7 |page=125 |last1=Kotkin |first1=Stephen |volume=II, Waiting for Hitler, 1928-1941 |url=https://archive.org/details/stalinvoliiwaiti0000kotk/page/287/mode/1up}}</ref>

Aksincha, Trotskiy bir mamlakatda sotsializm Sovet Ittifoqining sanoat rivojlanishini iqtisodiy jihatdan cheklab qoʻyishini va shu sababli rivojlangan dunyodagi yangi sotsialistik mamlakatlardan yordam talab qilishini — bu sovet demokratiyasini saqlab qolish uchun zarurligini, 1924-yilda esa Oq armiya aksilinqilobining [[Rossiya fuqarolar urushi]] tufayli ancha zaiflashganini taʼkidladi. Trotskiyning [[doimiy inqilob]] nazariyasi rivojlanmagan mamlakatlardagi sotsialistik inqiloblar [[Feodalizm|feodal]] rejimlarni yanada qulatishini va rivojlanish hamda boshqaruvning kapitalistik bosqichidan oʻtmaydigan sotsialistik demokratiyalarni oʻrnatishini taklif qildi. Demak, inqilobiy ishchilar kapitalistik siyosiy partiyalar bilan emas, dehqon siyosiy tashkilotlari bilan siyosiy ittifoq tuzishlari kerak edi. Aksincha, Stalin va uning ittifoqchilari kommunistlar juda kam boʻlgan joyda inqilobni amalga oshirish uchun kapitalistik siyosiy partiyalar bilan ittifoq muhim ekanini taklif qildilar.<ref name=":0" /> Bu stalincha amaliyot, ayniqsa, [[Shimoliy yurish|Shimoliy yurishda]] muvaffaqiyatsiz boʻldi, bu esa [[oʻng qanot]] [[Gomindan|Gomindanning]] [[Xitoy Kommunistik partiyasi|Xitoy Kommunistik partiyasini]] qirgʻin qilishiga olib keldi. Muvaffaqiyatsizlikka qaramay, Stalinning aralash-mafkurali siyosiy ittifoqlar siyosati baribir [[Kommunistik Internatsional|Komintern]] siyosatiga aylandi.

1929-yilda Rossiyadan surgun qilingunga qadar Trotskiy [[Ishchilar muxolifati]], dekabristlar va (keyinchalik) zinovyevchilar aʼzolari bilan birga Soʻl muxolifatni (va keyingi Birlashgan muxolifatni) rivojlantirdi va boshqardi.<ref name="Deutscher 1959" /> Trotskizm Soʻl muxolifat siyosatida ustunlik qildi; u [[Sovet demokratiyasi|sovet demokratiyasini]] tiklashni, Kommunistik partiyada demokratik markazlashtirishni kengaytirishni, milliy sanoatlashtirishni, xalqaro [[Doimiy inqilob|doimiy inqilobni]] va sotsialistik internatsionalizmni talab qildi. Tarixchi [[Sheila Fitspatrik|Sheila Fitspatrikning]] fikricha, ilmiy konsensus shu ediki, Stalin [[sanoatlashtirish]] va [[kollektivlashtirish]] kabi masalalarda Soʻl muxolifatning pozitsiyasini oʻzlashtirib oldi.<ref>{{cite journal|last1=Fitzpatrick|first1=Sheila|author1-link=Shiela Fitzpatrick|title=The Old Man|journal=London Review of Books|date=22 April 2010|volume=32|issue=8|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v32/n08/sheila-fitzpatrick/the-old-man|language=en|issn=0260-9592}}</ref>

Trotskistik talablar Stalinning Kommunistik partiyadagi siyosiy hukmronligiga qarshi turdi; bu hukmronlik rasman "[[Shaxsga sigʻinish|Leninga sigʻinish]]" bilan tavsiflanardi, doimiy inqilobni rad etardi va [[bir mamlakatda sotsializm]] taʼlimotini yoqlardi. Stalincha iqtisodiy siyosat qishloqdagi [[Kulak|kulakning]] kapitalistik manfaatlarini tinchitish bilan ularni ijtimoiy sinf sifatida yoʻq qilish oʻrtasida ikkilanib turardi. Dastlab stalinchilar Rossiyaning milliy sanoatlashtirilishini ham rad etdilar, biroq keyinroq buni baʼzan shafqatsizlik bilan toʻliq amalga oshirdilar. Har ikki holatda ham Soʻl muxolifat Stalinning boy kulak ijtimoiy sinfiga nisbatan siyosatining regressiv tabiatini va majburiy sanoatlashtirishning shafqatsizligini qoraladi. Trotskiy stalincha ikkilanishni hukmron byurokratiyaning nodemokratik tabiatining alomati deb taʼrifladi.<ref>{{cite book |last=Trotsky |first=L. D. |date=1938 |title=[[The Revolution Betrayed]] |author-link=Leon Trotsky}}</ref>

1920- va 1930-yillarda Stalin tuhmat, [[antisemitizm]], [[senzura]], partiyadan chiqarish, surgun (ichki va tashqi) va qamoq orqali Rossiyada Trotskiy va trotskistlarning siyosiy taʼsirini yengdi. Trotskiyga qarshi kampaniya [[Moskva sud jarayonlari|Moskva sud jarayonlarining]] (1936–1938) qatllari (rasmiy va norasmiy) bilan avjiga chiqdi; bu jarayonlar Inqilobni boshqargan [[Eski bolsheviklar|eski bolsheviklarning]] [[Katta tozalash|Katta tozalashining]] bir qismi edi.<ref name="Deutscher 1959" /><ref>{{cite book |last=Rogovin |first=Vadim Z. |date=2009 |title=Stalin's Terror of 1937–1938: Political Genocide in the USSR |url=https://archive.org/details/stalinsterrorof10000rogo |author-link=Vadim Rogovin |translator-first=Frederick S. |translator-last=Choate}}</ref>

== Tanqid ==
Leninizm iqtisodiyotining tanqidi siyosiy soʻl va oʻng tomonlardan keng koʻlamli boʻlgan.

=== XX asr tanqidi ===
[[Jon Meynard Keyns]] 1931-yilda yozgan ishontirish haqidagi essesida leninizm haqida shunday yozgan:<blockquote>"Men rus kommunizmi bizning iqtisodiy muammolarimizga intellektual qiziqish yoki ilmiy qiymatga ega biron-bir hissa qoʻshganini ilgʻay olmayman. Men u biz xohlasak, XIX asr individualistik kapitalizmining emas, balki Britaniya burjua ideallarining barcha belgilarini saqlab qolgan jamiyatda teng yoki kattaroq muvaffaqiyat bilan qoʻllay olmaydigan biron-bir foydali iqtisodiy texnikani oʻz ichiga oladi yoki oʻz ichiga olishi mumkin deb oʻylamayman. Hech boʻlmaganda nazariy jihatdan, men Inqilob zaruriy vosita boʻladigan biron-bir iqtisodiy yaxshilanish bor deb ishonmayman. Aksincha, zoʻravon oʻzgarish usullari bilan biz hamma narsani yoʻqotamiz. Gʻarb sanoat sharoitlarida Qizil Inqilob taktikasi butun aholini qashshoqlik va oʻlim chuquriga tashlardi."<ref>{{Cite book |date=1931 |title=Essays In Persuasion (1931) |publisher=Macmillan and Co. Ltd. London |url=http://archive.org/details/dli.ernet.30390}}</ref></blockquote>2013-yilda intervyu bergan Noam Chomskiy leninizm natijasini quyidagicha izohladi:<blockquote>"U yetakchi boʻlganida koʻp vaqt sarflamadi, Trotskiy esa unga yordam berdi, stalinizmning asosiy unsurlari bilan ancha repressiv rejimni joriy etishda. Ular juda tez xalq hokimiyatining koʻpchilik organlarini barbod qilishga kirishdilar. Bir kechada emas, lekin qisqa vaqt ichida ular asosan sovetlarni, fabrika kengashlarini barbod qila oldilar, mehnat kuchini mehnat armiyasiga aylantira oldilar. Aytgancha, dehqon inqilobiy kuchlari bunga juda qarshi edilar. Rossiya dehqonchiligida inqilobiy salohiyatni koʻrgan Marksdan farqli oʻlaroq, Lenin kabi shahar kommunistlari bunga keskin qarshi edilar."<ref>{{Cite web |title=Noam Chomsky on Revolutionary Violence, Communism and the American Left |url=https://chomsky.info/20130312/ |access-date=2025-10-27 |website=chomsky.info}}</ref></blockquote>

=== Soʻl qanot tanqidi ===
Marksizmning bir shakli sifatida inqilobiy leninizm [[Sotsializm|sotsializmning]] nodemokratik talqini sifatida tanqid qilingan. ''Rossiya inqilobidagi millatlar masalasi''da (1918) [[Roza Lyuksemburg]] bolsheviklarni [[Rossiya Taʼsis majlisi|Butunrossiya Taʼsis majlisini]] (1918-yil yanvar) bostirgani; [[feodal]] mulklarni dehqon jamoalariga [[Boʻlinish (siyosat)|boʻlib bergani]]; va Rossiyaning har bir milliy xalqining oʻz taqdirini oʻzi belgilash huquqini bergani uchun tanqid qildi. Bolsheviklarning strategik (geosiyosiy) xatolari [[Rossiya inqilobi]] uchun jiddiy xavf-xatarlarni, masalan, bolshevik Rossiya kabi katta mamlakatni boshqarish uchun vujudga keladigan [[Byurokratlashuv|byurokratlashuvni]] keltirib chiqarar edi.<ref>{{cite web |date=11 July 2006 |title=The Nationalities Question in the Russian Revolution (Rosa Luxemburg, 1918) |url=http://libcom.org/library/nationalities-question-in-the-russian-revolution-luxemburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019085619/http://libcom.org/library/nationalities-question-in-the-russian-revolution-luxemburg |archive-date=19 October 2018 |access-date=2 January 2010 |publisher=Libcom.org}}</ref> Marksistik falsafada [[soʻl kommunizm]] kommunistlar orasidagi soʻl qanot siyosiy nuqtai nazarlarining bir qatorini bildiradi. Soʻl kommunizm [[Bolsheviklar partiyasi|Bolsheviklar partiyasining]] inqilobiy avangard sifatidagi mafkurasini tanqid qiladi. Gʻoyaviy jihatdan soʻl kommunistlar oʻz nuqtai nazarlari va yondashuvlarini haqiqiy [[marksizm]] sifatida taqdim etadilar va shu tariqa [[Kommunistik Internatsional|Kommunistik Internatsionalning]] [[Kominternning 1-qurultoyi|birinchi]] (1919) va [[Kominternning 2-jahon qurultoyi|ikkinchi]] (1920) qurultoylaridagi leninizmga qaraganda [[Proletariat|proletariatga]] koʻproq yoʻnaltirilgan deb hisoblaydilar. Soʻl kommunizm tarafdorlari orasida [[Amadeo Bordiga]], [[Herman Gorter]], [[Pol Mattik]], [[Silviya Pankxorst]], [[Antoni Pannekuk]] va [[Otto Ryule]] bor.<ref>{{cite journal|last=Ojeili|first=Chamsy|date=2001|title=The 'Advance Without Authority': Post-modernism, Libertarian Socialism and Intellectuals|journal=[[Democracy & Nature]]|volume=7|issue=3|pages=391–413|doi=10.1080/10855660120092294}}</ref>

Tarixan, [[Niderland-german kommunistik soʻli]] Lenin va leninizmga eng tanqidiy munosabatda boʻlgan,<ref>{{cite web |title=Herman Gorter, Open Letter to Comrade Lenin, 1920 |url=https://www.marxistsfr.org/archive/gorter/1920/open-letter/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202053038/https://www.marxistsfr.org/archive/gorter/1920/open-letter/index.htm |archive-date=2 December 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Pannekoek |first=Anton |author-link=Antonie Pannekoek |date=1938 |title=Lenin As Philosopher |url=https://www.marxists.org/archive/pannekoe/1938/lenin/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026235546/https://www.marxists.org/archive/pannekoe/1938/lenin/ |archive-date=26 October 2017 |via=[[Marxists Internet Archive]]}}.</ref><ref>{{cite magazine |last=Rühle |first=Otto |author-link=Otto Rühle |date=1939 |title=The Struggle Against Fascism: Begins with the Struggle Against Bolshevism |url=https://www.marxists.org/archive/ruhle/1939/ruhle01.htm |magazine=[[Living Marxism]] |volume=4 |issue=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831083917/https://www.marxists.org/archive/ruhle/1939/ruhle01.htm |archive-date=31 August 2017 |via=[[Marxists Internet Archive]]}}</ref> biroq [[Italiya kommunistik soʻli]] leninistik boʻlib qoldi. Bordiga shunday degan: "Opportunizm va 'ogʻishlik'ni (Lenin: ''[[Nima qilmoq kerak?]]'') yoʻq qilishning bu butun ishi bugun partiya faoliyatining asosidir. Partiya inqilobiy reflyuks va opportunist nazariyalarning koʻpayishi davrlarida bu ishda inqilobiy anʼana va tajribalarga amal qiladi; bu nazariyalarning shafqatsiz va qatʼiy raqiblari Marks, Engels, Lenin va Italiya Soʻli boʻlgan."<ref>{{cite web |last=Bordiga |first=Amadeo |author-link=Amadeo Bordiga |date=1951 |title=Fundamental Theses of the Party |url=https://www.marxists.org/archive/bordiga/works/1951/fundamental-theses.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202153010/https://www.marxists.org/archive/bordiga/works/1951/fundamental-theses.htm |archive-date=2 December 2017 |via=[[Marxists Internet Archive]]}}</ref> ''Lenin afsonasi''da (1935) Pol Mattik niderland-german soʻlchilari boshlagan [[Kengash kommunizmi|kengash kommunisti]] anʼanasi ham leninizmga tanqidiy ekanini aytdi.<ref>{{cite magazine |last=Mattick |first=Paul |author-link=Paul Mattick |date=1935 |title=The Lenin Legend |url=https://www.marxists.org/archive/mattick-paul/1935/lenin-legend.htm |magazine=[[International Council Correspondence]] |volume=2 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026235543/https://www.marxists.org/archive/mattick-paul/1935/lenin-legend.htm |archive-date=26 October 2017 |via=[[Marxists Internet Archive]]}}</ref> Zamonaviy soʻl-kommunist tashkilotlari, masalan, Internatsionalist Kommunistik Tendentsiya va [[Xalqaro Kommunistik Oqim]], Leninni muhim va taʼsirli nazariyotchi deb hisoblaydilar, biroq leninizmni [[proletar inqilobi]] uchun siyosiy praksis sifatida tanqid qilishda davom etadilar.<ref>{{cite web |date=6 October 2017 |title=The Significance of the Russian Revolution for Today |url=http://www.leftcom.org/en/articles/2017-10-06/the-significance-of-the-russian-revolution-for-today |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202052726/http://www.leftcom.org/en/articles/2017-10-06/the-significance-of-the-russian-revolution-for-today |archive-date=2 December 2017}}</ref><ref>{{cite web |date=21 January 2015 |title=Lenin's Legacy |url=http://www.leftcom.org/en/articles/2015-01-21/lenin-s-legacy |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202054538/http://www.leftcom.org/en/articles/2015-01-21/lenin-s-legacy |archive-date=2 December 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=Have we become 'Leninists'? – part 1 |url=http://en.internationalism.org/ir/96/leninists |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202052958/http://en.internationalism.org/ir/96/leninists |archive-date=2 December 2017}}</ref>

Shunga qaramay, [[Xalqaro Kommunistik partiya|Xalqaro Kommunistik partiyaning]] [[Bordigizm|bordigizmi]] Bordiganing qatʼiy leninizmiga rioya qiladi. Niderland-german soʻli bilan gʻoyaviy jihatdan mos boʻlgan zamonaviy [[kommunizatsiya]] mafkurachilari orasida nazariyotchi [[Jill Dauve]] leninizmni "[[Kautskizm|kautskizmning]] yon mahsuli" deb tanqid qildi.<ref>{{cite web |last=Dauvé |first=Gilles |author-link=Gilles Dauvé |date=1977 |title=The Renegade Kautsky and his Disciple Lenin |url=https://libcom.org/files/Gilles%20Dauv%C3%A9-%20The%20Renegade%20Kautsky%20and%20his%20Disciple%20Lenin.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113130846/https://libcom.org/files/Gilles%20Dauv%C3%A9-%20The%20Renegade%20Kautsky%20and%20his%20Disciple%20Lenin.pdf |archive-date=13 January 2017}}</ref> ''Sovet Ittifoqi sotsializmga qarshi''da (1986) [[Noam Chomskiy]] stalinizm leninizmning mantiqiy rivojlanishi boʻlgani va Leninning siyosatidan gʻoyaviy ogʻish emasligini aytdi; bu esa [[politsiya davlati]] bilan amalga oshirilgan [[Kollektivlashtirish|kollektivlashtirishga]] olib keldi.<ref>{{cite news |last=Miner |first=Steven Merritt |date=11 May 2003 |title=The Other Killing Machine |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2003/05/11/books/the-other-killing-machine.html?pagewanted=all&src=pm |url-status=live |access-date=19 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127120049/https://www.nytimes.com/2003/05/11/books/the-other-killing-machine.html?pagewanted=all&src=pm |archive-date=27 November 2018}}</ref><ref>{{cite web |last=Chomsky |first=Noam |author-link=Noam Chomsky |date=Spring–Summer 1986 |title=The Soviet Union Versus Socialism |url=http://www.chomsky.info/articles/1986----.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051230/http://www.chomsky.info/articles/1986----.htm |archive-date=24 September 2015 |access-date=8 October 2013 |publisher=Our Generation}}</ref> U yana, sotsializm tamoyillari nuqtai nazaridan, leninizm marksizmdan oʻng qanotga ogʻish boʻlganini taʼkidladi.<ref>{{YouTube|id=yQsceZ9skQI|title=Chomsky on Lenin, Trotsky, Socialism & the Soviet Union}}.</ref>

== Meros ==

=== Stalinizmga taʼsir borasidagi munozara ===
[[Richard Payps]] kabi baʼzi tarixchilar [[Stalinizm|stalinizmni]] leninizmning tabiiy oqibati deb hisoblaydilar va Stalin "Leninning ichki va tashqi siyosat dasturlarini sodiqlik bilan amalga oshirgan" deydilar.<ref>{{cite book |last=Pipes |first=Richard |title=Three Whys of the Russian Revolution |pages=83–84}}</ref> [[Robert Servis (tarixchi)|Robert Servis]] "institutsional va gʻoyaviy jihatdan Lenin Stalin uchun poydevor yaratdi ... biroq leninizmdan stalinizmning yanada dahshatli terrorlariga oʻtish tekis va muqarrar boʻlmagan" deb taʼkidlaydi.<ref>{{cite journal|title=Lenin: Individual and Politics in the October Revolution|journal=[[Modern History Review]]|volume=2|year=1990|number=1|pages=16–19}}</ref> Tarixchi va Stalin tarjimai holi muallifi [[Edvard Radzinskiy]] Stalin oʻzi daʼvo qilganidek, Leninning chinakam izdoshi boʻlganiga ishonadi.<ref name="Radzinsky">{{cite book |last=Radzinsky |first=Edvard |date=1997 |title=Stalin: The First In-depth Biography Based on Explosive New Documents from Russia's Secret Archives |publisher=[[Anchor Books]] |isbn=0-385-47954-9 |author-link=Edvard Radzinsky}}</ref> [[Davomiylik (boshqaruv)|Davomiylik]] tarafdorlari turli omillarni keltiradilar: aynan Stalin emas, balki Lenin oʻzining [[Rossiya fuqarolar urushi|fuqarolar urushi]] choralarida garovga olish va [[internatsiya lagerlari]] bilan [[Qizil terror|Qizil terrorni]] joriy etgan; aynan Lenin mashhur [[58-modda (RSFSR Jinoyat kodeksi)|58-moddani]] ishlab chiqqan va [[Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi|Rossiya Kommunistik partiyasi]] ichida avtokratik tizimni oʻrnatgan.<ref name="Pipes">{{cite book |last=Pipes |year=2001 |first=Richard |title=Communism: A History |publisher=[[Random House Publishing]] |pages=[https://archive.org/details/communismhistory00pipe/page/n90 73]–74 |isbn=978-0-8129-6864-4 |author-link=Richard Pipes |url=https://archive.org/details/communismhistory00pipe |url-access=registration}}</ref> Tarafdorlar yana shuni taʼkidlaydilarki, Lenin partiya ichida [[Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasida guruhlarni taqiqlash|guruhlarni taqiqlagan]] va 1921-yilda [[Bir partiyali davlat|bir partiyali davlatni]] joriy etgan; bu Stalinga Lenin vafotidan keyin raqiblaridan osongina qutulish imkonini bergan; hamda bolsheviklarning [[Rossiya fuqarolar urushi|Rossiya fuqarolar urushida]] raqiblariga qarshi kurashi paytida "Biz uyushgan terror tarafdorimiz — buni ochiq aytish kerak" deb hayqirgan [[Feliks Dzerjinskiy|Feliks Dzerjinskiyni]] keltiradilar.<ref>{{cite book |last=Leggett |first=George |date=1986 |title=The Cheka: Lenin's Political Police |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref>{{page needed|date=October 2024}}

Boshqa olimlar boshqacha qarashga ega boʻlib, Sovet Ittifoqida bir partiyali tizimning oʻrnatilishini Lenin hukumatiga yuklatilgan urush sharoitlari bilan bogʻlaydilar<ref>{{cite book |date=2021 |title=Was There an Alternative? Trotskyism: a Look Back Through the Years |language=en |publisher=[[Mehring Books]] |pages=13–14 |isbn=978-1-893638-97-6 |last1=Rogovin |first1=Vadim Zakharovich}}</ref> va boshqalar [[soʻl sotsialist-inqilobchilar]] bilan koalitsion hukumat tuzishga boʻlgan dastlabki urinishlarni taʼkidlaydilar.<ref>{{cite book |date=1977 |title=The Bolshevik revolution 1917 - 1923. Vol. 1 |edition=Reprinted |publisher=[[Penguin Books]] |pages=111–112 |isbn=978-0-14-020749-1 |last1=Carr |first1=Edward Hallett}}</ref> Tarixchi [[Marsel Libman|Marsel Libmanning]] fikricha, Leninning muxolifat partiyalarini taqiqlash kabi urush choralari bir necha siyosiy partiyalar yangi [[Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi|Sovet hukumatiga]] qarshi [[Rossiya fuqarolar urushi#Taʼsis majlisi muxolifati|qurolli qoʻzgʻolonlar boshlagani]], yoki diversiyada qatnashgani, agʻdarilgan [[Mutlaq monarxiya|podsholar]] bilan [[Kollaboratsionizm|hamkorlik qilgani]], yoki [[Vladimir Leninga suiqasd urinishlari|Leninga]] va boshqa bolshevik rahbarlarga suiqasd urinishlari qilgani bilan izohlanadi.<ref name="Leninism Under Lenin">{{cite book |date=1985 |title=Leninism Under Lenin |language=en |publisher=Merlin Press |pages=1–348 |isbn=978-0-85036-261-9 |last1=Liebman |first1=Marcel |url=https://books.google.com/books?id=OQjzAAAAMAAJ}}</ref> Libman yana Lenin davrida partiyalarning taqiqlanishi keyinchalik stalincha rejimda joriy etilgan taqiqlar kabi repressiv xarakterga ega emasligini taʼkidladi.<ref name="Leninism Under Lenin" /> Bir necha olimlar Leninning [[Hammaga taʼlim imkoniyati|umumiy taʼlim]], [[umumiy tibbiy yordam]] va [[Rossiyada ayollar|ayollar uchun teng huquqlar]] kabi ijtimoiy progressiv siyosatini taʼkidladilar.<ref>{{cite book |date=10 January 2014 |title=After the Vote Was Won: The Later Achievements of Fifteen Suffragists |language=en |publisher=McFarland |isbn=978-0-7864-5647-5 |page=109 |last1=Adams |first1=Katherine H. |last2=Keene |first2=Michael L. |url=https://books.google.com/books?id=oyaxYvSG6gAC&dq=lenin+universal+literacy+after+the+vote+was+won&pg=PA109}}</ref><ref>{{cite book |date=1976 |title=Lenin's Plan for Building Socialism in the USSR, 1917–1925 |language=en |publisher=Novosti Press Agency Publishing House |page=48 |last1=Ugri͡umov |first1=Aleksandr Leontʹevich |url=https://books.google.com/books?id=gXknAQAAMAAJ&q=lenin+universal+literacy}}</ref><ref>{{cite book |date=24 June 1985 |title=Lenin: A Political Life |language=en |publisher=Springer |isbn=978-1-349-05591-3 |page=98 |last1=Service |first1=Robert |volume=1: The Strengths of Contradiction |url=https://books.google.com/books?id=ntiuCwAAQBAJ&q=universal+education&pg=PA98}}</ref> Aksincha, Stalin rejimi Leninning [[Gender tengligi|jinsiy tenglik]], [[Nikoh|nikohga]] qonuniy cheklovlar, jinsiy ozchiliklar huquqlari va [[Abort|himoya qiluvchi qonunchilik]] kabi ijtimoiy masalalardagi siyosatini orqaga qaytardi.<ref>{{cite book |date=15 April 2008 |title=A Companion to Gender History |language=en |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-470-69282-0 |page=197 |last1=Meade |first1=Teresa A. |author-link=Teresa Meade |last2=Wiesner-Hanks |first2=Merry E. |url=https://books.google.com/books?id=ZtQP5why918C&dq=stalin+criminalize+abortion+religion+nationalism&pg=PA197}}</ref> Tarixchi [[Robert Vinsent Daniels]] yana stalincha davrni sovet madaniy hayotidagi aksilinqilob deb hisobladi; u [[Sovet vatanparvarligi|vatanparvarlik targʻibotini]], [[Ruslashtirish|ruslashtirishning]] podsholik dasturini va Lenin "buyuk rus shovinizmi" koʻrinishi sifatida tanqid qilgan anʼanaviy [[Harbiy unvonlar|harbiy unvonlarni]] qayta tikladi.<ref>{{cite book |date=November 2002 |title=The End of the Communist Revolution |language=en |publisher=[[Routledge]] |pages=90–94 |isbn=978-1-134-92607-7 |last1=Daniels |first1=Robert V. |url=https://books.google.com/books?id=ZKeJAgAAQBAJ&dq=stalin+abortion+criminalised&pg=PA94}}</ref> Daniels yana stalinizm iqtisodiy siyosat jihatidan leninistik davr bilan keskin uzilishni ifodalashini taʼkidladi; bunda [[Gosplan|Gosplandagi]] sobiq [[menshevik]] [[Iqtisodchilar|iqtisodchilarni]] jalb qilgan puxta, [[Ilmiy sotsializm|ilmiy tizimli]] [[iqtisodiy rejalashtirish]] shoshilinch rejalashtirishning realistik boʻlmagan maqsadlari, byurokratik isrofgarchilik, [[Boʻgʻiz (ishlab chiqarish)|boʻgʻizlar]] va [[Tanqislik|tanqisliklar]] bilan toʻla versiyasi bilan almashtirilgan edi.<ref>{{cite book |date=November 2002 |title=The End of the Communist Revolution |language=en |publisher=[[Routledge]] |pages=90–92 |isbn=978-1-134-92607-7 |last1=Daniels |first1=Robert V. |url=https://books.google.com/books?id=ZKeJAgAAQBAJ&dq=stalin+abortion+criminalised&pg=PA94}}</ref>

[[Revizionist tarixchilar]] va baʼzi [[Sovuq urushdan keyingi davr|Sovuq urushdan keyingi]] hamda boshqacha [[dissident sovet]] tarixchilari, jumladan [[Roy Medvedev]], "Stalin tomonidan amalga oshirilgan va aslida Lenin davrida joriy etilgan antidemokratik moyilliklar va choralarning davomi boʻlgan turli choralarni sanab oʻtish mumkin", biroq "koʻp jihatdan Stalin Leninning aniq koʻrsatmalariga muvofiq emas, balki ularga zid ravishda harakat qildi" deb taʼkidlaydilar.<ref>{{cite book |last=Medvedev |first=Roy |date=1981 |title=Leninism and Western Socialism |url=https://archive.org/details/leninismwesterns0000medv |publisher=[[Verso Books]] |author-link=Roy Medvedev}}</ref>{{page needed|date=June 2024}} Shu yoʻl bilan baʼzi tarixchilar Stalinning salbiy jihatlari kommunizmga boshidanoq xos boʻlgan degan [[Totalitarizm|totalitar]] qarashni puchga chiqarish uchun stalinizmni leninizmdan ajratishga harakat qildilar.<ref>{{cite book |last=Lewin |first=Moshe |date=2005 |title=Lenin's Last Testament |publisher=[[University of Michigan Press]] |author-link=Moshe Lewin}}</ref>{{page needed|date=June 2024}} Tanqidchilar orasida [[Lev Trotskiy]] kabi anti-stalincha kommunistlar bor; u Leninning Rossiya Kommunistik partiyasini Stalinni [[Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi Bosh kotibi|Bosh kotib]] lavozimidan olib tashlashga koʻndirishga urinib koʻrganini taʼkidladi. Bu buyruqni oʻz ichiga olgan hujjat — [[Lenin vasiyatnomasi]] — Lenin vafotidan keyin yashirildi. Trotskiy yana u va Lenin [[Sovet Rossiyasi|Sovet Rossiyasining]] iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlari yaxshilangach, [[mensheviklar]] va sotsialist-inqilobchilar kabi [[Sovet Ittifoqi siyosiy partiyalari roʻyxati|muxolifat partiyalariga]] qoʻyilgan taqiqni bekor qilishni moʻljallashganini taʼkidladi.<ref name="books.google.com">{{cite book |date=5 January 2015 |title=The Prophet: The Life of Leon Trotsky |language=en |publisher=[[Verso Books]] |pages=528 |isbn=978-1-78168-721-5 |last1=Deutscher |first1=Isaac |url=https://books.google.com/books?id=YGznDwAAQBAJ&q=isaac+deutscher+trotsky+the+prophet}}</ref> Bir necha tarixchilar Leninning Trotskiyni [[Sovet Ittifoqi Bosh vaziri oʻrinbosari|Sovet Ittifoqi rais oʻrinbosari]] etib tayinlash taklifini u Trotskiyni hukumat boshligʻi sifatida vorisi qilishni moʻljallaganining dalili sifatida keltirdilar.<ref>{{cite journal|last1=Danilov|first1=Victor|last2=Porter|first2=Cathy|title=We Are Starting to Learn about Trotsky|journal=History Workshop|date=1990|issue=29|pages=136–146|jstor=4288968|url=https://www.jstor.org/stable/4288968|issn=0309-2984}}</ref><ref>{{cite book |date=1 October 2008 |title=The Rise and Fall of Communism in Russia |language=en |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-13493-3 |page=438 |last1=Daniels |first1=Robert V. |url=https://books.google.com/books?id=27JGzAoMLjoC&dq=Victor+Danilov+Trotsky&pg=PA438}}</ref><ref>{{cite book |date=27 July 2016 |title=Molotov and Soviet Government: Sovnarkom, 1930-41 |language=en |publisher=Springer |isbn=978-1-349-24848-3 |page=25 |last1=Watson |first1=Derek |url=https://books.google.com/books?id=xhm_DAAAQBAJ&dq=Trotsky+chairman+rykov&pg=PA25}}</ref><ref>{{cite book |date=1965 |title=The prophet unarmed: Trotsky, 1921-1929 |publisher=[[Vintage Books]] |location=New York |isbn=978-0-394-70747-1 |page=135 |last1=Deutscher |first1=Isaac |url=https://archive.org/details/prophetunarmed00isaa/page/134/mode/2up?q=promote+rykov+}}</ref><ref>{{cite book |date=2003 |title=Russia in the twentieth century |publisher=Upper Saddle River, N.J. : Prentice Hall |isbn=978-0-13-097852-3 |page=162 |last1=Dziewanowski |first1=M. K. |url=https://archive.org/details/russiaintwentiet0000dzie/page/162/mode/1up?view=theater}}</ref> Polsha-britan tarixchisi [[Isaak Doycher]] Trotskiy haqidagi tarjimai holida dalillarga duch kelganda "faqat koʻr va karlar stalinizm va leninizm oʻrtasidagi farqdan bexabar boʻlishi mumkin" deb yozadi.<ref>{{cite book |last=Deutscher |year=1959 |first=Isaac |title=Trotsky: The Prophet Unarmed (1921–1929) |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=[https://archive.org/details/prophetunarmedtr0000unse_c1b0/page/n497 464]–465 |author-link=Isaac Deutscher |url=https://archive.org/details/prophetunarmedtr0000unse_c1b0 |url-access=registration}}</ref> Stalinning kotibi [[Boris Bajanov|Boris Bajanovning]] soʻzlariga koʻra, Stalin Leninning oʻlimidan "ommaviy ravishda qaygʻu niqobini taqib turgan holda" mamnun boʻlgan.<ref>{{cite book |date=16 August 2013 |title=Stalin |language=en |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-317-86780-7 |page=60 |last1=Kuromiya |first1=Hiroaki |url=https://books.google.com/books?id=BRV4AAAAQBAJ&dq=Stalin+swearing+Lenin+testament&pg=PA59}}</ref> Fransuz tarixchisi [[Per Brue]] [[Dmitriy Volkogonov]] kabi zamonaviy tarixchilarning erta Sovet Ittifoqi haqidagi tarixiy baholariga eʼtiroz bildirdi; u bu baholar gʻoyaviy davomiylik tushunchasini ilgari surish va [[Antikommunizm|aksilkommunizm]] pozitsiyasini mustahkamlash uchun leninizm, [[stalinizm]] va [[Trotskizm|trotskizmni]] notoʻgʻri tenglashtirgan deb taʼkidladi.<ref>{{cite book |date=1992 |title=Trotsky: a biographer's problems. In The Trotsky reappraisal. Brotherstone, Terence; Dukes, Paul,(eds) |url=https://archive.org/details/trotskyreapprais0000unse |publisher=[[Edinburgh University Press]] |pages=[https://archive.org/details/trotskyreapprais0000unse/page/19 19], 20 |isbn=978-0-7486-0317-6 |last1=Broue |first1=Pierre}}</ref> [[Orlando Figes]] kabi boshqa revizionist tarixchilar Sovet davrini tanqid qilgan holda, Lenin Stalinning oʻsib borayotgan taʼsiriga qarshi turishga faol harakat qilganini tan oladilar; bu 1922–23-yillarda Trotskiy bilan ittifoqi, [[tashqi savdo]] boʻyicha Stalinga qarshiligi, [[Gruziya ishi]] va [[Markaziy Qoʻmita|Markaziy Qoʻmitani]] demokratlashtirish hamda 50–100 oddiy ishchini partiyaning quyi organlariga jalb qilishni oʻz ichiga olgan partiya islohotlari kabi bir qancha harakatlar orqali namoyon boʻldi.<ref>{{cite book |date=1997 |title=A people's tragedy : a history of the Russian Revolution |publisher=[[Viking Books]] |location=New York, NY |pages=796–801 |isbn=978-0-670-85916-0 |last1=Figes |first1=Orlando |url=https://archive.org/details/peoplestragedyhi00fige/page/796/mode/2up}}</ref>
[[Fayl:First_edition_of_Krushchev's_"Secret_Speech".jpg|thumb|245x245px|{{lang|pl|O kulcie jednostki i jego następstwach}}, Varshava, 1956-yil mart, Maxfiy nutqning birinchi nashri, [[PBIP|PBIPda]] ichki foydalanish uchun chop etilgan]]
[[Nikita Xrushchyov]], Stalinning vorisi, 1956-yilda oʻzining "[[Shaxsga sigʻinish va uning oqibatlari haqida|Maxfiy nutq]]"ida Stalin rejimi Leninning rahbarligidan tubdan farq qilganini taʼkidladi. U Stalin atrofida qurilgan [[Iosif Stalin shaxsiga sigʻinish|individga sigʻinishni]] tanqid qildi, holbuki Lenin "tarix yaratuvchisi sifatida xalqning roli"ni taʼkidlagan edi.<ref name="archive.org">{{cite book |date=1956 |title=The Crimes Of The Stalin Era, Special Report To The 20th Congress Of The Communist Party Of The Soviet Union. |pages=1–65 |last1=Khrushchev |first1=Nikita Sergeevich |author1-link=Nikita Khrushchev |url=https://archive.org/details/TheCrimesOfTheStalinEraSpecialReportToThe20thCongressOfTheCommunistPartyOfTheSovietUnion.}}</ref> U yana Lenin shaxsiy ishontirishga tayanadigan [[Jamoaviy rahbarlik|jamoaviy rahbarlikni]] maʼqullaganini va Stalinni Bosh kotib lavozimidan olib tashlashni tavsiya qilganini taʼkidladi. Xrushchyov buni Stalinning oʻz pozitsiyasiga mutlaq boʻysunishni talab qilgan "despotizmi" bilan qarama-qarshi qoʻydi va yana keyinchalik "partiya dushmanlari" sifatida yoʻq qilingan koʻplab odamlar "Lenin hayotligida u bilan ishlaganini" taʼkidladi.<ref name="archive.org" /> U yana Lenin "eng zarur holatlar"da, Fuqarolar urushi paytidagi "omon qolish kurashi" sifatida qoʻllagan "qattiq usullar"ni Stalin Inqilob "allaqachon gʻalaba qozongan" paytda ham qoʻllagan oʻta usullar va ommaviy repressiyalar bilan qarama-qarshi qoʻydi.<ref name="archive.org" /> Xrushchyov oʻz xotiralarida Stalinning [[eski bolsheviklar]] orasidagi "eng ilgʻor odamlar yadrosi"ni hamda [[harbiy]] va [[Sovet Ittifoqida fan va texnologiya|ilmiy]] sohalardagi yetakchi shaxslarni keng koʻlamli tozalashi millatni "shubhasiz" zaiflashtirganini taʼkidladi.<ref>{{cite book |date=2004 |title=Memoirs of Nikita Khrushchev |language=en |publisher=[[Penn State Press]] |isbn=978-0-271-02861-3 |page=156 |last1=Khrushchev |first1=Nikita Sergeevich |last2=Khrushchev |first2=Serge_ |url=https://books.google.com/books?id=uv1zv4FZhFUC&dq=stalin+weaken+soviet+union+old+bolsheviks&pg=PT170}}</ref>

Baʼzi marksistik nazariyotchilar stalincha diktatura bolsheviklar harakatlarining tabiiy oqibati boʻlgan degan qarashga eʼtiroz bildirdilar, chunki 1917-yildagi dastlabki markaziy qoʻmita aʼzolarining koʻpchiligi keyinchalik Stalin tomonidan yoʻq qilingan.<ref>{{cite web |last1=Grant |first1=Alex |title=Top 10 lies about the Bolshevik Revolution |url=https://www.marxist.com/top-10-lies-about-the-bolshevik-revolution-part-one.htm |website=In Defence of Marxism |language=en-gb |date=1 November 2017}}</ref> [[Jorj Novak]] bolsheviklarning [[soʻl sotsialist-inqilobchilar]] bilan hukumat tuzish va mensheviklar kabi boshqa partiyalarni siyosiy qonuniylikka olib kirish boʻyicha dastlabki saʼy-harakatlarini taʼkidladi.<ref>{{cite book |date=1971 |title=Democracy and Revolution |language=en |publisher=Pathfinder |pages=307–347 |isbn=978-0-87348-192-2 |last1=Novack |first1=George |url=https://books.google.com/books?id=bLMgAQAAIAAJ}}</ref> [[Toni Kliff]] bolshevik–soʻl sotsialist-inqilobchilar koalitsion hukumati bir qancha sabablarga koʻra demokratik saylangan [[Rossiya Taʼsis majlisi|Rossiya Taʼsis majlisini]] tarqatib yuborganini taʼkidladi. Ular sotsialist-inqilobchilar partiyasidagi boʻlinishni tan olmagan eskirgan saylov roʻyxatlarini va majlisning muqobil demokratik tuzilma sifatidagi [[Butunrossiya Sovetlar qurultoyi|Rossiya Sovetlar qurultoyi]] bilan ziddiyatini keltirdilar.<ref>{{cite web |last1=Cliff |first1=Tony |author-link=Tony Cliff |title=Revolution Besieged. The Dissolution of the Constituent Assembly) |url=https://www.marxists.org/archive/cliff/works/1978/lenin3/ch03.html |via=[[Marxists Internet Archive]]}}</ref>

Shunga oʻxshash tahlil Grem Gill kabi soʻnggi ishlarda ham mavjud; u "[stalinizm] avvalgi rivojlanishlarning tabiiy davomi emas edi; [u] yetakchi siyosiy aktyorlarning ongli qarorlari natijasida kelib chiqqan keskin uzilishni tashkil etdi" deb taʼkidlaydi. Biroq Gill "bu atamani qoʻllashdagi qiyinchiliklar stalinizm tushunchasining oʻzidagi muammolarni aks ettiradi. Asosiy qiyinchilik stalinizmni nimadan iborat boʻlishi kerakligi haqidagi kelishuvning yoʻqligidir" deb qayd etadi.<ref>{{cite book |last=Gill |year=1998 |first=Graeme J. |title=Stalinism |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-312-17764-5 |access-date=7 October 2020 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616092149/http://books.google.com/books?id=3Pt35DCU580C |archive-date=16 June 2013 |url=https://books.google.com/books?id=3Pt35DCU580C |url-status=live}}</ref> [[Sheila Fitspatrik]] kabi revizionist tarixchilar jamiyatning yuqori qatlamlariga eʼtibor qaratish va [[totalitarizm]] kabi Sovuq urush tushunchalaridan foydalanish tizimning haqiqatini xiralashtirganini tanqid qildilar.<ref>{{cite book |year=2009 |title=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |publisher=[[Cambridge University Press]] |doi=10.1017/CBO9780511802652 |isbn=978-0-521-72397-8 |access-date=7 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210206043119/https://books.google.com/books?id=3wzDPQAACAAJ |archive-date=6 February 2021 |last1=Geyer |first1=Michael |author1-link=Michael Geyer |last2=Fitzpatrick |first2=Sheila |editor1-first=Michael |editor1-last=Geyer |editor2-first=Sheila |editor2-last=Fitzpatrick |author2-link=Sheila Fitzpatrick |url=https://books.google.com/books?id=3wzDPQAACAAJ |url-status=live}}</ref>

Rus tarixchisi [[Vadim Rogovin]] shunday dedi: "Lenin davrida partiyada haqiqiy fikrlar xilma-xilligini ifodalash erkinligi mavjud edi, siyosiy qarorlarni amalga oshirishda esa nafaqat koʻpchilikning, balki partiyadagi ozchilikning ham pozitsiyalari hisobga olinardi." U bu amaliyotni partiya anʼanasini buzgan, raqiblarning takliflarini eʼtiborsiz qoldirgan va soxta ayblovlar bilan [[Soʻl muxolifat|muxolifatni]] partiyadan chiqargan keyingi rahbarlik bloklari bilan taqqosladi; bu 1936–1938-yillardagi [[Moskva sud jarayonlari]] bilan avjiga chiqdi. Rogovinning soʻzlariga koʻra, [[Rossiya Sotsial-demokratik mehnat partiyasining (bolsheviklar) 6-qurultoyi|Oltinchidan]] [[Butunittifoq Kommunistik partiyasining (bolsheviklar) 17-qurultoyi|Oʻn yettinchi qurultoylargacha]] saylangan Markaziy Qoʻmita aʼzolarining 80–90 foizi jismonan yoʻq qilingan.<ref>{{cite book |date=2021 |title=Was There an Alternative? 1923-1927: Trotskyism: a Look Back Through the Years |language=en |publisher=[[Mehring Books]] |pages=494–495 |isbn=978-1-893638-96-9 |last1=Rogovin |first1=Vadim Z.}}</ref>

[[Oʻng muxolifat]] va [[Soʻl muxolifat]] baʼzi olimlar tomonidan leninizmga boʻlgan umumiy eʼtiqodlariga qaramay, Stalin bilan ziddiyatda boʻlgan siyosat platformalari tufayli stalinizmga siyosiy muqobillar sifatida koʻrildi. Bu [[Sotsialistik iqtisod|iqtisodiyot]], [[tashqi siyosat]] va [[Madaniyat|madaniy]] masalalarga oid sohalarni qamrab oldi.<ref>"Trotskiy sanoat rivojlanishiga kuchli moyil boʻlsa-da, uning Stalinning majburiy kollektivlashtirishi, shoshma-shosharlik bilan iqtisodiy rejalashtirishi, mutaxassislarga qarshi kampaniyalari yoki madaniy johilligini qabul qilishiga asos kam. Na Trotskiy, na Buxarin Stalinning soxta-inqilobiy "[[uchinchi davr]]" tashqi siyosatini va Gitlerning hokimiyatga kelishiga koʻz yumishini — bu uning buxarinchilarga qarshi siyosiy manyovrining yana bir mahsuli edi — amalga oshirmas edi".{{cite book |date=1 October 2008 |title=The Rise and Fall of Communism in Russia |language=en |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-13493-3 |page=396 |last1=Daniels |first1=Robert V. |url=https://books.google.com/books?id=27JGzAoMLjoC}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Day|first1=Richard B.|title=The Blackmail of the Single Alternative: Bukharin, Trotsky and Perestrojka|journal=Studies in Soviet Thought|date=1990|volume=40|issue=1/3|pages=159–188|doi=10.1007/BF00818977|jstor=20100543|url=https://www.jstor.org/stable/20100543|issn=0039-3797|url-access=subscription}}</ref>

== Shuningdek qarang ==

* [[Antiimperializm]]
* "[[Ishlamagan tishlamaydi]]"
* [[Lyuksemburgizm]]
* [[Sovet Ittifoqida milliy chegaralash]]
* [[Neoleninizm]]
* [[Milliy ozodlik urushlari]]
* [[Sariq sotsializm]]

== Manbalar ==
{{Reflist}}

== Qoʻshimcha adabiyotlar ==
'''Vladimir Leninning tanlangan asarlari'''

* ''The Development of Capitalism in Russia'', 1899.
* ''What Is To Be Done? Burning Questions of Our Movement'', 1902.
* ''The Three Sources and Three Component Parts of Marxism'', 1913.
* ''The Right of Nations to Self-Determination'', 1914.
* ''Imperialism, the Highest Stage of Capitalism'', 1917.
* ''The State and Revolution'', 1917.
* ''The Tasks of the Proletariat in the Present Revolution'' (The "April Theses"), 1917.
* ''"Left-Wing" Childishness and the Petty Bourgois Mentality'', 1918.
* ''Left-Wing Communism: an Infantile Disorder'', 1920.
* ''"Last Testament" Letters to the Congress'', 1923–1924.

'''Tarixlar'''

* Isaac Deutscher. ''The Prophet Armed: Trotsky 1879–1921'', 1954.
* Isaac Deutscher. ''The Prophet Unarmed: Trotsky 1921–1929'', 1959.
* Moshe Lewin. ''Lenin's Last Struggle'', 1969.
* Edward Hallett Carr. ''The Russian Revolution From Lenin to Stalin: 1917–1929'', 1979.

'''Boshqa mualliflar'''

* {{cite magazine |last1=Blackledge |first1=Paul |date=3 July 2006 |title=What was Done an extended review of Lars Lih's Lenin Rediscovered |url=http://www.isj.org.uk/index.php4?id=218&issue=111 |magazine=[[International Socialism (magazine)|International Socialism]] |number=11}}
* {{cite book |date=2007 |title=Lenin Reloaded: Toward a Politics of Truth |publisher=[[Duke University Press]] |location=Durham |isbn=978-0822339410 |editor1-last=Budgen |editor1-first=Sebastian |editor2-last=Kouvelakis |editor2-first=Stathis |editor3-last=Žižek |editor3-first=Slavoj |editor3-link=Slavoj Žižek |url=https://www.dukeupress.edu/lenin-reloaded}}
* {{cite book |date=1980 |title=Leninism Under Lenin |url=https://archive.org/details/leninismunderlen0000lieb |publisher=The Merlin Press |isbn=0-85036-261-X |last1=Liebman |first1=Marcel |author1-link=Marcel Liebman}}
* {{cite book |date=1981 |title=Leninism and Western Socialism |url=https://archive.org/details/leninismwesterns0000medv |publisher=[[Verso Books]] |isbn=0-86091-739-8 |last1=Medvedev |first1=Roy |author1-link=Roy Medvedev}}
* {{cite book |date=1996 |title=Leninism |url=https://archive.org/details/leninism0000hard_x4q3 |publisher=[[Duke University Press]] |isbn=0-8223-1867-9 |last1=Harding |first1=Neil}}
* {{cite book |date=2001 |title=[[Foundations of Leninism]] |publisher=[[University Press of the Pacific]] |isbn=0-89875-212-4 |last1=Stalin |first1=Joseph |author1-link=Joseph Stalin}}
* {{cite book |date=2005 |title=Notes on Dialectics: Hegel, Marx, Lenin |publisher=[[Pluto Press]] |isbn=0-7453-2491-6 |last1=James |first1=C.L.R. |author1-link=C. L. R. James}}
* {{cite book |date=2004 |title=[[To the Finland Station]]: A Study in the Writing and Acting of History |publisher=Phoenix Press |isbn=0-7538-1800-0 |last1=Wilson |first1=Edmund |author1-link=Edmund Wilson}}
* {{cite book |date=2007 |title=Non-Leninist Marxism: Writings on the Workers Councils |url=https://archive.org/details/nonleninistmarxi0000herm |publisher=Red and Black Publishers |location=St Petersburg, Florida |isbn=978-0-9791813-6-8 |last1=Gorter |first1=Herman |author1-link=Herman Gorter |last2=Pannekoek |first2=Antonie |author2-link=Antonie Pannekoek |last3=Pankhurst |first3=Sylvia |author3-link=Sylvia Pankhurst |last4=Rühle |first4=Otto |author4-link=Otto Rühle}}
* {{cite book |date=1990 |title=Lenin and the Revolutionary Party |url=https://archive.org/details/leninrevolutiona0000lebl |publisher=Humanities Press International, Inc. |isbn=0-391-03604-1 |last1=Le Blanc |first1=Paul |author-link1=Paul Le Blanc (historian)}}
* {{cite book |last=Gregor |first=A. James |date=2000 |title=The Faces of Janus: Marxism and Fascism in the Twentieth Century |publisher=[[Yale University Press]] |location=New Haven, CT |pages=[https://archive.org/details/facesofjanusmarx0000greg/page/133 133] |isbn=0-300-07827-7 |author-link=A. James Gregor |title-link=The Faces of Janus}}
* {{cite book |year=2017 |title=Lenin 2017: Remembering, Repeating, and Working Through |url=https://archive.org/details/lenin2017remembe0000leni |publisher=[[Verso Books]] |isbn=978-1786631886 |last1=Lenin |first1=V. I. |author1-link=Vladimir Lenin |last2=Žižek |first2=Slavoj |author2-link=Slavoj Žižek}}
* {{cite book |date=1978 |title=[[Main Currents of Marxism]] |publisher=[[Clarendon Press]] |last1=Kolakowski |first1=Leszek |author1-link=Leszek Kolakowski |volume=2}}
* {{cite book |date=1958 |title=[[Soviet Marxism|Soviet Marxism: An Analysis]] |publisher=[[Columbia University Press]] |last1=Marcuse |first1=Herbert |author1-link=Herbert Marcuse}}
* {{cite book |date=1972 |title=[[History and Class Consciousness]] |publisher=[[MIT Press]] |last1=Lukacs |first1=Georg |author1-link=Georg Lukacs}}
* {{cite book |last=Sebestyen |first=Victor |date=2017 |title=Lenin: The Man, the Dictator, and the Master of Terror. |url=https://archive.org/details/leninmandictator0000sebe |publisher=[[Pantheon Books]] |isbn=9781101871638 |author-link=Victor Sebestyen}}
* {{cite book |last=Volkogonov |year=1994 |first=Dmitri |title=Lenin: A New Biography |publisher=[[HarperCollins]] |location=London |isbn=978-0-00-255123-6 |author-link=Dmitri Volkogonov |translator-last=Shukman |translator-first=Harold |translator-link=Harold Shukman}}

== Tashqi havolalar ==
{{Commons category|Leninism}}'''Vladimir Leninning asarlari'''

* [https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1901/witbd/ ''What Is To Be Done?''].
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1916/imp-hsc/index.htm ''Imperialism: The Highest Stage of Capitalism''].
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/staterev/ch01.htm#s1 ''The State and Revolution''].
* [https://www.marxists.org/archive/lenin/index.htm "The Lenin Archive"].
* [http://www.marx2mao.com/Lenin/FCCI19.html "First Conference of the Communist International"].

'''Boshqa mavzuli havolalar'''

* [http://members.optushome.com.au/spainter/Liebman.html "Marcel Liebman on Lenin and democracy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927013619/http://members.optushome.com.au/spainter/Liebman.html|date=27 September 2011}}.
* [https://web.archive.org/web/20080416210712/http://www.zmag.org/chomsky/other/intellectuals-state.html "An excerpt on Leninism and State Capitalism from the work of Noam Chomsky"].
* [[Rosa Luxemburg]]. [https://www.marxists.org/archive/luxemburg/1904/questions-rsd/index.htm "Organizational Questions of the Russian Social Democracy"].
* [[Karl Korsch]]. [https://web.archive.org/web/20091028121450/http://geocities.com/~johngray/lenphl13.htm "Lenin's Philosophy"].
* [http://www.leninism.org/ "Cyber Leninism"].
* {{usurped|[https://web.archive.org/web/20071009131445/http://leninist.biz/en/HTML "Leninist Ebooks"]}}.
* [[Anton Pannekoek]]. [https://www.marxists.org/archive/pannekoe/1938/lenin/index.htm "Lenin as a Philosopher"].
* [[Paul Mattick]]. [https://www.marxists.org/archive/mattick-paul/1935/lenin-legend.htm "The Lenin Legend"].