Леон Макс Ледерман (1922-йил 15-июл - 2018-йил 3-октябр) – нейтринолар бўйича тадқиқотлар учун Мелвин Шварц ва Жек Штайнбергер билан бирга 1988 -йилда физика бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлган америкалик экспериментал физик эди. У 1982-йилда Мартин Люис Перл билан бирга кварклар ва лептонлар бўйича тадқиқотлар учун физика бўйича Бўри мукофотига сазовор бўлган. Ледерман Иллинойс штатининг Батавиа шаҳридаги Ферми миллий тезлатгич лабораториясининг (Фермилаб) фахрий директори эди. У 1986-йилда Иллинойс штатининг Аурора шаҳрида Иллинойс математика ва фанлар академиясига асос солган, у ерда 2012-йилдан 2018-йилда вафотигача фахрий резидент олим бўлган[1][2].

Муваффақиятли илмий ёзувчи, у 1993-йилда нашр этилган "Худо зарраси " китоби билан машҳур бўлиб, Хиггс бозони атамасининг машҳурлигини аниқлади.

Ёшлиги

Ледерман Ню-Ёрк шаҳрида (Ню-Ёрк) Моррис ва Минна (Розенберг) Ледерман оиласида туғилган[3]. Унинг ота-онаси Киэв ва Одессадан келган украин-яҳудий муҳожирлар эди[4]. Ледерман Жанубий Бронксдаги Жеймс Монро ўрта мактабини тугатган[5] ва 1943-йилда Ню-Ёрк шаҳар коллежида бакалавр даражасини олган[6].

гиУ Иккинчи жаҳон уруши пайтида Америка Қўшма Штатлари армиясига[6] қўшилган ва хизматдан кейин физик бўлишни ният қилган[7]. 1946-йилда ишдан бўшагач, у Колумбия университетининг аспирантурасига ўқишга кирди ва 1951-йилда докторлик диссертациясини олди[8].

Академик мартабаси

Ледерман Колумбия университетида ўқитувчи бўлди ва у 1958-йилда Евгений Хиггинс физика профессори сифатида тўлиқ профессор унвонига кўтарилди[7] 1960-йилда Колумбиядан таътил олиб, Женевада CЕРНда Форд жамғармаси аъзоси сифатида вақт ўтказди. У 1979-йилда Фермилаб директори бўлиш учун Колумбиядан узайтирилган таътил олди[9].. 1989-йилда Колумбиядан истеъфога чиққан (ва Фермилабдан нафақага чиққан), кейин у Чикаго университетида қисқа вақт дарс берган[10]. Кейин у Иллинойс технология институтининг физика бўлимига кўчиб ўтди ва у ерда Прицкер фан профессори бўлиб ишлади[10] 1992-йилда Ледерман Америка фанни ривожлантириш ассоциацияси президенти лавозимида ишлаган[11][12]..

Нобел мукофотига сазовор бўлган профессор учун кам учрайдиган Ледерман Чикаго университетида физика бўлмаган мутахассисликларга физикадан дарс беришни ўз зиммасига олди[13].

Ледерман Атом олимлари бюллетени ҳомийлар кенгашининг президенти бўлиб ишлаган ва вафот этганида фахрий раис эди[14]. У, шунингдек, 1989-йилдан 1992-йилгача Фан ва жамоатчилик жамияти номи билан танилган Сcиэнcе Сервиcе васийлар кенгашида ишлаган ва ЖАСОН мудофаа бўйича маслаҳат гуруҳи аъзоси бўлган[15]. Ледерман ҳам " Биринчи физика " ҳаракатининг асосий тарафдорларидан бири эди[16] „Ўнг тарафдаги фан“ ва „Биология охирги“ номи билан ҳам танилган ушбу ҳаракат ҳозирги ўрта мактаб фанлари ўқув дастурини физика кимё ва биологиядан олдинроқ бўлиши учун ўзгартиришга интилади[16]..

Ледерман “ Сcиэнcе Дебате 2008 ”нинг дастлабки тарафдори бўлган, бу ташаббус ўша пайтдаги президентликка номзодлар Барак Обама ва Жон Маккейнни мамлакатнинг илм-фан сиёсатидаги энг муҳим муаммоларини муҳокама қилишга ундаган[17]. 2010-йил октябр ойида Ледерман АҚШ Фан ва муҳандислик фестивалининг Лауреат дастурида иштирок этди, унда ўрта ва ўрта мактаб ўқувчилари жигарранг сумкада тушлик пайтида Нобел мукофоти совриндори олим билан норасмий суҳбатда бўлишди[18]. Ледерман, шунингдек, АҚШ фан ва муҳандислик фестивалининг маслаҳат кенгаши аъзоси эди[19].

Академик иши

1956-йилда Ледерман заиф ўзаро таъсирларда паритет бузилиши устида ишлади. РЛ Гарwин, Леон Ледерман ва Р. Wеинрич мавжуд сиклотрон тажрибасини ўзгартирдилар ва улар дарҳол паритет бузилишини тасдиқладилар[20]. Улар ўз натижаларини эълон қилишни Ву гуруҳи тайёр бўлгунга қадар кечиктирди ва иккита мақола бир хил физика журналида орқама-кет пайдо бўлди. Унинг ютуқлари орасида 1962-йилда муон-нейтрино ва 1977-йилда пастки кваркнинг топилгани бор[21] Булар унинг энг яхши зарралар физиклари орасида обрўсини оширишга ёрдам берди[21]

1977-йилда Ледерман бошчилигидаги Э288 тажриба гуруҳи физиклар гуруҳи Фермилаб заррача тезлатгичи томонидан тахминан 6,0 ГеВ массали заррача ишлаб чиқарилаётганини эълон қилди[21] Қўшимча маълумотларни олгандан сўнг, гуруҳ бу заррачанинг аслида мавжуд эмаслигини аниқлади ва „кашфиёт“ асл исм ва Ледерманнинг исмига ўхшаб " Оопс-Леон " деб номланди[22]...

Фермилаб директори сифатида Ледерман 1983-йилда маъқулланган Суперўтказувчи Супер Коллайдер лойиҳасининг таниқли тарафдори[23][24] эди ва бутун умри давомида асосий тарафдори ва ҳимоячиси бўлган[25][26]. Шунингдек, Фермилабда у ўнлаб йиллар давомида дунёдаги энг юқори энергияли заррачалар тўқнашуви бўлган Теватрон қурилишини бошқарган[27]. Кейинчалик Ледерман 1993-йилда ўзининг „Худо зарраси“ илмий-оммабоп китобини ёзди : Агар коинот жавоб бўлса, савол нима? - лойиҳанинг сўнгги йиллари ва 1990-йиллардаги ўзгарувчан сиёсий иқлим контекстида - бундай лойиҳанинг аҳамияти ҳақида хабардорликни оширишга интилди[28]. Борган сари ўсиб бораётган лойиҳа 2 миллиард долларга яқин харажатлардан кейин ўша йили тўхтатилди[23] "Худо зарралари " асарида у шундай ёзган: „Атомизм тарихи редуксионизмдир - табиатнинг барча операцияларини оз сонли ибтидоий об'эктларни бошқарадиган оз сонли қонунларга қисқартиришга интилиш“ ва шу билан бирга Хиггс бозонининг аҳамиятини таъкидлади[7]..

1988-йилда Ледерман Мелвин Шварц ва Жек Штайнбергер билан биргаликда „нейтрино нурланиш усули ва мюон нейтриносини кашф қилиш орқали лептонларнинг дублет тузилишини намойиш этгани учун“ физика бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлди [1] Ледерман шунингдек, Миллий фан медали (1965), физика бўйича Эллиотт Крессон медали (1976), физика бўйича Бўри мукофоти (1982) ва Энрико Ферми мукофоти (1992) билан тақдирланган[21].. 1995-йилда у Чикаго тарих музейи илмий тиббиёт ва технология соҳасидаги фарқи учун „Тарих яратиш мукофоти“ ни олди[29].

Шахсий ҳаёти

Ледерман 2007-йил май ойида

Ледерманнинг коллеж йилларида энг яхши дўсти Мартин Ж. Клеин уни „кўп пиво устида узоқ оқшом давомида физиканинг улуғворлигига“ ишонтирди[30]. У физика жамоатчилигида ўзининг ҳазил туйғуси билан машҳур эди[7] :172008-йил 26-августда Ледерман АҚШнинг йирик шаҳарларидан бирининг кўчасида СcиэнCентрал номли илмий ташкилот томонидан ўткинчиларнинг саволларига жавоб бераётган видео тасвирга олинган[31].. “Кучли куч нима?” каби саволларга жавоб берди. ва „Катта портлашдан олдин нима бўлган?“[31]

Ледерман wас ан атҳеист[32][33].. Ҳе ҳад тҳреэ чилдрен wитҳ ҳис фирст wифе, Флоренcе Гордон, анд тоwард тҳе энд оф ҳис лифе ливед wитҳ ҳис сеcонд wифе, Эллен (Cарр), ин Дриггс, Идаҳо[5][34].

Ледерман 2011-йилда хотирани йўқотишдан азият чека бошлади ва тиббий тўловлар билан курашгач, 2015-йилда харажатларни қоплаш учун Нобел медалини 765 000 долларга сотишга мажбур бўлди[35] У 2018-йил 3-октябрда Айдахо штатининг Рексбург шаҳридаги тиббий муассасада 96 ёшида деменсиядан асоратланган ҳолда вафот этди[36][21]

Нашрлари

  • Худо зарраси: Агар коинот жавоб бўлса, савол нима? муаллиф: Леон М. Ледерман, Дик Тереси (ИСБН 0-385-31211-3)
  • Кварклардан Космосгача Леон Ледерман ва Девид Н. Шрамм (ИСБН 0-7167-6012-6)
  • Буюк Америка олимларининг портретлари Леон М. Ледерман ва бошқалар. (ИСБН 1-57392-932-8)
  • Симметрия ва гўзал олам Леон М. Ледерман ва Кристофер Т. Хилл (ИСБН 1-59102-242-8)
  • Леон Ледерманнинг „Атом ичида нимани топамиз“ иншоси, у Неwсwеэк учун ёзган, 2008-йил 15-сентябр[37]
  • Шоирлар учун квант физикаси Леон М. Ледерман ва Кристофер Т. Хилл (ИСБН 978-1616142339)
  • Леон М. Ледерман ва Кристофер Т. Хилл , Худо заррасидан ташқарида (ИСБН 978-1616148010)[38]

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Ледерман, Леон М. (1988). Фрäнгсмйр, Торе; Экспåнг, Гöста (муҳ.). „Тҳе Нобел Призе ин Пҳйсиcс 1988: Леон М. Ледерман, Мелвин Счwартз, Жаcк Стеинбергер“. Нобел Леcтурес, Пҳйсиcс 1981–1990. Қаралди: 22-май 2012-йил.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  2. ↑ „Фермилаб Ҳисторй анд Арчивес Прожеcт–Голден Боокс – Ан Эcлеcтиc Реадер он Леон М. Ледерман“. ҳисторй.фнал.гов. Фермилаб (2012). 10-ноябр 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-октябр 2016-йил.
  3. ↑ , архивсана= параметри ҳам кўрсатилиши зарур. Лиллиан Ҳоддесон. Фермилаб: Пҳйсиcс, тҳе Фронтиэр, анд Мегасcиэнcе. Университй оф Чиcаго Пресс, 1 Аугуст 2009 — 229-бет. ИСБН 978-0-226-34625-0 (cатҳерине wестфаллда асл нусхадан [ архивланган]). 
  4. ↑ „Ресеарч Профиле - Леон Мах Ледерман“. www.медиатҳеқуэ.линдау-нобел.орг.
  5. ↑ 5,0 5,1 Ледерман. „Леон М. Ледерман – Биограпҳиcал“. Нобелпризе.орг (1991). Қаралди: 2-октябр 2016-йил.
  6. ↑ 6,0 6,1 „Леон Ледерман Пҳ.Д. Биограпҳй анд Интервиэw“. www.ачиэвемент.орг. Америcан Аcадемй оф Ачиэвемент.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Ледерман, Леон. Тҳе Год Партиcле: Иф тҳе Универсе ис тҳе Ансwер, Wҳат ис тҳе Қуэстион. Ҳоугҳтон Миффлин, 1993. ИСБН 9780618711680. 
  8. ↑ „А Шорт Ҳисторй оф Cолумбиа Пҳйсиcс“. Департмент оф Пҳйсиcс. Cолумбиа Университй ин тҳе Cитй оф Неw Ёрк (2016). 2016-йил 4-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-октябр 2016-йил.
  9. ↑ „Фермилаб Ҳисторй анд Арчивес - Леон М. Ледерман“. ФНАЛ.гов. 7-январ 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-октябр 2018-йил.
  10. ↑ 10,0 10,1 „Леон Ледерман, Нобел-wиннинг пҳйсиcист анд 'висионарй' эдуcатор, 1922-2018“. Университй оф Чиcаго (3-октябр 2018-йил).
  11. ↑ „Леон М. Ледерман“. АИП.орг. 2017-йил 22-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-октябр 2018-йил.
  12. ↑ „АААС Пресиденц“.
  13. ↑ „Пҳйсиcс фор Поэц эхcерпт ин интервиэw абоут Тҳе Нобел Призе ин Пҳйсиcс 1988“ (инглизча). НобелПризе.орг. Қаралди: 11-феврал 2020-йил.
  14. ↑ „Биограпҳй: Леон М. Ледерман“. Тҳе Буллетин.орг. Қаралди: 3-октябр 2018-йил.
  15. ↑ Ҳорган, Жоҳн. „Рент-а-Гениус“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (16-апрел 2006-йил).
  16. ↑ 16,0 16,1 Попкин, Габриэл (2009-йил июл). „"Пҳйсиcс Фирст" Баттлес фор Аccептанcе“. АПС Неwс. 18-жилд, № 7. Қаралди: 3-октябр 2016-йил. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  17. ↑ „Леон Ледерман Интервиэw“. Тҳе Сcиэнcе Нетwорк. 2022-йил 5-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-октябр 2018-йил.
  18. ↑ „Лунч wитҳ а Лауреате“. УСА Сcиэнcе & Энгинеэринг Фестивал. 2010-йил 30-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-октябр 2016-йил.
  19. ↑ „УСА Сcиэнcе & Энгинеэринг Фестивал–Адвисорс“. УСА Сcиэнcе & Энгинеэринг Фестивал (2016). 2016-йил 2-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-октябр 2016-йил.
  20. ↑ Гарwин, Р. Л.; Ледерман, Л. М.; Wеинрич, М. (1957). „Обсерватионс оф тҳе Фаилуре оф Cонсерватион оф Паритй анд Чарге Cонжугатион ин Месон Деcайс: Тҳе Магнетиc Момент оф тҳе Фреэ Муон“. Пҳйсиcал Ревиэw. 105-жилд, № 4. 1415–1417-бет. Бибcоде:1957ПҳРв..105.1415Г. дои:10.1103/ПҳйсРев.105.1415.
  21. ↑ 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 Жоҳнсон, Георге. „Леон Ледерман, 96, Эхплорер (анд Эхплаинер) оф тҳе Субатомиc Wорлд, Диэс“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (3-октябр 2018-йил).
  22. ↑ Ж. Ёҳ (1998). „Тҳе Дисcоверй оф тҳе б Қуарк ат Фермилаб ин 1977: Тҳе Эхперимент Cоординатор'с Сторй“ (ПДФ). АИП Cонференcе Проcеэдингс. 424-жилд. 29–42-бет. Бибcоде:1998АИПC..424...29Й. дои:10.1063/1.55114.
  23. ↑ 23,0 23,1 АСCҲЕНБАCҲ, ЖОЙ. „Но Ресурреcтион ин Сигҳт фор Морибунд Супер Cоллидер : Сcиэнcе: Глобал финанcиал партнершипс cоулд бе тҳе онлй wай то салваге суч а прожеcт. Бут соме феэл тҳат Cонгресс деливеред а фатал блоw.“. Лос Ангелес Тимес (5-декабр 1993-йил). Қаралди: 16-январ 2013-йил. „Дисаппоинтед Америcан пҳйсиcисц аре анхиоуслй сеарчинг фор а wай то салваге соме сcиэнcе фром тҳе илл-фатед суперcондуcтинг супер cоллидер... "Wе ҳаве то кеэп тҳе моментум анд оптимисм анд старт тҳинкинг абоут интернатионал cоллаборатион, " саид Леон М. Ледерман, тҳе Нобел Призе-wиннинг пҳйсиcист wҳо wас тҳе арчитеcт оф тҳе супер cоллидер план“.
  24. ↑ Лиллиан Ҳоддесон; Адриэнне Колб (2011). „Висион то реалитй: Фром Роберт Р. Wилсон'с фронтиэр то Леон М. Ледерман'с Фермилаб“. Пҳйсиcс ин Перспеcтиве. 5-жилд, № 1. 67–86-бет. арХив:1110.0486. Бибcоде:2003ПҳП.....5...67Ҳ. дои:10.1007/с000160300003. „Ледерман алсо планнед wҳат ҳе саw ас Фермилаб'с нехт мачине, тҳе Суперcондуcтинг СуперCоллидер (ССC)“
  25. ↑ Абботт, Чарлес. „Супер cомпетитион фор суперcондуcтинг супер cоллидер“. Иллиноис Иссуэс (20-июн 1987-йил), с. 18. Қаралди: 1-октябр 2016-йил. „Ледерман, wҳо cонсидерс ҳимселф ан уноффиcиал пропагандист фор тҳе супер cоллидер, саид тҳе ССC cоулд реверсе тҳе пҳйсиcс браин драин ин wҳич бригҳт ёунг пҳйсиcисц ҳаве лефт Америcа то wорк ин Эуропе анд элсеwҳере.“.
  26. ↑ Кевлес, Дан. „Гоод-бе то тҳе ССC“ (ПДФ). Cалифорниа Институте оф Течнологй "Энгинеэринг & Сcиэнcе". 58 но. 2-жилд, № Wинтер 1995. 16–25-бет. 11-май 2013-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 16 Жануарй 2013. „Ледерман, оне оф тҳе принcипал спокесмен фор тҳе ССC, wас ан аccомплишед ҳигҳ-энергй эхперименталист wҳо ҳад маде Нобел Призе-wиннинг cонтрибутионс то тҳе девелопмент оф тҳе Стандард Модел дуринг тҳе 1960с (алтҳоугҳ тҳе призе ицелф дид нот cоме унтил 1988). Ҳе wас а фихтуре ат cонгрессионал ҳеарингс он тҳе cоллидер, ан унбридлед адвоcате оф иц мериц []“{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  27. ↑ „Университй обитуариэс“ (инглизча). Тҳе Университй оф Чиcаго Магазине. Қаралди: 11-феврал 2020-йил.
  28. ↑ Cалдер, Нигел. Магиc Универсе:А Гранд Тоур оф Модерн Сcиэнcе, 2005 — 369–370-бет. ИСБН 9780191622359. „Тҳе поссибилитй тҳат тҳе нехт биг мачине wоулд cреате тҳе Ҳиггс беcаме а cаррот то дангле ин фронт оф фундинг агенcиэс анд политиcианс. А проминент Америcан пҳйсиcист, Леон ледерман, адвертисед тҳе Ҳиггс ас Тҳе Год Партиcле ин тҳе титле оф а боок публишед ин 1993...Ледерман wас инволвед ин а cампаигн то персуаде тҳе УС говернмент то cонтинуэ фундинг тҳе Суперcондуcтинг Супер Cоллидер... тҳе инк wас нот дрй он Ледерман'с боок бефоре тҳе УС Cонгресс деcидед то wрите офф тҳе биллионс оф долларс алреадй спент“ 
  29. ↑ „Макинг Ҳисторй Аwардс, 1995–2015 Ҳонореэс“. Чиcаго Ҳисторй Мусеум (2015). 2016-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-октябр 2016-йил.
  30. ↑ Ҳевеси, Деннис. „Мартин Ж. Клеин, Ҳисториан оф Пҳйсиcс, Диэс ат 84“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (1-апрел 2009-йил). Қаралди: 2-октябр 2016-йил.
  31. ↑ 31,0 31,1 Cарролл. „Стреэт Cорнер Сcиэнcе wитҳ Леон Ледерман“. Дисcовер (26-август 2008-йил). 15-апрел 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-август 2022-йил.
  32. ↑ Дан Фалк „Wҳат Абоут Год?“, . Универсе он а Т-Ширт: Тҳе Қуэст фор тҳе Тҳеорй оф Эверйтҳинг. Арcаде Публишинг, 2005 — 195-бет. ИСБН 9781559707336. „"Пҳйсиcс исн'т а религион. Иф ит wере, wе'д ҳаве а муч эасиэр тиме раисинг моней." - Леон Ледерман“ 
  33. ↑ Гогинени. „Ит'с тҳе Атҳеист Партиcле, аcтуаллй“. Ратионалист Ҳуманс. Постноон Неwс (10-июл 2012-йил). — „Леон Ледерман ис ҳимселф ан атҳеист анд ҳе регрец тҳе терм, анд Петер Ҳиггс wҳо ис ан атҳеист тоо, ҳас эхпрессед ҳис дисплеасуре, бут тҳе дамаге ҳас беэн доне!“. Қаралди: 2-октябр 2016-йил.
  34. ↑ „Леон Ледерман ин Дриггс, ИД“. 411 (2-октябр 2016-йил). 2022-йил 26-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-октябр 2012-йил.
  35. ↑ Клифф. „А Нобел Призе-wиннинг пҳйсиcист солд ҳис медал фор $765,000 то пай медиcал биллс“. Вох (4-октябр 2018-йил). Қаралди: 18-апрел 2019-йил.
  36. ↑ „ИМСА Анноунcес Пассинг оф Фоундер, Др. Леон Ледерман“. Иллиноис Матҳематиcс анд Сcиэнcе Аcадемй (3-октябр 2018-йил). 2023-йил 8-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-октябр 2018-йил.
  37. ↑ „Ларге Ҳадрон Cоллидер Май Эхплаин Атом'с Мйстериэс“. Неwсwеэк (5-сентабр 2008-йил). 2010-йил 16-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-октябр 2016-йил.
  38. ↑ Ледерман, Леон М.. Беёнд тҳе Год Партиcле. Прометҳеус Боокс, 2013-йил октябр. ИСБН 9781616148010. Қаралди: 26-феврал 2019-йил. 

Ҳаволалар